تنکابن؛ از شهرهای استان مازندران و مرکز شهرستان تنکابن.
.jpg){kind=link}
شهر تنکابن یکی از شهرهای استان مازندران در شمال ایران است که بهدلیل داشتن طبیعت سرسبز، محصولات متنوع کشاورزی و جاذبههای گردشگری شناخته شده است. این شهر که به نام قدیمی شهسوار نیز معروف است، مرکز شهرستان تنکابن و پرجمعیتترین شهرستان غرب مازندران بهشمار میرود. تنکابن بر اساس تقسیمات کشوری، جزئی از استان مازندران است، اما از نظر تاریخی و فرهنگی، مردم این منطقه با مردم گیلان، شباهتها و پیوندهای عمیقتری دارند.
مختصات جغرافیایی تنکابن
شهر تنکابن، دارای مختصات °۳۶ و ´۴۹ عرض و °۵۰ و ´۵۲ طول جغرافیایی است.[۱] این شهر، در قسمت شمالی شهرستان تنکابن، در کنار سواحل دریای خزر و رودخانهٔ سه هزار، در ارتفاع ۲۰ متر پایینتر از سطح آبهای آزاد و در فاصلهٔ ۲۳۰ کیلومتری از شهر ساری واقع شده است.[۲] این شهر از سمت شمال به دریای مازندران، از شرق به شهرستان کلاردشت و چالوس، از شمالشرق به شهرستان عباسآباد، از غرب به شهرستان رامسر و از سمت جنوب نیز به استان قزوین، رشتهکوه البرز و شهرستان طالقان میرسد.[۳]
تقسیمات کشوری
تنکابن مرکز شهرستان تنکابن است. این شهرستان بهمساحت ۲۱۴۰ کیلومتر مربع، یکی از شهرستانهای استان مازندران، در شمال ایران است و بر اساس تقسیمات کشوری، جزئی از استان مازندران است، اما، از نظر تاریخی و فرهنگی، مردم این منطقه با مردم گیلان، شباهتها و پیوندهای عمیقتری دارند.[۴] شهرستان تنکابن از ۴ بخش (مرکزی، عباسآباد، خرمآباد و نشتارود)، ۹ دهستان (گلیجان، میر شمسالدین، تمشکل، کترا، بلده، بلده شرقی، میاندامان، دو هزار و سه هزار) و ۶ شهر با نامهای تنکابن، خرمآباد، عباسآباد، سلمانشهر، نشتارود و کلارآباد و نیز ۲۹۸ آبادی که دارای سکنه هستند، تشکیل شده است.[۵]
طبیعت تبکابن
پوشش گیاهی و جانوری تنکابن
قسمت شمالی این منطقه، بهدلیل نزدیکی با دریای خزر، تبدیل به جلگهای ساحلی شده است که مساحت متغیری دارد (۱ تا ۹ کیلومتر). قسمت جنوبی این منطقه نیز پوشیده از کوههای البرز است و بهدلیل شرایط جغرافیایی، از پوشش گیاهی متنوع و غنی برخوردار است.[۶] چمنزارها و مراتع بسیاری در اطراف جنگلهای تنکابن وجود دارد. بخشهایی از قسمتهای جلگهای و پوشیده از جنگل تنکابن، امروزه به زمینهای شالی، چای و نیز باغهای مرکبات تبدیل شده است. از جمله پوشش گیاهی این منطقه میتوان به درختان توسکا، شمشاد، بلوط، چنار، گردو، ازگیل، راش و افرا اشاره کرد. حیواناتی همچون یوزپلنگ، پلنگ، گرگ، روباه، سمور آبی و لاکپشت نیز در این منطقه دیده میشود. تنکابن، زیستگاه انواع پرندگان مانند عقاب، قرقاول، خوتکا، قمری، لکلک و اردک و ماهیان متنوعی مانند سالمون، سفید، قزلآلا، کفال و کپور است.[۷]
اقلیم
آبوهوای شهر تنکابن، معتدل و مرطوب است و میانگین بارشهای سالانه در این منطقه، به حدود ۲۵۳٫۱ میلیمتر میرسد.[۸] آبوهوای مناطق ساحلی و جنگلی تنکابن، بیشتر معتدل و مرطوب بوده و در مناطق کوهستانی (جنوب تنکابن) نیز سردسیر است.[۹]
کوهها
از مهمترین کوههای این منطقه میتوان به علمکوه، غار، شانهکوه، هفتخون و تختسلیمان اشاره کرد که علمکوه، بهعنوان سومین قله مرتفع ایران محسوب میشود.[۱۰] رودهای بسیاری از این کوهها بهسمت جلگه تنکابن و ساحل دریای خزر جریان یافتهاند. شالیکارها، در فصل تابستان، از آب همین رودخانهها، برای آبیاری زمینهای خود استفاده میکنند.[۱۱] رودخانه سه هزار یا چشمهکیله، مهمترین رودخانهٔ این شهرستان با طول ۸۰ کیلومتر، دارای آب دائمی و شاخههای متعدد است که در نهایت به دریای مازندران سرازیر میشوند. از جمله انشعابات این رودخانه میتوان به رودخانه دو هزار با طول ۴۰ کیلومتر اشاره کرد. ریزآبههای دیگری همچون تیرم (شیرود)، دریاسر، بنرود و تنگهچال نیز بههمین رودخانه میپیوندند.[۱۲] علاوهبر آن، دریاچههای کوهستانی و چشمههای آب گرم و معدنی مانند آب گرم فلکده، سه هزار و میانرود نیز در این منطقه وجود دارند.[۱۳]
پیشینه تاریخی تنکابن
سرزمینهای جنوبی دریای خزر در گذشته زیستگاه اقوام باستانی تپورها در مازندران، کادوسیها در گیلان و آمردها بین آمل و تنکابن بودهاند. تنکابن با قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال، در دوران هخامنشیان محل سکونت قوم آمرد بود.[۱۴] پس از سلطهٔ اسکندر، آمردها استقلال داخلی پیدا کردند اما سپس توسط فرهاد یکم اشکانی به دربند خزر کوچانده شدند.[۱۵] قبایل دیلم که مردمی دلیر و جنگجو بودند، در این منطقه مستقر شدند و بهصورت مستقل در قلعهها و پناهگاههای جنگلی و کوهستانی زندگی کردند.[۱۶] این خطه بهدلیل موقعیت خاص جغرافیایی، پناهگاه علویان و مخالفان اموی و عباسی بود و بقعههای متعدد مذهبی در تنکابن و اطراف آن باقی مانده است.[۱۷]
در دورهٔ صفوی، تنکابن جزو ولایت گیلان بود.[۱۸] اما در دوره قاجار از گیلان جدا و به مازندران ملحق شد. تجارت عمده آن با تهران و قزوین بود و صنایع ابریشمی، پشمی، کتانی، عباهای نمدی و متقال در تنکابن رونق داشت. کشاورزی و دامداری نیز بسیار پررونق بود و محصولاتی چون برنج، مرکبات، گردو، باقلا، گندم و جو تولید میشد.[۱۹] تنکابن تا پیش از ۱۳۱۰ش شهری کوچک و کمرونق بود اما پس از آن، بهدلیل موقعیت جغرافیایی، طبیعی و بازرگانی، رشد چشمگیری یافته است.[۲۰]
نامگذاری تنکابن
نام تنکابن برای اولین بار در منابع قرن هشتم قمری ذکر شده است.[۲۱] برخی از پژوهشگران، ریشهٔ این نام را «تنک+آب+بن» بهمعنی جایی که جلگهٔ ساحلی دریای خزر تنک (اندک/ کم) میشود، میدانند.[۲۲] پژوهشگران میگویند که تُنکا، شهری بزرگ و دژمانند در سمت غرب طبرستان کهن بوده و از شهرت و رونقی بسیار برخوردار بوده است. این قلعهٔ بزرگ در طول تاریخ میان حکومتهای گوناگون، دستبهدست شده است. پس از مدتی، شهری در قسمتهای پایینتر دژ تنکا ساخته شد که به «پایین تنکا» و «تنکابن» معروف شد.[۲۳] پس از آن، بهدلیل الحاق این منطقه به دیلمستان، تنکابن را با نام دیلمه خاص میشناختند. مرکز دیلمه خاص، در دوران صفویه، بهنام فیض یا همان تنکابن و مناطق جلگهای و پاییندست رودخانه نیز به شهسوار معروف شدند. پس از انقلاب اسلامی، این منطقه دوباره با نام تنکابن نامگذاری شد.[۲۴]
مردم تنکابن
جمعیت: جمعیت شهر تنکابن، بر اساس سرشماری ۱۳۸۵ش، در حدود ۴۳٬۸۴۲ تن اعلام شده که در ۱۳۹۵ش به ۵۵٬۴۳۴ نفر افزایش یافت.[۲۵]
زبان: در شهرستان تنکابن، مهاجران کجوری، کلارستاقی و عباسآبادی به زبان مازندرانی، مهاجران لنگرودی، رودسری و اشکوری به زبان گیلکی و مردم بومی تنکابن، خرمآباد و نشتارود نیز به گویش تنکابنی صحبت میکنند. گویش تنکابنی، متأثر از هر دو زبان مازندرانی و گیلکی است.[۲۶]
اقتصاد و معیشت: مردم در تنکابن، به تولید صنایع دستی مانند نمد، گلیم، چادرشب، سالی (تور ماهیگیری) و سفال اشتغال دارند. همچنین کشاورزی، دامداری و باغداری، اساس اقتصاد شهر تنکابن را تشکیل میدهد. تنکابن بهعنوان پایتخت مرکبات ایران مشهور است و محصولات مهم آن شامل مرکبات، برنج، چای، کیوی و خرمالو است. علاوه بر این، تنکابن یکی از قطبهای پرورش ماهی و تولید گل و گیاه زینتی در ایران محسوب میشود.[۲۷] مردم تنکابن، از طریق کشاورزی، ماهیگیری، دامپروری، صنعت و صنایع دستی، امرار معاش میکنند. پرورش گاو، گوسفند، بز، گاومیش و اسب در این نواحی، به دو صورت سنتی و فصلی (بر اساس ییلاق و قشلاق) رایج است. شهرستان تنکابن، امروزه قطب پرورش ماهی ایران و نیز مرکز تحقیقات ماهیان سردابی کل کشور است.[۲۸] صنایع غذایی، آشامیدنی، نساجی، چرم، چوب و نیز صنایع شیمیایی مختلف در این منطقه، فعال هستند.[۲۹]
جاذبههای گردشگری تنکابن
شهر تنکابن و اطراف آن، بهدلیل داشتن جذابیتهای طبیعی مانند جنگل و منطقهٔ ییلاقی دوهزار، جنگل و منطقهٔ ییلاقی سههزار، دشت دریاسر، منطقهٔ ییلاقی دینارسرا، منطقهٔ ییلاقی داکو، مسیر جنگلی لیرهسر، آب گرمهای متنوع، چشمهها و آبشارهای بینظیر، کوهها، اماکن تاریخی و پارکهای بسیار از نواحی مورد استقبال گردشگران ایرانی و خارجی است.[۳۰]
پانویس
- ↑ پاپلی یزدی، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، ۱۳۶۷ش، ص۱۴۹.
- ↑ سازمان برنامه و بودجه استان مازندران معاونت آمار و اطلاعات، آمارنامه استان مازندران ۱۳۷۶، تهیهکنندگان علیاکبر شریفیان و فرهمند مرادی، ۱۳۷۷ش.
- ↑ جغرافیای کامل ایران، ج2، ۱۳۶۶ش، ص1140. فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص153.
- ↑ آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱.
- ↑ نشریهٔ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، ۱۳۸۵ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن، 1375ش، 15. - ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص154.
- ↑ احمدزاده، «جاهای دیدنی تنکابن نگین درخشان مازندران»، وبسایت علیبابا.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص156.
- ↑ جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۳۰۴ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص154. رزمآرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، ج3، ۱۳۲۹ش، ص180-181.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، ج4، ۱۳۷۹ش، ص326-327 و 351 و 355 و 381.
- ↑ آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲0-21.
- ↑ افشین، رودخانههای ایران، ج2، ۱۳۷۳ش، ص215-217.
- ↑ علامه تنکابنی، تاریخ جامع تنکابن، 1378ش، فصل 1، ص2-6.
- ↑ پیرنیا، ایران باستان، ج3، ۱۳۶۲ش، ص2216؛
یوسفینیا، تاریخ تنکابن، محال ثلاث، ۱۳۷۰ش، ص۳۵؛
مهجوری، تاریخ مازندران، ج1، ۱۳۴۲ش، ص37-38. - ↑ پیرنیا، ایران باستان، ج3، ۱۳۶۲ش، ص2216؛
آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱؛
یوسفینیا، تاریخ تنکابن، محال ثلاث، ۱۳۷۰ش، ص83. - ↑ کسروی، شهریاران گمنام، ۱۳۵۵ش، ص۱۹.
- ↑ آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲2.
- ↑ اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج1، ۱۳۵۰ش، ص141.
- ↑ اعتمادالسلطنه، مرآه البلدان، ج1، ۱۳۶۷ش، ص810-811؛
رابینو، سفرنامهٔ مازندران و استراباد، ۱۳۴۳ش، ص50-51 و 53. - ↑ رزمآرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، ج3، ۱۳۲۹ش، ص182؛
شایان، مازندران، جغرافیای تاریخی و اقتصادی، ج1، ۱۳۳۶ش، ص150؛
محمودزاده، شناخت دریای مازندران و پیرامون آن، ۱۳۵۰ش، ص234. - ↑ مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ۱۳۶۴ش، ص۱۷–۱۸ و ۲۷.
- ↑ مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، 1364ش، فصل 1، ص1.
- ↑ یوسفینیا، تاریخ تنکابن، 1370ش، ص26-27.
- ↑ ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ج1، ص27-28.
- ↑ «ایرانشناسی: تنکابن»، وبسایت طرفداری.
- ↑ زاهد، ایران زمین، ۱۳۴۸ش، ص۲۱۴؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص155 و 157.
- ↑ «درباره ما»، مرکز تحقیقات ماهیان سردآبی کشور.
- ↑ «درباره ما»، مرکز تحقیقات ماهیان سردآبی کشور.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص155.
- ↑ «ایرانشناسی: تنکابن»، وبسایت طرفداری.
منابع
- «ایرانشناسی: تنکابن»، وبسایت طرفداری، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۳۹۹ش.
- «درباره ما»، وبسایت رسمی مرکز تحقیقات ماهیان سردآبی کشور-تنکابن، تاریخ بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- آذری دمیرچی، علاءالدین، «پژوهشی دربارۀ پیشینۀ تاریخی مازندران باختری»، تهران، هنر و مردم، شماره ۱۲۳، ۱۳۵۱ش.
- احمدزاده، فرحناز، «جاهای دیدنی تنکابن نگین درخشان مازندران»، وبسایت علیبابا، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
- استان مازندران، نتایج تفصیلی، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.
- اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، بهتحقیق ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، وزارت نیرو، ۱۳۷۳ش.
- پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷ش.
- پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۲ش.
- جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۹ش.
- جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۶۶ش.
- رابینو، ه. ل، سفرنامهٔ مازندران و استراباد، ترجمهٔ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۳ش.
- رزمآرا، حسینعلی، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، تهران، ]بینا[، ۱۳۲۹ش.
- زاهد، جلیل و زهتابی، محمدرضا، ایران زمین، تهران، پدیده، ۱۳۴۸ش.
- سازمان برنامه و بودجه استان مازندران معاونت آمار و اطلاعات، آمارنامه استان مازندران ۱۳۷۶، تهیهکنندگان علیاکبر شریفیان و فرهمند مرادی، ساری، ۱۳۷۷ش.
- سرشماری عمومی نفوس و مسکن، ۱۳۷۵ش.
- شایان، عباس، مازندران، جغرافیای تاریخی و اقتصادی، تهران، علمی، ۱۳۳۶ش.
- علامه تنکابنی، صمصامالدین، تاریخ جامع تنکابن، تنکابن، انتشارات تنکابن، ۱۳۷۸ش.
- فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۷۸ش.
- فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۷۹ش.
- کسروی، احمد، شهریاران گمنام، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۵ش.
- محمودزاده، کمال، شناخت دریای مازندران و پیرامون آن، تهران، دبیزش، ۱۳۵۰ش.
- مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، بهتحقیق منوچهر ستوده، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۴ش.
- مهجوری، اسماعیل، تاریخ مازندران، ساری، ]بینا[، ۱۳۴۲ش.
- نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۵ش.
- یوسفینیا، علی اصغر، تاریخ تنکابن، چ۱، تهران، قطره، ۱۳۷۰ش.
- یوسفینیا، علیاصغر، تاریخ تنکابن، محال ثلاث، تهران، آرون، ۱۳۷۰ش.