تنکابن؛ از شهرهای استان مازندران و مرکز شهرستان تنکابن.
تنکابن یکی از شهرهای استان مازندران در شمال ایران و مرکز شهرستان تنکابن است. این شهر به‌دلیل طبیعت سرسبز، محصولات متنوع کشاورزی و جاذبه‌های گردشگری شناخته می‌شود. این شهر براساس تقسیمات کشوری، جزئی از استان مازندران است، اما از نظر تاریخی و فرهنگی، مردم این منطقه با مردم گیلان، شباهت‌ها و پیوندهای عمیقی دارند.
موقعیت جغرافیایی
تنکابن در مختصات °۳۶ و ´۴۹ عرض شمالی و °۵۰ و ´۵۲ طول شرقی قرار دارد.[۱] این شهر در بخش شمالی شهرستان، در کنار سواحل دریای خزر و رودخانه سه‌هزار، در ارتفاع ۲۰ متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد و در فاصلهٔ ۲۳۰ کیلومتری از شهر ساری واقع شده است. مرزهای آن از سمت شمال به دریای مازندران، از شرق به شهرستان کلاردشت و چالوس، از شمال‌شرق به شهرستان عباس‌آباد، از غرب به شهرستان رامسر و از سمت جنوب نیز به استان قزوین، رشته‌کوه البرز و شهرستان طالقان می‌رسد.[۲]
تقسیمات کشوری
شهرستان تنکابن با مساحت ۲۱۴۰ کیلومتر مربع، یکی از شهرستان‌های استان مازندران به‌شمار می‌رود و با این‌که از نظر تقسیمات کشوری جزئی از مازندران است، اما مردم آن از نظر تاریخی و فرهنگی نزدیکی بیشتری با مردم گیلان دارند.[۳] شهرستان تنکابن از چهار بخش مرکزی، عباس‌آباد، خرم‌آباد و نشتارود تشکیل شده است. این شهرستان شامل ۹ دهستان به نام‌های گلیجان، میر شمس‌الدین، تمشکل، کترا، بلده، بلده شرقی، میان‌دامان، دوهزار و سه‌هزار است. همچنین ۶ شهر تنکابن، خرم‌آباد، عباس‌آباد، سلمان‌شهر، نشتارود و کلارآباد در این شهرستان وجود دارد. افزون‌بر این، ۲۹۸ آبادی دارای سکنه نیز در محدودهٔ این شهرستان قرار دارند.[۴]
پیشینه تاریخی
سرزمین‌های جنوبی دریای خزر در گذشته زیستگاه اقوام باستانی تپورها در مازندران، کادوسی‌ها در گیلان و آمردها میان آمل و تنکابن بوده است. تنکابن با قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال، در دوران هخامنشیان محل سکونت قوم آمرد بود.[۵] پس‌از سلطهٔ اسکندر، آمردها استقلال داخلی یافتند، اما سپس توسط فرهاد یکم اشکانی به دربند خزر کوچانده شدند.[۶] پس‌از آن، قبایل دیلم در منطقه مستقر شدند و به‌صورت مستقل در قلعه‌ها و پناهگاه‌های جنگلی و کوهستانی زندگی کردند.[۷] این خطه به‌دلیل موقعیت خاص جغرافیایی، پناهگاه علویان و مخالفان اموی و عباسی بود و بقعه‌های متعدد مذهبی در تنکابن و اطراف آن باقی مانده است.[۸] در دورهٔ صفوی، تنکابن جزو ولایت گیلان بود،[۹] اما در دورهٔ قاجار از گیلان جدا و به مازندران ملحق شد. تنکابن تا پیش‌از سال ۱۳۱۰ش شهری کوچک و کم‌رونق بود، اما پس‌از آن به‌دلیل موقعیت جغرافیایی، طبیعی و بازرگانی، رشد چشمگیری یافت.[۱۰]
نام‌گذاری
نام تنکابن نخستین بار در منابع قرن هشتم قمری ذکر شده است.[۱۱] برخی پژوهشگران ریشهٔ آن را «تنک+آب+بن» به معنی جایی که جلگهٔ ساحلی دریای خزر، تُنُک (کم) می‌شود، دانسته‌اند.[۱۲] تُنکا شهری بزرگ و دژمانند در غرب طبرستان بوده که پس‌از مدتی، شهری در قسمت‌های پایین‌تر آن ساخته شد و به پایین تنکا و سپس تنکابن معروف شد.[۱۳] در دوران صفویه، این منطقه به نام فیض و مناطق جلگه‌ای به شهسوار معروف بودند. پس‌از انقلاب اسلامی، نام تنکابن احیا شد.[۱۴]
طبیعت
- پوشش گیاهی و جانوری: تنکابن از دو بخش جلگه‌ای ساحلی (۱ تا ۹ کیلومتر) و کوهستانی البرز تشکیل شده است.[۱۵] درختان توسکا، شمشاد، بلوط، چنار، گردو، ازگیل، راش و افرا پوشش گیاهی این منطقه را تشکیل می‌دهند و امروزه بخش‌هایی از قسمت‌های جلگه‌ای و پوشیده از جنگل تنکابن، به زمین‌های شالی، چای و نیز باغ‌های مرکبات تبدیل شده است. حیواناتی همچون یوزپلنگ، پلنگ، گرگ، روباه، سمور آبی و لاک‌پشت و پرندگانی چون عقاب، قرقاول، خوتکا، قمری، لک‌لک و اردک در این منطقه دیده می‌شوند. ماهیان متنوعی مانند سالمون، سفید، قزل‌آلا، کفال و کپور نیز در آب‌های آن یافت می‌شوند.[۱۶]
- اقلیم: آب‌وهوای تنکابن معتدل و مرطوب با میانگین بارش سالانه ۲۵۳٫۱ میلی‌متر است.[۱۷] مناطق ساحلی و جنگلی، معتدل و مرطوب و مناطق کوهستانی جنوبی، سردسیر هستند.[۱۸]
- کوه‌ها و رودخانه‌ها: کوه‌های مهم منطقه عبارتند از: علم‌کوه، سومین قله مرتفع ایران، غار، شانه‌کوه، هفت‌خون و تخت‌سلیمان.[۱۹] رودخانه سه‌هزار یا چشمه‌کیله به‌طول ۸۰ کیلومتر، مهم‌ترین رودخانهٔ منطقه است که شاخه‌هایی مانند دوهزار با طول ۴۰ کیلومتر، تیرم (شیرود)، دریاسر، بن‌رود و تنگه‌چال دارد.[۲۰] دریاچه‌های کوهستانی و چشمه‌های آب گرم و معدنی مانند فلکده، سه‌هزار و میان‌رود نیز در منطقه وجود دارند.[۲۱]
مردم و اقتصاد
جمعیت تنکابن در سرشماری ۱۳۹۵ش، ۵۵٬۴۳۴ نفر بوده است.[۲۲] مردم تنکابن به گویش تنکابنی متأثر از مازندرانی و گیلکی صحبت می‌کنند. همچنین مهاجران کجوری، کلارستاقی و عباس‌آبادی به مازندرانی و مهاجران لنگرودی، رودسری و اشکوری به گیلکی تکلم دارند.[۲۳] کشاورزی، دام‌داری و باغ‌داری اساس اقتصاد تنکابن را تشکیل می‌دهند. تنکابن به‌عنوان پایتخت مرکبات ایران مشهور است و محصولات مهم این شهرستان شامل مرکبات، برنج، چای، کیوی و خرمالو است.[۲۴]
تنکابن همچنین قطب پرورش ماهی[۲۵] و تولید گل و گیاه زینتی در ایران است.[۲۶] صنایع‌دستی شامل نمد، گلیم، چادرشب، تور ماهیگیری و سفال است. صنایع غذایی، آشامیدنی، نساجی، چرم، چوب و شیمیایی نیز در منطقه فعال هستند.[۲۷]
جاذبه‌های گردشگری تنکابن
شهر تنکابن و اطراف آن، به‌دلیل داشتن جذابیت‌های طبیعی مانند جنگل و منطقهٔ ییلاقی دوهزار، جنگل و منطقهٔ ییلاقی سه‌هزار، جنگل خشکه‌داران، دشت دریاسر، منطقهٔ ییلاقی دینارسرا، منطقهٔ ییلاقی داکو، مسیر جنگلی لیره‌سر، آب گرم‌های متنوع، چشمه‌ها و آبشارهای بی‌نظیر، کوه‌ها، اماکن تاریخی و پارک‌های بسیار، از نواحی مورد استقبال گردشگران ایرانی و خارجی است.[۲۸]
پانویس
- ↑ پاپلی یزدی، فرهنگ آبادی‌ها و مکان‌های مذهبی کشور، ۱۳۶۷ش، ص۱۴۹.
- ↑ جغرافیای کامل ایران، ج2، ۱۳۶۶ش، ص1140. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص153.
- ↑ آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱.
- ↑ نشریهٔ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، ۱۳۸۵ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن، 1375ش، ص15.
- ↑ پیرنیا، ایران باستان، ج3، ۱۳۶۲ش، ص2216؛ یوسفی‌نیا، تاریخ تنکابن، محال ثلاث، ۱۳۷۰ش، ص۳۵؛ مهجوری، تاریخ مازندران، ج1، ۱۳۴۲ش، ص37-38.
- ↑ پیرنیا، ایران باستان، ج3، ۱۳۶۲ش، ص2216؛ آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱؛ یوسفی‌نیا، تاریخ تنکابن، محال ثلاث، ۱۳۷۰ش، ص83.
- ↑ کسروی، شهریاران گمنام، ۱۳۵۵ش، ص۱۹.
- ↑ آذری دمیرچی، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، ۱۳۵۱ش، ص۲2.
- ↑ اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج1، ۱۳۵۰ش، ص141.
- ↑ رزم‌آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها)، ج3، ۱۳۲۹ش، ص182؛ شایان، مازندران، جغرافیای تاریخی و اقتصادی، ج1، ۱۳۳۶ش، ص150؛ محمودزاده، شناخت دریای مازندران و پیرامون آن، ۱۳۵۰ش، ص234.
- ↑ مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ۱۳۶۴ش، ص۱۷–۱۸ و ۲۷.
- ↑ مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، 1364ش، فصل 1، ص1.
- ↑ یوسفی‌نیا، تاریخ تنکابن، 1370ش، ص26-27.
- ↑ مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان، ج1، 1364ش، ص27-28.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص154.
- ↑ احمدزاده، «جاهای دیدنی تنکابن نگین درخشان مازندران»، وب‌سایت علی‌بابا.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص156.
- ↑ جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۳۰۴. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص154. رزم‌آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها)، ج3، ۱۳۲۹ش، ص180-181.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، ج4، ۱۳۷۹ش، ص326-327 و 351 و 355 و 381.
- ↑ افشین، رودخانه‌های ایران، ج2، ۱۳۷۳ش، ص215-217.
- ↑ علامه تنکابنی، تاریخ جامع تنکابن، 1378ش، فصل 1، ص2-6.
- ↑ «ایران‌شناسی: تنکابن»، وب‌سایت طرفداری.
- ↑ زاهد و زهتابی، ایران زمین، ۱۳۴۸ش، ص۲۱۴؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص155 و 157.
- ↑ «ایران‌شناسی: تنکابن»، وب‌سایت طرفداری.
- ↑ «تاریخچه»، مرکز تحقیقات ماهیان سردآبی کشور-تنکابن.
- ↑ «ایران‌شناسی: تنکابن»، وب‌سایت طرفداری.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج26، ۱۳۷۸ش، ص155.
- ↑ «ایران‌شناسی: تنکابن»، وب‌سایت طرفداری.
منابع
- آذری دمیرچی، علاءالدین، «پژوهشی دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی مازندران باختری»، تهران، هنر و مردم، شماره ۱۲۳، ۱۳۵۱ش.
- «ایران‌شناسی: تنکابن»، وب‌سایت طرفداری، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۳۹۹ش.
- احمدزاده، فرحناز، «جاهای دیدنی تنکابن نگین درخشان مازندران»، وب‌سایت علی‌بابا، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
- افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، وزارت نیرو، ۱۳۷۳ش.
- اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادی‌ها و مکان‌های مذهبی کشور، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷ش.
- پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۲ش.
- «تاریخچه»، وب‌سایت رسمی مرکز تحقیقات ماهیان سردآبی کشور-تنکابن، تاریخ بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۹ش.
- جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۶۶ش.
- رابینو، ه. ل، سفرنامهٔ مازندران و استراباد، ترجمهٔ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۳ش.
- رزم‌آرا، حسینعلی، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها)، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۹ش.
- زاهد، جلیل و زهتابی، محمدرضا، ایران زمین، تهران، پدیده، ۱۳۴۸ش.
- سرشماری عمومی نفوس و مسکن، ۱۳۷۵ش.
- شایان، عباس، مازندران، جغرافیای تاریخی و اقتصادی، تهران، علمی، ۱۳۳۶ش.
- علامه تنکابنی، صمصام‌الدین، تاریخ جامع تنکابن، تنکابن، تنکابن، ۱۳۷۸ش.
- فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۷۸ش.
- فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، سازمان جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۷۹ش.
- کسروی، احمد، شهریاران گمنام، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۵ش.
- محمودزاده، کمال، شناخت دریای مازندران و پیرامون آن، تهران، دبیزش، ۱۳۵۰ش.
- مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۴ش.
- مهجوری، اسماعیل، تاریخ مازندران، ساری، بی‌نا، ۱۳۴۲ش.
- نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۵ش.
- یوسفی‌نیا، علی‌اصغر، تاریخ تنکابن، چ۱، تهران، قطره، ۱۳۷۰ش.
- یوسفی‌نیا، علی‌اصغر، تاریخ تنکابن، محال ثلاث، تهران، آرون، ۱۳۷۰ش.