تعدد زوجات

تعدد زوجات؛ ازدواج مرد با حداقل دو و حداکثر چهار زن به عقد دائم.

ساختار خانواده در اسلام دارای اهمیت فراوان است. از این رو در احکام و آموزه‌های دین اسلام سفارش‌هایی مستقیماً در مورد تعداد همسران و نحوه زندگی زناشویی مطلوب بیان شده است. نظریه‌هایی در باب تعدد زوجات مطرح است و اسلام هم اصلاحاتی بر تعدد زوجات به سبک دوران جاهلیت قرار داده است.

مفهوم‌شناسی

«تعدد زوجات‏» در اصطلاح فقه، عبارت از متعدد بودن همسران دائم مرد در يك زمان است. قرآن كريم در آيه سوم از سوره نساء با ذکر شرایطی، چندزنی مردان را تا چهار همسر دائم، جایز دانسته است. تعدد زوجات یا چندهمسری در اصطلاح فقهی و حقوقی، به معنای اختیار کردن بیش از یک زن در فرضِ عدم انحلال ازدواج سابق با شرایط خاص بوده و یک پدیده فرهنگی و اجتماعی برآمده از سنت‌ها شناخته می‌شود. چندهمسری نقطه مقابل تک‌همسری است. در تک‌همسری هر یک از زوجین احساسات و منافع جنسیِ دیگری را از آنِ خود می‌دانند.

پیشینه

ناصرالدین شاه در حرمسرا در کاخ گلستان

ناصرالدین شاه در حرمسرا در کاخ گلستان

تعدد زوجات از زمان قديم در جوامع بشري رواج داشته است. در زمان جاهلیت نيز، محدودیتی در تعداد همسر برای مردان، وجود نداشت و گاهی تا ده زن هم می‌گرفتند. بعد از ظهور اسلام، تنوع‌طلبی مردان محدود شد و داشتن بیشتر از چهار زن دائمی برای مردان حرام شد. حضرت محمد نیز به کسانی که بیش از چهار زن داشتند، امر ‌کرد که از میان همسران خود، چهار زن را انتخاب کنند و بقیه را طلاق دهند و هر کس با علم به این حکم، با زن پنجم ازدواج کند، عقدش باطل و حرام بوده و آمیزش با این زن، حدّ زنا دارد. چندهمسری در جوامع بشری، سابقه‌ای دیرینه داشته و در میان اقوام ایرانی، یونانی، رومی، عرب، هندو، آفریقایی و چینی رایج بوده است.

در ایران باستان

نظام چندهمسری قبل از اسلام، در بسیاری از ملل رواج داشته است. چندهمسری، در ایرانِ دوره ساسانی، اساس تشکیل خانواده به‌شمار می‌رفت و مرد به میزان توانایی مالی، می‌توانست همسران متعدد اختیار کند.

همسران حضرت محمد

تعداد همسران پيامبر كه «امّهات ‏المؤمنين» به حساب مى ‏آيند، يازده تن مى‏ باشند به اين ترتيب: خديجه عليهاالسلام، سوده، عايشه، حفصه، زينب دختر خزيمه، ام‏سلمه، زينب دختر جحش، جويريه، صفيه، امّ حبيبه و ميمونه.

اهداف پیامبر از ازدواج های متعدد

درباره اهداف پيامبر اسلام از اين ازدواج ‏ها شايسته است به ديدگاه و اظهار نظر بعضى محقّقين توجه شود:

• علامه طباطبايى در اين مورد مى‏ گويد: ازدواج ‏هاى آن حضرت، هر كدام روش خاصى را داشت. نخستين همسر آن حضرت خديجه عليهاالسلام است. پيامبر اولين ‏بار با او ازدواج كرد و بيش از بيست سال با او زندگى كرد و غير از او با كسى ازدواج نكرد. پس از وفات خديجه عليهاالسلام و پس از هجرت به مدينه، زنان ديگرى را به همسرى انتخاب كرد. برخى از اين زنان بيوه بودند، برخى جوان و برخى پير بودند. معلوم است كه اين روش، روش شهوت‏ رانان نيست. آن حضرت با امّ سلمه كهنسال و زينب پنجاه ساله ازدواج كرد، آن حضرت همسران خود را از زيادخواهى و دنياطلبى منع نموده مى ‏فرمود در غير اين صورت طلاق بگيرند. با اين حساب، انسانِ محقّق دورانديش نمى‏ تواند براى آن حضرت، انگيزه ‏هاى شهوانى در نظر بگيرد. حضرت محمد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله برخى از همسران را براى قدرتمند شدن اسلام و مسلمين، بعضى‏ ها را براى دلجويى آنان، بعضى‏ ها را براى حفظ از خطرات جانى، بعضى ‏ها را براى تأمين زندگى آنان و بعضى ‏ها را براى بيان حلال و حرام خدا به همسرى انتخاب كرد. به عنوان مثال، ازدواج حضرت با سوده بود. سوده از زنان پيشگام در ايمان به رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله بود. او به حبشه هجرت كرده بود و شوهرش پس از رجوع از حبشه، مُرد. سوده، زنى بود مؤمن و خويشانش هم كافر بودند. اگر او را به خويشان تحويل مى ‏داد، او را مى‏ كشتند و يا گمراه مى‏ ساختند. براى آنكه اين زن مؤن بيوه بى‏ پناه از اين خطرات محفوظ بماند، پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله با او ازدواج كرد و با اين ازدواج سوده نجات يافت. زينب دختر خزيمه، از زنان مؤمن بود. در جنگ احد شوهرش به شهادت رسيد و رسول خدا صلى‏ الله ‏عليه ‏و‏آله با او ازدواج كرد تا بى ‏سرپرست نباشد. امّ ‏سلمه هم شوهرش درگذشت و داراى چند يتيم بود، پيامبر صلى‏ الله‏ عليه‏ و‏آله با او ازدواج كرد و به اين ترتيب مشكل امّ ‏سلمه حل شد. صفيه دختر حُيى بن احطب يهودى بود. شوهرش در جنگ خيبر و پدرش در جنگ بنى ‏قريظه كشته شد و خودش هم اسير شد. پيامبر خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله او را براى خود انتخاب كرد و آزاد ساخت و پس از آزاد ساختن به عنوان همسر انتخاب كرد و به اين ترتيب دختر رئيس يهود را از ذلّت رها كرد. جويريه دختر رئيس طايفه بنى‏ مصطلق بود. رئيس، دخترش و تعداد زيادى از افرادش اسير شدند. پيامبر صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله جويريه را به همسرى انتخاب كرد و مسلمانان گفتند: حال كه اين طايفه، فاميل پيامبر ما شدند، ما همه ‏شان را آزاد مى‏ كنيم و بنى ‏مصطلق هم كه چنين ديدند، همه مسلمان شدند. ميمونه، ام‏ حبيبه و حفصه هم شوهرانشان مرده بودند و پيامبر با ازدواج با اين‏ها، آنان را نجات مى ‏داد. فقط عايشه در ميان اين‏ها شوهر نداشت. با توجّه به اين خصوصيات و با توجّه به خصوصيات روحى پيامبر اسلام صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله به هيچ عنوان نمى‏ توان گفت كه ازدواج‏ هاى پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله مانند ازدواج‏ هاى متعارف بوده است.

• در نظر عدّه‏ اى از پژوهشگران ازدواج ‏هاى پيامبر اسلام صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله براى چند هدف بوده است:
  • محافظت از يتيمان، درماندگان و حفظ آبروى آنان مانند ازدواج با سوده.
  • وضع قانون و شكستنِ سنّت غلط جاهلى مانند ازدواج با زينب دختر جحش كه رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله به فرمان خدا پس از آنكه زيد او را طلاق داد، او را به همسرى انتخاب كرد تا مردم بدانند كه زن پسرخوانده، مانند زن پسر نيست، و مى ‏توان با زنِ پسرخوانده ازدواج كرد، گرچه در زمان جاهليت، ازدواج با زنِ پسر خوانده ممنوع بود.
  • آزادسازى اسيران و بردگان مانند ازدواج با جويريه، كه مسلمانان به خاطر خويشاوندى بنى مصطلق با پيامبر، همه اسيران را آزاد كردند و بنى‏ مصطلق هم با مشاهده اين وضعيت، مسلمان شدند.
  • برقرارى پيوند با قبايل و طوايف بزرگ عرب و حفظ اسلام و مسلمين مانند ازدواج با عايشه، حفصه، امّ حبيبه، صفيه و ميمونه.

در کشورهای اسلامی

چندهمسری در کشورهای اسلامی همواره آزاد و بدون شرط بوده است. حکومت عثمانی در سال ۱۹۱۷م، چندهمسری را مقداری محدود کرد و زن می‌توانست در قرارداد ازدواج خود شرط کند که درصورت ازدواج مجدد مرد، زن بتواند طلاق قضائی بگیرد. پس از آن در سایر کشورهای اسلامی مانند مالزی، اندونزی، عراق، اردن، الجزایر، سوریه، یمن، پاکستان، سنگاپور، لیبی، مغرب، عمان و قطر قوانین و شرایطی در جهت محدود کردن چندهمسری وضع و به کار گرفته شد. در همه این کشورها، یکی از شرایط مهم چندهمسری، رعایت عدالت بین زنان متعدد و توانایی مالی مرد بر دادن نفقه زندگی چند زن است. همچنین گرفتن اذن دادگاه و رضایت زن اول از دیگر شروط مشترک در این کشورها است.

در ایران

چندهمسری در فرهنگ ایرانیان، همواره وجود داشته است. پس از اسلام، ایرانیان با اثرپذیری از آموزه‌های قرآن، رعایت عدالت را از شرایط مهم چندهمسری می‌دانند؛ از این منظر، مرد زمانی می‌تواند چند همسر اختیار کند که توانایی‌های دینی، اقتصادی، اخلاقی، جسمی، جنسی و روحی برای اداره چند زن را داشته باشد و چندهمسری اگر بدون شرط باشد، از هدف اصلی خود که برآورن نیازهای طبیعی افراد و جلوگیری از فساد در جامعه است، دور می‌ماند.

تعدد زوجات در ادیان

ادیان آسمانی و ابراهیمی، چندهمسری را جایز دانسته‌اند.

اسلام

در زمان جاهلیت، چندهمسری در عربستان مرسوم بود و امکان کنار گذاشتن یک‌باره آن وجود نداشت. دین اسلام برای کسانی که زنان متعدد داشتند، شرایطی محدود کننده به‌منظور حمایت از زن، تحقق عدالت و جلوگیری از سوء استفاده وضع کرد. قرآن در آیه ۳ سوره نساء، تعدد زوجات را به حداکثر چهار زن دائم محدود کرد و شرط مهم عدالت را قرار داد که به‌معنای پرهیز از تبعیض میان زنان است. بر اساس فقه اسلامی، هیچ مرد مسلمانی نمی‌تواند بیش از چهار زن دائم، اختیار کند.

در منابع فقهی احکام مربوط به تعدد زوجات در ضمن بحث «محرّمات نکاح» و «قَسْم» مطرح شده است. فقها محدودیت‌های فقهی برای تعدد زوجات قرار داده‌اند از جمله؛ بر محدودیت عددی تعدد زوجات، یعنی چهار عدد تأکید کردند و عقد دائم با زوجه پنجم را باطل شمرده‌اند. از دیگر محدودیت‌های فقهی در این زمینه، حرمت ازدواج مرد با خواهر همسر خود به‌طور مطلق و نیز ازدواج مرد با خواهرزاده یا برادرزاده همسرش بدون اجازه همسر اول است. عدالت مادی میان همسران و قدرت بر پرداخت نفقه به ایشان و فرزندانشان، از جمله شروطی است که برای جواز تعدد زوجات بیان شده است.

اسلام تعدد زوجات را با محدود کردن آن، اصلاح کرد. قبل از اسلام تعدد زوجات نامحدود بود به طوری که یک نفر می‌توانست صدها زن داشته باشد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «با زنان پاک ازدواج کنید، دو یا سه یا چهار همسر …» چند همسری نهادی است که توسط اسلام ایجاد نشد بلکه قبل از اسلام هم وجود داشت، از این رو تعدد زوجات از احکام امضایی اسلام به‌شمار می‌رود که اسلام در حکمش تغییراتی ایجاد کرده یا در شروط آن دخل و تصرف نموده است. علاوه بر عربستان در بسیاری از فرهنگ‌های باستانی آن زمان هم‌چون ایران و روم نیز چند همسری رواج داشت. هر دینی در یک بستر اجتماعی که از پیش موجود بوده، نازل می‌شود بنابراین شارع مقدس نسبت به آنچه از گذشته در آن جوامع وجود داشته، بی‌توجه نبوده است. راه کار اسلام در خصوص چند همسری، اصلاحی بوده است؛ زیرا رواج نامحدود تعدد زوجات میان اعراب دوران جاهلیت را با قید محدود بودن آن به چهار عدد، اصلاح کرد. نمونه‌هایی از قرآن و سنت که مرتبط با اصلاحات در تعدد زوجات است، بیان می‌شود: قرآن، آیه ۳ سوره مبارکه نساء: «و اگر می‌ترسید از این‌که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر، و اگر می‌ترسید عدالت را (دربارهٔ همسران متعدد) رعایت نکنید تنها یک همسر بگیرید، یا از زنانی که مالک آنهایید هستید استفاده کنید. این کار، بهتراست و از ظلم و ستم جلوگیری می‌کند». در شأن نزول این آیه چنین آمده است: قبل از اسلام معمول بود که بسیاری از مردم حجاز، دختران یتیم را با عنوان تکفل و سرپرستی به خانه خود می‌بردند و بعد با آن‌ها ازدواج کرده و اموال آن‌ها را هم تملک می‌کردند و چون همه کار دست آن‌ها بود حتی مهریه آن‌ها را کم‌تر از معمول قرار می‌دادند و هنگامی که کم‌ترین ناراحتی از آن‌ها پیدا می‌کردند به آسانی آن‌ها را رها می‌ساختند و در حقیقت حاضر نبودند حتی به شکل یک همسر معمولی با آن‌ها رفتار نمایند. در این هنگام آیه فوق نازل شد و به سرپرستان ایتام دستور داد در صورتی با دختران یتیم ازدواج کنند که عدالت را به‌طور کامل دربارهٔ آن‌ها رعایت نمایند و در غیر این صورت از آن‌ها چشم پوشی کرده و همسران خود را از زنان دیگر انتخاب نمایند. به دنبال دستوری که در آیه سابق برای حفظ اموال یتیمان داده شد در این آیه اشاره به یکی دیگر از حقوق آن‌ها می‌شود و آن این‌که: «اگر می‌ترسید به هنگام ازدواج با دختران یتیم رعایت حق و عدالت را دربارهٔ حقوق زوجیت و اموال آنان ننمایید از ازدواج با آن‌ها چشم بپوشید و به سراغ زنان دیگر بروید.»

وقتی در ازدواج با یک زن، به رعایت حقوق مالی او تأکید شده است، به طریق اولی رعایت حقوق زوجه در صورت تعدد زوجات، باید لحاظ شود. خطاب در آیه متوجه به سرپرستان ایتام است که در آیه قبل برای حفظ اموال یتیمان دستورهای مختلفی به آن‌ها داده شده بود و در این آیه دربارهٔ ازدواج با یتیمان سخن می‌گوید که همان‌گونه که باید مراعات عدالت را دربارهٔ اموال آن‌ها بنمایید در مورد ازدواج با دختران یتیم نیز با نهایت دقت رعایت مصلحت آن‌ها را بکنید، در غیر این صورت از ازدواج با آن‌ها چشم بپوشید و زنان دیگری انتخاب کنید. در آیه ۱۲۷ سوره نساء هم مسئله رعایت عدالت دربارهٔ ازدواج با دختران یتیم ذکر شده است. این آیه دلیل صریحی بر مسئله جواز تعدد زوجات است. عام موجود در آیه تخصیص زده شده است و می‌فرماید: این جواز تعدد زوجات در صورت حفظ عدالت کامل است «اما اگر نمی‌توانید عدالت را رعایت کنید به همان یک همسر اکتفا نمایید» تا از ظلم و ستم بر دیگران بر کنار باشید. «فان خفتم الا تعدلوا فواحدة». آیه ۱۲۹ سوره مبارکه نساء: این آیه مبارکه هم جواز چند همسری را مشروط به رعایت عدالت کرده است. قرآن کریم می‌فرماید: شما هرگز نتوانید میان زنان به عدالت رفتار کنید هر چند راغب و حریص (بر عدل و درستی) باشید، پس به تمام میل خود یکی را بهره‌مند و آن دیگر را محروم نکنید تا او را معلّق و بلا تکلیف گذارید و اگر سازش کنید و پرهیزکار باشید. «اسلام برای شرط عدالت، آن‌قدر اهمیت قائل است که حتی اجازه نمی‌دهد مرد و زن دوم، در عین عقد توافق کنند که زن دوم در شرایط نامساوی با زن اول زندگی کند یعنی از نظر اسلام رعایت عدالت، تکلیفی است که مرد نمی‌تواند با قرار قبلی با زن، خود را از زیر بار مسئولیت آن خارج کند.»

موارد زیادی از سنت وجود دارد که در مبحث تعدد زوجات، توانایی مرد در اداره زندگی را شرط دانسته‌اند که این بیانات عمدتاً در راستای شرط عدالت در امور مالی هستند که خداوند در آیه سوم از سوره مبارکه نساء به آن اشاره کرده است. از جمله این روایات عبارتند از: امام صادق (ع) می‌فرمایند: «کسی که دو زن داشته باشد و در تقسیم رابطه خود با همسر و تقسیم مالی بین آن‌ها به عدالت رفتار نکند، روز قیامت - در حالی که دست‌هایش بسته و نیمی از بدنش به یک طرف کج شده است - آورده و به آتش داخل می‌شود». از قرائن موجود در این روایت از جمله ایجاد نقص در بدن مرد و به آتش افتادن وی، می‌توان دریافت که نهی در این روایت، دلالت بر حرمت عدم رعایت عدالت دارد. امام صادق (ع) فرموده است: «هر کس آن قدر زن بگیرد که نتواند با آن‌ها نزدیکی کند- ضعف در مدیریت ازدواج‌های متعدد- و در نتیجه آن، یکی از همسرانش مرتکب زنا شود، گناه این کار برگردن او است.» در آخر باید خاطر نشان کرد که از نظر فقها، اصل در ازدواج، تک همسری است و قانون چند همسری در شرایط معمول توصیه و ترغیب نشده است. در قرآن کریم آیات ۳ و ۱۲۹ سوره نساء به‌طور مطلق اشاره به جواز تعدد زوجات نشده و خداوند آن را مقید به رعایت عدالت نموده است. می‌توان نتیجه گرفت که ازدواج مرد با یک زن، مطلوب خداوند است برای همین ازدواج تک همسری از سوی خداوند، بیش‌تر از ازدواج با فرض تعدد زوجات، تسهیل شده است. قانون تعدد زوجات، به خاطر شرایط خاص اجتماعی یا ضرورت‌های اجتماعی وضع شده، نه برای هوس‌رانی مردان. البته همیشه بعضی افراد وجود دارند که از قانون سوء استفاده می‌کنند، در چنین مواردی باید جلوی سوء استفاده‌ها را گرفت و راه‌کار مناسب برای موارد ضروری ارائه کرد.

احکام فقهی تعدد زوجات

بر اساس آیه سوم سوره نساء، جواز تعدد زوجات تا 4 همسر، مشروط به آن است که مرد به توانایی خود در برقراری عدالت میان همسران خود، باور داشته باشد. پس اگر مردی ترس آن را داشته باشد که در دادن نفقه، تقسیم کردن شب‌ها بین زنان و سایر حقوق، بى‌عدالتى كند، باید به یک زن اکتفا کند و يا به كنيزان بسنده كند؛ زيرا مباشرت با كنيزان، قوانین ازدواج با زنان آزاد را ندارد كه رعايت عدالت شرط باشد. به تصریح آیه قرآن، با وجود ترس از بى‌عدالتى در صورت تعدد زوجات، ازدواج با یک زن به عدالت نزديك‌تر است.

تحصیل عدالت بر همگان به ویژه بر مردان دارای چند همسر واجب است. پس مردی که نمی¬تواند عدالت را رعایت کند، حق ازدواج متعدد را ندارد. رعایت عدالت که شرط تعدد زوجات است، در مورد امور مادی و حقوق همسری مانند تأمین هزینه زندگی، پوشاک، مسکن و رعایت امور زناشویی در حد متعارف و مطابق با شأن زنان است. رعایت عدالت از این منظر، مربوط به جنبه‌های عملی و خارجی است؛ اما محبت‏هاى قلبى و درونی که خارج از قدرت انسان است، تا زمانی که عملاً باعث ترجيح بعضى از همسران بر بعضی دیگر نشود، ممنوع نیست و خداوند رعايت چنین عدالتی را واجب نکرده است.

در فرهنگ و ملل

عرب جاهلی

در بین عرب جاهلی در چند همسری هیچ حد و مرزی وجود نداشت. از نظر نفقه نه تنها مرد عهده‌دار نفقه زنان پرشمار خود نبود که حتی با بهره‌بری از آنان به شکل‌های مختلفی چون واداشتن به کارگری و در آمدزایی، ثروت و دارایی خود را می‌افزود. دین اسلام بر ازدواج‌های ضد انسانی که در دوران جاهلیت، به شدت رونق یافته بود مهر بطلان زد و با دو دستور حکیمانه در برابر آن ایستاد:

• محدود ساختن تعدد زوجات به چهار همسر.
• نهی از ازدواج‌های نامشروعی که در میان اعراب دوران جاهلیت رواج داشت.

علل رویگردانی جوامع امروزی از نظام چندهمسری

امروزه تعداد خانواده‌های چندهمسر کمتر از گذشته است. پژوهشگران در بررسی علل کاهش چندهمسری، به موارد زیر توجه کرده‌اند:

1. استقلال اجتماعی و اقتصادی زن و نیاز کمتر به ازدواج با مرد زن‌دار؛
2. تغییر نگرش نسبت به تعداد افراد خانواده و کاهش تمایل به داشتن فرزند در صورت نازا بودن زن؛
3. تغییر جایگاه خانواده از یک نهاد تولیدکننده به یک نهاد مصرف‌کننده و عدم نیاز به داشتن زنان بیشتر برای پیشبرد اقتصاد خانواده؛
4. تغییر عوامل تسهیل‌کننده مناسبات اجتماعی؛ در گذشته، از چندهمسری برای رفع اختلافات طوایف و قبایل و کسب قدرت یا ثروت استفاده می‌شد.
5. افزایش هزینه‌های زندگی، توقعات بیش از حد زنان و حسادت میان آنان.

دیدگاه‌ها

• جان ديون پورت انگليسى مى ‏گويد: با اينكه در آن زمان، زياد زن گرفتن كار بدى نبود، ولى با اين حال حضرت محمد صلى ‏الله عليه ‏و‏آله تا پنجاه سالگى با يك زن زندگى كرد و تا خديجه عليهاالسلام زنده بود، زن ديگرى نگرفت. آيا ممكن است كسى شهوت‏ران باشد و هيچ مانعى هم براى زن گرفتن در كار نباشد، با اين حال با يك زن زندگى كند آن هم با زنى كه سنّ بالايى داشته باشد؟!

• توماس كارلايل مى‏ گويد: به رغم اظهار نظر دشمنان، حضرت محمد صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله هرگز شهوت‏ پرست نبود و اين تهمت، بى ‏انصافى است .

• گيورگيو مى‏ گويد: محمد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله در سال 595 ميلادى ازدواج كرد و زندگى خانوادگى او نمونه زهد، تقوى و پاكى بود. او همانند ابراهيم، نوح و يعقوب عليهم‏ السلام در محيطى ساده و بى‏ آلايش زندگى مى‏ كرد .

رویکردها

رویکرد جامعه‌شناسی

بحران جمعیت

بررسی آمار رسمی جمعیت در ایران از سال 1335 نشان می‌دهد در سال‌های اخیر نرخ رشد جمعیت به سرعت رو به کاهش است به طوری که در میان کشورهای منطقه در صدر جدولِ تحدید موالید قرار داریم. به نظر می‌رسد تحولات جمعیتی کشور ما نیز همانند سایر کشورهای اروپایی از نظریه گذار جمعیتی پیروی می‌کند. نظریه انتقال یا گذار جمعیت یکی از مهمترین، با نفوذترین و پایدارترین نظریه‌های مطرح در جمعیت‌شناسی است. نظریه گذار جمعیت ارتباط تحولات جمعیتی با فرایند نوسازی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را روشن می سازد و ضمن تجزیه و تحلیل گذشته، حال و آینده را پیش بینی می نماید. طبق این نظریه تحولات جمعيتی چهار مرحله دارد: 1. رشد ناچیز جمعیت (نرخ مواليد و مرگ و مير هر دو در سطح حداكثر طبيعي) 2. رشد جمعیت رو به افزایش (نرخ مرگ و مير رو به كاهش، نرخ مواليد در سطح بالا) 3. رشد جمعیت رو به کاهش (نرخ مواليد و مرگ و مير رو به کاهش) 4. رشد جمعيت ناچيز (نرخ مواليد و مرگ و مير هر دو در سطح حداقل ممكن)

تا قبل از قرن اخیر کشور ما در مرحله اول قرار داشت است. اما با بهبود شرایط اقتصادی و بهداشتی و کاهش مرگ و میر از سال 45-1300 در مرحله دوم قرار گرفتیم. از سال 1346 به بعد با اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده، بهبود وضع اقتصادي، توسعه آموزش و تحصيلات، شهرنشيني و سبک زندگی غربی و اشتغال زنان نرخ موالید رو به کاهش گذاشت و کشور وارد مرحله سوم نظریه گذار جمعیتی شد. البته در مقطع سال‌های اول انقلاب اسلامي با مسكوت ماندن برنامه هاي تنظيم خانواده، جنگ و برخي از سیاست‌های غيرمستقيم تشويقي دولت نظریه گذار جمعیتی در کشور صادق نبود و برخلاف این نظریه در مرحله سوم گذار جمعیتی با افزایش نرخ موالید مواجه بودیم به طوری که نرخ موالید در سال 1365 به 5/6 رسيد. در سال 1368 مجدداً اجراي برخي از برنامه هاي تنظيم خانواده در ايران آغاز گرديد و از اين سال به بعد ما شاهد كاهش بسیار سريع (بیشتر و سریع‌تر از حد برنامه ریزی شده) ميزان باروري در كشور هستيم به طوري كه ميزان باروري كل از 5/6 فرزند در سال 1365 به 7/2 فرزند در سال 1375 و 8/1 فرزند در سال 1385 رسيده است. طي سال‌های 85-1375 رشد سالانه جمعيت كشور61/1 درصد بوده كه به تدريج در حال كاهش می‌باشد و در حال حاضر برآوردهاي به عمل آمده بيانگر رقم رشد حدود 25/1 درصد براي كشور می‌باشد. قابل توجه است که نرخ رشد اندک حدود 25/1 در حالی است که پیک جمعیتی ایران (متولدین سال‌های 55 تا 65) در سنین باروری قرار دارند و پیش بینی می‌شود در سال‌های آتی کشور به سمت سالمندی پیش رفته و نرخ رشد جمعیت کاهش چشمگیری پیدا کند.

بر اساس آمار رسمی سرشماری سال 95 درباره مقایسه میزان موالید، سالیانه بالغ بر یک میلیون و 350 هزار ولادت در کل کشور ثبت می‌شود که میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت در کل کشور 5‚18 ولادت به ازای هر هزار نفر جمعیت است. حال استان‌های دارای بیشترین میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت به ترتیب استان‌های سیستان بلوچستان (5‚32 در هزار)، هرمزگان (5‚23 در هزار) و در مناطق مرکزی کشور بسیار پایین‌تر است. با این نگاه می‌توان گفت توازن ولادت در مناطق مختلف کشور به طور کلی به‌هم ریخته است، اما آمار دیگر استان‌ها به اندازه‌ای پایین است که میانگین نرخ باروری در کل کشور را کمتر از یک درصد کرده است. این سهم جدای از عدم تعادل تکثیر نسل در استان‌های مختلف، بیانگر فاجعه‌ای در نرخ باروری کل کشور است که با نرخ جایگزینی جهانی که ½ است، فاصله معناداری دارد.

رویکرد حقوقی

در قانون حمایت از خانواده مصوب ۱۵ بهمن ۱۳۵۳ش، به‌منظور جلوگیری از سوء استفاده مرد، محدود کردن چندهمسری و حمایت از زن، در مواد ۱۶ و ۱۷ آمده، مرد نمی‌تواند با داشتن زن، همسر دیگری انتخاب کند؛ مگر در یکی از موارد زیر:

1. رضایت همسر اول؛
2. عدم قدرت همسر اول در ایفای وظایف زناشویی؛
3. عدم تمکین زن از شوهر؛
4. ابتلای زن به جنون یا بیماری‌های صعب‌العلاج؛
5. محکومیت زن به برخی مجازات‌ها؛
6. ابتلای زن به اعتیاد مضر؛
7. ترک زندگی خانوادگی از طرف زن؛
8. عقیم بودن زن؛
9. غایب و مفقودالاثر شدن زن.

پیامدهای چندهمسری

برخی، چندهمسری را بهترین راه برون‌رفت از بحران کاهش جمعیت و جلوگیری از افزایش تعداد دختران مجرد در جامعه امروزی دانسته‌اند؛ اما برخی دیگر، چندهمسری را مانع آرامش و ثبات خانواده می‌دانند. بسیاری از جامعه‌شناسان، افکار عمومی ایرانیان را در تضاد با چندهمسری می‌انگارند. این در حالی است که در برخی مناطق و خرده‌فرهنگ‌های ایرانی، چندهمسری کاملاً مرسوم بوده و نوعی فضیلت به‌حساب می‌آید. در بررسی علل و عوامل اقدام ایرانیان به چندهمسری، به موارد زیر اشاره شده است: امتناع از طلاق، تنوع‌طلبی، فساد اخلاقی، ازدواج ناخواسته مرد با زن اول، رواج چندهمسری در اقوام، ناتوانی جسمی یا جنسی زن و نیاز به نیروی کار. پیامدهای چندهمسری در ایران به دو دستهٔ کلان آسیب‌ها و فواید تقسیم می‌شود.

آسیب‌های چندهمسری

اگرچه در برخی خرده‌فرهنگ‌ها، میان همسران یک مرد، همکاری‌هایی وجود دارد، اما معمولاً توزیعِ نابرابرِ توجه عاطفی و مادی شوهر، عامل کشمکش میان همسران است. از سوی دیگر، این نوع خانواده، به علت عدم حضور مداوم پدر، نوعی خانوادهٔ تک‌والد به‌شمار آمده و تأثیرات نامطلوبی بر فرزندان دارد. پژوهشگران به آسیب‌های زیر در پدیدهٔ چندهمسری توجه کرده‌اند:

1. از بین رفتن روابط عاطفی و آرامش میان همسران؛
2. رواج حسادت و تنش بین همسران؛
3. مشکلات اقتصادی بیشتر برای زنان؛
4. تنزل موقیعت‌های اجتماعی و اقتصادی فرزندان؛
5. کاهش پیشرفت تحصیلی و عزت‌نفس فرزندان؛
6. ایجاد خصومت بین فرزندان تنی و ناتنی؛
7. کاهش صمیمیت میان والدین و فرزندان.

فواید چندهمسری

1. افزایش نسل؛
2. مزیت اقتصادی به‌ویژه در مناطق روستایی؛
3. امنیت مالی و اجتماعی زنان؛
4. کاهش تعداد دختران مجرد و زنان بی‌سرپرست.

منابع

• اعتمادی، احمد و جواد ابراهیمی، «مقایسهٔ سلامت روانی فرزندان خانواده‌های تک‌همسری و دوهمسری»، فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره ۴، پیاپی ۳۱، زمستان ۱۳۸۹ش.
• افرا، علی، «تحلیل ارتباط چندهمسری با نقارهای خانوادگی با نگاهی بر قانون حمایت خانواده»، ماهنامه کانون، سال ۵۲، شماره ۱۱، آذر ۱۳۸۹ش.
• بانکی‌پور فرد، امیرحسین، «خانم‌ها اصرار نداشته باشند با پسری که ازدواج نکرده ازدواج کنند»، پایگاه خبری تحلیلی دیده‌بان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
• بهرامی، بهاره، «رواج پدیده چند همسری به افزایش آمار مردان مجرد دامن می‌زند»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
• جاوید، محمدجواد، «از فرهنگ چندهمسری تا حقوق چندهمسری»، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، سال ۲، شماره ۱، پاییز ۱۳۸۹ش.
• حاجی‌علی، فریبا، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، دانشگاه امام صادق (ع)، شماره ۵۰، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش.
• دشتیانه، سوده و همکاران، «چندهمسری و پیامدهای روانی-اجتماعی آن برای زنان (یک مقاله مروری سیستماتیک مبتنی بر تبیین‌های زیست- روانی تکاملی»، مجله روان‌شناسی و روان‌پزشکی شناخت، سال هشتم، شماره ۵، ۱۴۰۰ش.
• رمضان نرگسی، رضا، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، سال ۷، پیاپی ۲۷، بهار ۱۳۸۴ش.
• زکی‌زاده، مرضیه، «بررسی چندهمسری (تعدد زوجات) در حقوق ایران و کشورهای اسلامی»، گردآوری و تنظیم دبیرخانه دومین همایش جهانی مسائل زنان، ۱۳۸۸ش.
• عبدی‌پورفرد، علی، «تعدد زوجات»، فصلنامه حقوق اسلامی، سال ۵، پیاپی ۲۰، بهار ۱۳۸۸ش.
• قاسم‌زاده، فاطمه، «آثار خانواده بی‌سرپرست و چندهمسر بر فرزندان»، سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
• کاظمی، شکوفه، «تعدد زوجات در قانون ایران»، نشر توسعه، مهر ۱۳۸۰ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۸۴ش.

• قرآن کریم
• ابوزهْرَه، محمد، تنظیم الاسلام للمجتمع، دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
• ابوشقّه، عبدالحلیم محمد، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۰ق.
• باجوری، جمال محمد فقی رسول، المرأه فی الفکر الاسلامی، عراق، دارالعلم، ۱۹۸۶م.
• حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، تهران، چاپ افست، ۱۳۶۸ق.
• حکیم، محسن، مستمسک العروه الوثقی، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۳ق.
• حیدری، سید کمال (علامه)، اصول استنباط، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.
• زحیلی، وهبه، أصول الفقه الإسلامی، دمشق، دارالفکر المعاصر، چاپ هجدهم، ۱۴۳۱ق.
• غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۳ق.
• محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۷ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش.
• نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
• جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، إسراء، 1380ش.
• جمعي از نويسندگان، دائرة‌المعارف قرآن كريم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، 1382ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران، فراهانی، چاپ اول، بی‌تا.
• مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دهم، 1371ش.