احساس تنهایی

احساس تنهایی؛ احساس ترس از دست دادن و تنها شدن.

احساس تنهایی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

احساس تنهایی، در واقع احساس ترس از قطع شدن رابطه یا بیگانگی با دیگران است. کسانی‌که همواره احساس تنهایی دارند ممکن است بیش از حد به دیگران وابسته شده باشند که منجر به تشخیص اختلال ترس از تنهایی یا مونوفوبیا می‌شود.

تعریف

احساس تنهایی، تجربهٔ فردی ناخوشایند، منفی، عذاب‌آور و دردناکی است که منجر به احساس بی‌حوصلگی، بی‌فایدگی، ناامیدی، افسردگی، اضطراب و تیره‌وتار دیدن دنیا می‌شود. این در حالی است که انسان‌ها، با نیاز به ارتباط و صمیمیت، متولد شده و در شدت این نیاز و چگونگی برآوردن آن، تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند. آدمی، برای پاسخ دادن به این نیاز، باید تعاملات مثبت و زیادی با افراد دیگر در یک موقعیت باثبات برقرار کند که منجر به شادکامی و سعادت طرفین شود. افرادی که در برقراری ارتباط و حفظ روابط رضایت‌بخش با دیگران ناتوان هستند، به احتمال زیاد، حس محرومیتی را تجربه خواهند کرد که با احساس تنهایی نشان داده می‌شود.

تفاوت تنهایی و احساس تنهایی

روان‌شناسان معتقدند که احساس تنهایی با زندگی کردن به تنهایی، مترادف نیست. در حقیقت، احساس تنهایی، زمانی رخ می‌دهد که تعاملات مهم و معنادار اجتماعی از نظر کیفی یا کمی دچار نقص شوند. تنها بودن در صورتی‌که تحت‌کنترل فرد باشد، می‌تواند لذت‌بخش و مثبت باشد، اما احساس تنهایی، ناشی از ترس از دست دادن و تنها شدن (مونوفوبیا) است.

احساس تنهایی در گذر زمان

احساس تنهایی، یکی از سازه‌های پیچیدهٔ روان‌شناختی است که نزد فلاسفه نیز مورد بحث بوده است. در گذشته، این احساس، به‌عنوان یک مفهوم مثبت و به معنای کناره‌گیری داوطلبانهٔ فرد از درگیری‌های روزمرهٔ زندگی به‌منظور رسیدن به اهداف بالاتر تلقی می‌شد؛ اما امروزه، در علم روان‌شناسی، به احساس تنهایی، نگرش مثبتی نداشته و آن را حالتی در نظر می‌گیرند که در آن، فرد، فقدان روابط با دیگران را درک یا تجربه کرده و نیز شامل عناصر مهمی همچون احساس نامطلوب فقدان، از دست دادن همدم، جنبه‌های ناخوشایند و منفی روابط ازدست‌رفته و از دست دادن سطح کیفی روابط با دیگری است. همچنین، این سازه، در گذشته، با مشکلات دیگری همچون افسردگی، کم‌رویی، خشم و رفتار خودانزواطلبانه مفهوم‌سازی شده بود. این در حالی است که امروزه، احساس تنهایی یک سازهٔ روان‌شناختی مستقل از دیگر مشکلات در نظر گرفته شده که خطرات منحصربه‌فردی دارد.

ویژگی‌ها

هرچند، تعاریف بسیاری متنوعی از احساس تنهایی توسط کارشناسان، در حوزه‌های مختلف علوم ارائه شده، اما چهار خصوصیت مورد توافق همگان بوده است:

1. احساس تنهایی با نقص‌هایی در روابط اجتماعی همراه است.
2. حداقل بخشی از این احساس، ذهنی بوده و به انتظارات و ادراک افراد وابسته است.
3. همواره پدیده‌ای ناخوشایند تلقی شده است.
4. افرادی که دچار این احساس هستند، برانگیخته می‌شوند تا از شدت آن بکاهند.

علائم

برخی از علائم احساس تنهایی به شرح زیر هستند:

1. سرگیجه، غش یا حالت تهوع در تنهایی؛

1. تجربهٔ اضطراب شدید نامتناسب با وضعیت؛

1. احساس ترس بی‌اندازه در زمان فکر کردن به تنهایی؛

1. احساس تنهایی در جمع یا نادیده گرفته شدن حتی در یک گروه یا جمعیت؛

1. تلاش زیاد برای جلوگیری از منزوی شدن؛

1. افزایش ضربان قلب، گرفتگی قفسهٔ سینه و مشکل تنفسی در تنهایی؛

1. موارد وحشت‌زدگی؛

1. عدم توانایی در حفظ روابط سالم و احساس تنهایی در رابطهٔ عاطفی؛

1. باور به رخ دادن یک اتفاق فاجعه‌بار در زمان تنهایی.

عوامل

بررسی‌های صورت‌گرفته توسط کارشناسان، هفت مقیاس را ازجمله عوامل تشکیل‌دهندهٔ احساس تنهایی می‌دانند:

1. هیجانی / فردی: تجربهٔ احساس فاعلی منفی یا ناخوشایند، برآورده نشدن خواسته‌ها (عاطفی) و انتظارها (عقلانی)؛ دلتنگی مبهم، داشتن نقش‌های متفاوت در زندگی (مسئولیت ناخواسته)، عدم صمیمیت، عدم ارضای نیازها، ناتوانی در بیان، بی‌هیجانی، احساس طردشدگی و ترس از دست دادن.
2. اجتماعی: ناهمخوانی بین روابط اجتماعی واقعی و مورد نیاز فرد؛ نارضایتی از روابط بین فردی، درک نشدن توسط دیگران، بی‌محبتی و بی‌توجهی، نداشتن دوست صمیمی، نداشتن پشتیبان عاطفی و روانی، مقایسهٔ خود با دیگران و تفاوت داشتن با آنها.
3. خانوادگی: نارضایتی فاعلی از روابط با خانواده؛ عدم درک توسط خانواده، احساس تنهایی در خانواده، انتظارهای والدین، کنار گذاشته شدن توسط خانواده و پدر و مادر با شخصیت منفی.
4. احساساتی: عدم وجود رابطهٔ عاشقانه ارضاکننده؛ نداشتن همراه مناسب برای تقسیم غم و شادی و دریافت حمایت از یک رابطهٔ صمیمی.
5. گروه‌های بزرگ‌تر: عدم وجود روابط محلی، فرهنگی، ورزشی و دانشجویی؛ عدم تعلق به گروه و دریافت حمایت در محل زندگی.
6. هستی‌گرا: شرایط وجودی نخستین و اجتناب‌ناپذیر هستی که راه حل دائمی ندارند؛ جلوتر بودن از زمان خود، بی‌همتایی و منحصربه‌فرد بودن و اجتناب‌ناپذیر بودن احساس تنهایی.
7. مذهبی / معنوی: دور شدن از خداوند و عدم فعالیت مورد رغبت؛ ناتوانی در رازونیاز، از دست دادن خدا، تصور موقتی بودن همه چیز، مشغول نبودن با کتاب‌ها، نوشته‌ها و فعالیت‌هایی مانند ورزش و موسیقی.

درمان

متخصصان، عوامل اجتماعی و روانی بسیاری را در راستای درمان این احساس و پیامدهای آن معرفی کرده‌اند:

1. حمایت اجتماعی: این نوع از حمایت، تعهدات متقابلی را پدیدمی‌آورد که موجب احساس دوست داشته شدن، مراقبت، عزت‌نفس و ارزشمند بودن، می‌شود.
2. استفاده از تکنیک‌های کسب آرامش: مانند شیوه‌های خاص تنفس، تمرینات آرام‌سازی عضلانی و تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده.
3. استفاده از حواس‌پرتی: مانند پخش موسیقی یا صدای تلویزیون.
4. حساسیت‌زدایی: فرایندی که در آن فرد، همزمان با یادگیری و تمرین تکنیک‌های حفظ آرامش، به‌تدریج در معرض موقعیت‌های اضطراب‌آور قرار می‌گیرد. این تمرین‌ها به‌مرور زمان، نگرش و ذهنیت او را نسبت به تنهایی دگرگون می‌سازد.

رویکردها

رویکردها و نظریات مختلفی پیرامون علل پیدایش و تداوم احساس تنهایی مطرح شده‌اند:

1. رویکرد روان تحلیلی Zilboorg: او معتقد بود که احساس تنهایی، تجربه‌ای پایدار و طاقت‌فرسا است که در فرد نفوذ کرده و به‌تدریج قلب او را فرسوده می‌کند. این دیدگاه روان‌شناسی بر این باور است که احساس تنهایی، ریشه در طفولیت دارد.
2. رویکرد وجودگرایی: براساس این رویکرد، احساس تنهایی، پدیده‌ای نافذ، عالم‌گیر و گریزناپذیر است که به سراغ هر انسانی، فارغ از نژاد، سن، جنس و فرهنگ می‌رود.
3. رویکرد نیازهای اجتماعی: مطابق این دیدگاه، احساس تنهایی، در غیاب یک رابطهٔ مورد نیاز یا مجموعه‌ای از روابط است که همگی صمیمانه یا دمساز نبوده اما نیازهای اجتماعی ذاتی فرد را تأمین می‌کنند.
4. رویکرد ناهماهنگی شناختی: براساس این دیدگاه، فرآیندهای شناختی، نقطهٔ مرکزی تنهایی هستند. این دیدگاه بر این باور است که تنهایی، محصول عدم تناسب ادراک شده بین موقعیت‌های اجتماعی ایده‌آل و موقعیت اجتماعی موجود، به‌دلیل خطاهای شناختی است.
5. رویکرد تعامل‌گرا: دیدگاه تعاملی، احساس تنهایی را ناشی از فعل و انفعالات و اثرات متقابل شخصی، فرهنگی و عوامل موقعیتی می‌داند.

پیامدها

تداوم در احساس تنهایی می‌تواند بر کیفیت زندگی افراد تأثیر بگذارد. عوارض تنهایی و ترس از تنها شدن، همچنین می‌تواند به اختلالات اضطرابی، حملات وحشت‌زدگی، هراس، افسردگی، خودکشی، اعتیاد به موادمخدر و الکل و نیز ابتلای به بیماری‌های حاد و مزمن منجر شود. از دیگر عوارض ناشی از این احساس می‌توان به وسواس فکری، رفتارهای وسواس‌گونه، انزواطلبی، مشکلات قلبی‌عروقی، بی‌منطق شدن، درک نادرست از حرف دیگران، افزایش کورتیزول، کاهش دوپامین و در نتیجه کاهش احساس لذت از زندگی، تضعیف سیستم ایمنی بدن، افزایش کلسترول خون، چاقی و فشارخون اشاره کرد.

احساس تنهایی در سالمندان

احساس تنهایی در تمامی گروه‌های سنی به چشم می‌خورد، اما شیوع آن در سالمندی بیشتر است. این احساس، مشکل پیچیده‌ای است که رفاه روانی-اجتماعی را تحت‌الشعاع خود قرار داده و موجب عواقب جدی در سالمندان می‌شود. احساس تنهایی در سالمندی، منشأ بسیاری از حالات نامتعادل روانی مانند افسردگی، خودکشی و یأس شدید است. این احساس که بیشتر با انزوا و ناامیدی همراه است، در حدود ۱۲ تا ۴۰درصد از جمعیت بالای ۶۵ سال را تحت‌تأثیر خود قرار می‌دهد. کارشناسان معتقدند که درمان این احساس، ممکن است خطر عوارض جدی همچون افسردگی را در سالمندان کاهش داده و علاوه‌بر آن، افزایش تماس‌های اجتماعی، منجر به ارتقای سلامت این گروه از بزرگسالان شود.

منابع

• ابراهیمی، نازیلا و دیگران، «عوامل و زمینه‌های احساس تنهایی زنان»، نشریهٔ زن و جامعه، ۲۰۲۰م.
• «احساس تنهایی چیست؟»، وب‌سایت مرکز مشاورهٔ هم‌اندیشان، تاریخ بازدید: ۲۵ دی ۱۴۰۱ش.
• رحیم‌زاده، سوسن و دیگران، «مبانی مفهومی احساس تنهای: یک مطالعهٔ کیفی»، نشریهٔ روان‌شناسی تحولی، دوره ۸، شماره ۳۰، ۱۳۹۰ش.
• شیخ‌الاسلامی، فرزانه و دیگران، «احساس تنهایی و سلامت عمومی سالمندان»، نشریهٔ پرستاری و مامایی جامع نگر، دوره ۲۱، شماره ۲، ۱۳۹۰ش.
• طباطبایی، فرزاد، «علت احساس تنهایی»، وب‌سایت هنر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۵ دی ۱۴۰۱ش.
• مدنی‌پور، نادیا و سپاه منصور، مژگان، «رابطهٔ بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، کنگرهٔ ملی روان‌شناسی اجتماعی ایران، دوره برگزاری ۲، ۱۳۹۲ش.
• «مونوفوبیا یا ترس از تنهایی و راه‌های مقابله با آن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.

• Heravi kimavi M, Anooshe M,Froghan M,sheikhi M, Hajizadeh E, Syed bagher madah M, Mohammadi I, Ahmadi F, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, Journal of ageing quarterly, 2008.