آش ابودردا؛ نوعی آش که با نیت بهبود بیماران تهیه میشود.
 تصویری از آش ابودردا با تزیینات متنوع |
آش ابودردا یک آش سنتی ایرانی است که به نیت بهبود بیماری یا برآوردهشدن حاجت پخته میشود. این خوراک با نامهایی چون آش هفتدرد، آش مراد و آش سلامتی نیز شناخته شده و مواد آن شامل حبوبات متنوع، سبزی، رشته خمیر، کشک و گاهی گوشت و برنج است. ویژگی بارز آن ساخت آدمکهایی از خمیر به شکل بیمار و انداختن آنها در آش برای انتقال درد و ناخوشی است؛ پس از پخت، ابتدا آش، به بیمار داده شده و سپس میان همسایگان تقسیم میشود. این آش در مناسبتهایی مانند آخرین چهارشنبه ماه صفر یا روزهای محرم و صفر پخته میشود.
معرفی
اَبودَردا، نام یکی از یاران حضرت محمد است که سخنانی حکمتآمیز از او نقل شده است.[۱] آش ابودردا اما در فرهنگ عامیانه برای بهبود بیماری و برآورده شدن حاجت پخته میشود.[۲] مشابهت ظاهری دو واژهٔ «دردا» و «درد» موجب شده که مردم ابودردا را صاحب درد پنداشته و این آش را به او نسبت دهند.[۳] دردا در عربی به معنی بدون دندان است.[۴] این خوراک را آش بیمار، آش امام زینالعابدین،[۵] آش عمودرد، آش عمودردا،[۶] آش مراد،[۷] آش سلامتی[۸] و آش هودَرد (هفت درد) نیز میگویند. علت نامیدن آن به هفت درد، بهدلیل شفابخش انگاشتن این غذا در ۷ بیماری بوده است.[۹]
مناسبتهای پخت
آش ابودردا در مناسبتهای گوناگون، پخته میشود. تهرانیها در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر[۱۰] یا آخرین چهارشنبه سال،[۱۱] مردم سروستان در استان فارس[۱۲] و مردم خراسان در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر[۱۳] و مردم تربتحیدریه در یکی از چهارشنبههای سال آن را طبخ میکنند.[۱۴] در کازرون این غذا در ماههای محرم و صفر طبخ میشود.[۱۵] مردم افغانستان در روز سیزدهم ماه صفر آش ابودردا را طبخ میکنند.[۱۶]
مواد مورد نیاز
مردم تهران در این آش از نخود، لوبیا، عدس و ماش[۱۷] و در خراسان از نخود، عدس، ماش، لوبیای سفید، لوبیاچیتی، باقلا و مُلک (نوعی دانه بزرگتر از ماش)، استفاده میکنند.[۱۸] سبزی این آش شامل تره، جعفری و اسفناج است. رشتهٔ خمیر آرد گندم، کشک و انواع ادویه از دیگر مواد مورد نیاز است. برخی از گوشت و برنج نیز در ابودردا استفاده میکنند.[۱۹] در گذشته، معمولاً چند نفر در جلوی هفت خانه به قاشقزنی پرداخته و صاحبخانهها پول یا مواد مورد نیاز آش را به آنها میدادند. مواد اولیه باید از مغازههای رو به قبله خریداری میشد.[۲۰] در خراسان، هنگام طلوع آفتاب از هفت خانهای که فاطمه دارند، مواد اولیه تهیه میشد.[۲۱]
شیوه پخت
حبوبات (نخود، لوبیا و عدس) از شب قبل خیس شده و جداگانه پخته میشوند. سپس پیاز داغ آماده شده و همراه با سبزی آش و زردچوبه به حبوبات اضافه میگردد. پس از پخت مواد، رشته آش و کشک در مراحل پایانی افزوده شده و آش مرتب هم زده میشود تا جا بیفتد. در پایان، نمک و فلفل تنظیم شده و آش با نعنا داغ، پیاز داغ و سیر داغ تزئین میشود.[۲۲]
استفاده از آدمک خمیری
پس از ترکیب مواد با یکدیگر، مردم با خمیر، آدمکهایی شبیه به فرد بیمار میساختند[۲۳] و در این آش قرار میدادند و پس از چند دقیقه از آن خارج میکنند. آنها آدمک را در کاسهای سفالی یا چوبی قرار داده[۲۴] و به آب روان میسپارند[۲۵] تا بلا و ناخوشی از خانه دور شود.[۲۶] پس از پخت آش، ابتدا آن را به فرد بیمار داده[۲۷] و سپس میان اقوام و همسایگان تقسیم میکنند.[۲۸] در کازرون، رسم بوده است که کاسهٔ خالی آش ناشسته با مقداری نبات، گردو و برگ سبز به صاحبخانه پس داده میشد.[۲۹]در شیراز این آدمک را عمودردا مینامند.[۳۰] سروستانیها آدمک خمیری را بدشکل میسازند.[۳۱] خراسانیها، شکم آدمک را پر از آجیل میکنند.[۳۲]
آش ابودردا در باور مردم
مردم باور دارند این آش، حاجتدهنده و بختگشا است.[۳۳] برخی معتقدند هر کس دردی در عضوی داشته باشد، باید همان عضو آدمک خمیری را بخورد تا شفا یابد.[۳۴] در خراسان اگر فردی با خوردن این آش شفا مییافت، هرسال میبایست آش ابودردا پخته و میان مردم تقسیم میکرد.[۳۵]
پانویس
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۹۲.
- ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵؛ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه آش.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ذیل واژه درد.
- ↑ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ برهان آزاد، «چهارشنبهسوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.
- ↑ هنری، آیینهای نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.
- ↑ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۲.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
- ↑ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
- ↑ دانشگر، فرهنگ واژههای رایج تربتحیدریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۴.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ افغانینویس، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، ذیل آش ابودردا.
- ↑ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵–۲۶.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶؛ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
- ↑ «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وبسایت کوروش.
- ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷؛ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.
- ↑ بلوکباشی، «دیدگاهها و نگرشها در مردمشناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.
- ↑ مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه ابودردا.
- ↑ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ برهان آزاد، «چهارشنبهسوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.
- ↑ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
- ↑ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.
- ↑ شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۵۱۳.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷.
منابع
- آشپزباشی، علیاکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیتا، بیروت، دارصادر.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۳۷۴ق.
- افغانینویس، عبدالله، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، کابل، بلخ، ۱۳۶۹ش.
- برهان آزاد، ابراهیم، «چهارشنبهسوری»، پیام نوین، تهران، ۱۳۴۳ش.
- بلوکباشی، علی، «دیدگاهها و نگرشها در مردمشناسی»، کتاب جمعه، تهران، س۱، شماره ۳۴، ۱۳۵۹ش.
- بلوکباشی، علی، فرهنگ عامه، تهران، بینا، ۱۳۵۶ش.
- حاتمی، حسن، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، آینده، تهران، س۱۳، شماره ۶، ۱۳۶۶ش.
- دانشگر، احمد، فرهنگ واژههای رایج تربتحیدریه، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
- دولتی، فرخنده، «سفرهها»، سخن، تهران، س۱۶، شماره ۴، ۱۳۴۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
- شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۵۷ش.
- شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، چ۲، ۱۳۶۳ش.
- «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وبسایت کوروش، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
- فقیری، ابوالقاسم، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، شیراز، بینا، ۱۳۵۷ش.
- مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- هنری، مرتضی، آیینهای نوروزی، تهران، بینا، ۱۳۵۳ش.