بی‌بی مریم بختیاری

بی‌بی مریم بختیاری، نویسنده و از زنان مبارز و فعال در نهضت مشروطه.

بی‌بی مریم بختیاری که به سردار مریم بختیاری و خاتون بختیاری نیز شهرت دارد، یکی از زنان تأثیرگذار و مبارز تاریخ معاصر ایران و از شخصیت‌های برجسته در جریان انقلاب مشروطه به‌شمار می‌رود. بی‌بی مریم عضو یکی از بانفوذترین خاندان‌های ایرانی در دوره قاجار به‌شمار می‌آمد. بی‌بی‌مریم از پیشگامان مطالبات حقوق زنان و از مدافعان ملّی سرزمین ایران در خلال جنگ جهانی اول به‌شمار می‌آمد.

تولد و خانواده

بی‌بی مریم بختیاری در سال ۱۲۵۳ش در چهارمحال و بختیاری متولد شد. او دختر حسین‌قلی‌خان ایلخانی، بزرگ‌ترین حکمران منطقه و بی‌بی فاطمه، دختر علیرضاخان، رئیس ایل چهارلنگ بود. خانوادهٔ بی‌بی مریم از بانفوذترین خاندان‌های ایران در دوره قاجار به‌شمار می‌آمدند. او شش برادر و یازده خواهر از همسران متعدد پدرش داشت. برادران او نقش‌های کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند، ازجمله: علی‌قلی‌خان سردار اسعد (از رهبران انقلاب مشروطه)، نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه (دو دوره نخست‌وزیر ایران)، اسفندیارخان سردار اسعد اول، امیرقلی‌خان، علی‌قلی‌خان سردار اسعد دوم، حاج خسروخان سردار ظفر و یوسف‌خان امیرمجاهد.

پدر بی‌بی مریم در نه سالگی او به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار و با اشارهٔ ظل‌السلطان حاکم مستبد اصفهان به قتل رسید و بی‌بی مریم تحت‌سرپرستی برادرش علی‌قلی‌خان سردار اسعد قرار گرفت. او با تشویق برادر به علم‌آموزی روی آورد و خواندن و نوشتن را فراگرفت. علیقلی‌خان که خود ادیب و جهان‌دیده بود، با بازگویی سفرهایش و معرفی زنان برجستهٔ تاریخی، اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی نوینی را در وی پرورش داد. این تربیت، زمینه‌ساز دغدغه‌های بعدی بی‌بی مریم برای رهایی ایران از حکومت قاجار، دفاع از حقوق زنان و باور به دموکراسی شد.

ازدواج و فرزندان

بی‌بی‌مریم دو بار ازدواج کرد. نخستین ازدواج او در حالی انجام شد که تنها چهل روز داشت و پدرش او را به عقد علی‌قلی‌خان چهارلنگ که حدود ۲۵ سال داشت، درآورد و سرانجام در پانزده‌سالگی به خانهٔ او رفت. این ازدواج که با میل بی‌بی‌مریم همراه نبود، به صلاح‌دید پدرش و با هدف مهار قیام محمدعلی‌خان چهارلنگ علیه حکومت قاجار و جلب همراهی ایل محمودصالح چهارلنگ صورت گرفت. این پیوند چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نام‌های محمدعلی‌خان، علی‌مردان‌خان و سهراب‌خان بود.

بی‌بی‌مریم با وجود عزم راسخ بر عدم ازدواج مجدد، به‌دلیل فشارهای اطرافیان، سرانجام مجبور به ازدواج با فتح‌الله‌خان، پسرعمویش شد. این ازدواج نیز با رنج‌ها و سختی‌های بسیاری برای او همراه بود. حاصل ازدواج دوم او یک فرزند بود. وی در خاطرات خود نوشته است که «مرد باید عقل و شرف داشته باشد، مال دنیا برای مرد همه‌وقت هست ولی فزونی ثروت نزد نامرد خاکستر است». او همچنین در نوشته‌ای خطاب به زنان تأکید کرده است که فریفتهٔ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود که اگر مردی هرچند فقیر و زشت باشد، اما آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد، خود زندگی» است. علی‌مردان‌خان بختیاری، فرزند دوم بی‌بی مریم از مبارزان سرشناس تاریخ معاصر ایران بود.

تحصیلات

بی بی مریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود زنان زمان خویش بود، که سواد خواندن و نوشتن داشت و حوادث عصر خویش را می‌نوشت. کتاب «خاطرات سردار مریم»، سال‌ها بعد از درگذشتش منتشر شد که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است.

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

آگاهی از حقوق زنان و نقد سنت‌های مردسالار

بی‌بی‌مریم از پیشگامان مبارزه برای حقوق زنان بود. او در کتاب خاطرات خود، با زبانی تند و انتقادی به بررسی وضعیت زنان، به‌ویژه زنان بختیاری پرداخته است. او با صراحت، قوانین و رسومی را که به تضییع حقوق زنان می‌انجامید، نقد می‌کرد. از دیدگاه او، فقدان علم و آگاهی، عامل اصلی محرومیت زنان از حقوقی چون تحصیل و اشتغال بود. او خواستار برچیده شدن سنت‌هایی مانند ناف‌بری، ازدواج اجباری، نداشتن حق طلاق و ارث و لویرات (ازدواج اجباری زن با برادرشوهر پس‌از مرگ همسر) بود.

مهارت‌های رزمی و نقش در جنگ‌ها

او در دشوارترین شرایط زندگی عشایری، مهارت‌های رزمی همچون تیراندازی و سوارکاری را آموخت و این توانایی‌ها را در مبارزات آزادی‌خواهانه به کار گرفت.

نقش در فتح تهران و انقلاب مشروطه

پس‌از به توپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی‌شاه و تعطیلی دورهٔ مشروطه، شماری از مشروطه‌خواهان دستگیر و گروهی نیز ناگزیر به فرار شدند. در چنین فضایی، جنبش‌های مردمی در نقاط مختلف کشور شکل گرفت. بختیاری‌ها در اصفهان قدرت را به دست گرفتند و راهی تهران شدند. هم‌زمان، در رشت محمدعلی‌خان تنکابنی و در تبریز ستارخان و باقرخان مسیری مشابه را در پیش گرفتند. بی‌بی مریم بختیاری در این برههٔ حساس، نقشی برجسته ایفا کرد. او بر این باور بود که تا زمانی که قاجاریان بر ایران فرمانروایی می‌کنند، پیشرفتی حاصل نخواهد شد. ازاین‌رو، با تشویق برادران خود و ایراد سخنرانی‌ حماسی، سربازان بختیاری را به حرکت به‌سوی تهران واداشت. در منابع آمده است که او در آن سخنرانی تأکید کرد که اگر سربازان بختیاری در این راه کشته شوند، زنان بختیاری ادامه‌دهندهٔ راه آنان خواهند بود.

پس‌از حرکت نیروها به‌سمت پایتخت، بی‌بی مریم نیز همراه با گروهی از تفنگ‌داران راهی تهران شد و در خانهٔ پدری آقا حسین ثقفی اقامت گزید. در روز درگیری میان بختیاری‌ها و سربازان دولتی در میدان بهارستان، او به‌همراه تفنگ‌داران بر پشت‌بام خانه‌ای که مشرف به میدان بود حضور یافت و مستقیماً در نبرد مسلحانه با نیروهای حکومتی شرکت کرد و به لقب سردار مریم، مفتخر شد. او در سال 1287ش، پیش‌از فتح تهران نیز سابقهٔ فرماندهی نظامی داشت و در جریان نبرد آزادسازی اصفهان، به‌همراه خواهرش «بی‌بی لیلی»، فرماندهی یک ستون سواره‌نظام بختیاری را بر عهده داشت.

نقش در جنگ جهانی اول

بی‌بی مریم بختیاری، همچون بسیاری از وطن‌پرستان ایرانی، بر این باور بود که با بهره‌گیری از حمایت متحدانی چون آلمان می‌تواند به منافع روسیه و انگلستان ضربه زده و زمینهٔ خروج آنان را از ایران فراهم آورد. این هم‌سویی با آلمان در جنگ جهانی اول نه از سر وابستگی، بلکه به‌عنوان عملی‌ترین راه مبارزه با دشمنان دیرینهٔ ایران یعنی روسیه و انگلستان، صورت می‌گرفت. با آغاز جنگ جهانی اول (مرداد ۱۲۹۳ تا آبان ۱۲۹۷ خورشیدی) و تجاوز نیروهای انگلیسی و روسی به ایران، بی‌بی مریم با نیروهای خود به مبارزه با استعمارگران پرداخت.

در سال ۱۲۹۵ خورشیدی، هنگامی که ویلهلم واسموس، افسر آلمانی، در کنار عشایر جنوب ایران علیه انگلیسی‌ها می‌جنگید، سردار مریم بهترین نیروهای خود را برای همراهی با او و دلیران تنگستان به آن منطقه اعزام کرد. در سال ۱۲۹۷ خورشیدی، نیروهای اشغالگر روس و انگلیس در نزدیکی اصفهان به تعقیب گروهی از لژیون ارتش آلمان و نمایندگان سیاسی آن کشور پرداختند. سردار مریم که قصد داشت با پشتیبانی آلمانی‌ها به مبارزه با استعمارگران ادامه دهد، با نیروهای خود در منطقهٔ تیران و کرون در برابر ارتش مشترک انگلیس و روس ایستاد و پس‌از جنگی سخت، آنان را به عقب‌نشینی وادار ساخت. او سپس لژیون آلمانی را نجات داد و به پایگاه خود در سورشجان در منطقهٔ بختیاری، منتقل کرد و پس‌از مدتی، آنان را از راه خاک عثمانی از ایران خارج ساخت. خبر این نجات، امپراتور آلمان، ویلهم دوم، را بر آن داشت تا بالاترین نشان امپراتوری یعنی صلیب آهنین را به‌همراه حکم و تصویری میناکاری و الماس‌نشان، برای سردار مریم ارسال کند.

خانهٔ سردار مریم همواره پناهگاه آزادی‌خواهان بود؛ در دوران جنگ جهانی اول، گروهی از فعالان سیاسی و فرهنگی همچون علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، وحید دستگردی و فرخی یزدی که با سیاست‌های اشغالگرانهٔ روس و انگلیس مخالف بودند، به خانهٔ او پناه بردند. همچنین دکتر محمد مصدق که در سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی، تحت‌فشار انگلیسی‌ها و به دستور سید ضیاء از حکومت فارس عزل شده بود، از اصفهان به بختیاری رفت و مهمان سردار مریم شد و تا پایان عمر، با احترام از او و قوم بختیاری یاد می‌کرد.

اقدامات خیریه

بی‌بی مریم بختیاری تنها به‌عنوان یک فرمانده نظامی و مبارز سیاسی شناخته نمی‌شود؛ فعالیت‌های گستردهٔ او در امور خیریه و یاری رساندن به نیازمندان، بخش دیگری از شخصیت او را به تصویر می‌کشد. او در اصفهان، به حمایت از فقرا و بی‌بضاعتان می‌پرداخت و به‌طور خاص سرپرستی و حمایت از پنجاه خانوادهٔ نیازمند را بر عهده داشت. در آن دوران، به‌دلیل قحطی و گرسنگی گسترده، وضعیت معیشتی مردم بسیار اسفناک بود. بی‌بی مریم در چنین شرایطی، به‌همراه جمعی از علمای شیعه، دست به تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در شهر اصفهان زد. هدف از ایجاد این نهاد، سامان‌دهی به امور خیریه و ارائهٔ خدمات منظم‌تر به نیازمندان بود.

بااین‌حال، فضای حاکم بر جامعه، فعالیت در چنین عرصه‌هایی را عمدتاً مردانه می‌دانست. ازاین‌رو، بی‌بی مریم برای اجرای دقیق امور خیریه و سرکشی به محلات فقیرنشین، پسر نوزده‌سالهٔ خود را مأمور می‌کرد تا از نزدیک در جریان آخرین وضعیت مردم قرار گیرد و کمک‌های لازم را به آن‌ها برساند. توزیع ارزاق عمومی ازجمله نان، گندم و غذاهای گرم، از مهم‌ترین خدماتی بود که از طریق این خیریه به دست نیازمندان می‌رسید.

. سرانجام به دستور رضا شاه پهلوی در سال ۱۳۱۶ خورشیدی در اصفهان آخرین برگ از زندگی سردار مریم رقم خورد. پیکرش در آرامگاه «تخت فولاد» اصفهان در تکیه میرفندرسکی به خاک سپرده شد و خانه او را که در اصفهان در چهارراه قصر ابتدای خیابان شیخ بهایی واقع بود بنا به وصیت خودش به اداره فرهنگ هدیه دادند که در محل آن مدرسه «رودابه» احداث شد. مریم بختیاری از دوران جوانی تا آخرین لحظات عمر آرزو داشت روزی با نگاه به آینده در روزنامه خاطراتش به صورت سؤالی سخت و سنگین با نسل پس از خود در میان گذاشته بود. او در آن سال‌ها، شاید از ما که امروز این نوشته‌ها را می‌خوانیم، پرسیده بود: «... ای کسانی که روزنامه مرا مطالعه می‌نمایید، اگر در عصر شما «ایران» وطن عزیز مرا و خودتان را دیدید به دانش و علم نورانی و مشعشع شده و قدم در راه و خاک آزادی گذاشتید یا در سایه علم و تمدن زندگانی نمودید از من بیچاره که یگانه آرزویم تمدن ایران است، یادی بنمایید. آیا ساعتی که من در قعر گور خوابیده‌ام شما… آزادید؟ با کمال سرفرازی قدم‌های شمرده شمرده می‌زنید؟ ...»

دیدگاه‌ها

توصیه به آگاهی و علم‌آموزی

در دوران قاجار که مردان هم کمتر اهل تحصیل و کسب علم و دانش بودند، سردار مریم زنی باسواد بود. او اندیشهٔ رهایی مردم از جهل و بی‌سوادی را داشت و بارها در مورد بی‌سوادی، ناآگاهی و جهل در مردم و به‌ویژه زنان هشدار می‌داد. همچنین او یکی از علت‌های تأخیر رشد و تعالی زنان ایران نسبت به زنان کشورهای پیشرفته را این می‌دانست که زنان به حقوق خود آشنایی ندارند و نسبت به حقوق اولیه خود ناآگاه هستند. وی از زنان درخواست می‌کرد که با فراگیری علم و دانش از چنگال جهل و ستم رها شوند؛ چرا که برای داشتن جامعه‌ای بالنده، رشدیافته و متعالی، زنان آن جامعه نیز باید باسواد و آگاه به تمامی مسائل باشند. سردار مریم علت ناآگاهی و آشنا نبودن زنان نسبت به حقوق اولیه خود را جامعه‌ای بسته و پر از خفقان می‌دانست که به زنان اجازهٔ رشد و بالندگی نداده است.

آثارشناسی

سریال «بانوی سردار» به کارگردانی پرویز شیخ طادی؛ نمایشی از داستان زندگی قهرمانانه بی بی مریم بانوی سردار بختیاری است.

درگذشت

او در سال ۱۳۱۶ش و سه سال پس از اعدام فرزند ارشدش، علی‌مردان خان، در شهر اصفهان درگذشت. مقبرهٔ او در تکیهٔ میرفندرسکی معروف به تکیهٔ بختیاری‌های آرامستان تخت فولاد اصفهان قرار دارد.

منابع

• «بانوی انقلاب مشروطه؛ بی بی مریم روشنفکرِ آزادیخواه»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1398ش.
• «بی‌بی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ش.
• «(سردار مریم بختیاری) که بود؟»، ساین تابناک، ۲۲ مهر ۱۴۰۱ش
• «Bibi Maryam Bakhtiari»، در ویکی‌پدیای انگلیسی، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
• «بی بی مریم بختیاری»، در ویکی‌پدیا، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
• «بی بی مریم»، خبرگزاری صدا و سیما
• «بی‌بی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «بی‌بی مریم را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۸.
• «بی‌بی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعهٔ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید:۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
• بهبهانی، سروناز، «بی بی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، مجله گزارش، شماره 219، 1389ش.
• پوربختیار، غفار، «خاطرات سردار مریم بختیاری»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 80، 1383ش.
• «خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه»، وب‌سایت گیسوم، تاریخ بازدید: 4 تیر 1405ش.
• «زندگینامه بی بی مریم بختیاری (بانوی سردار مادر علیمردان خان)»، همپا فایل
• «زندگینامه سردار بی‌بی مریم بختیاری +تصاویر»، خبرگذاری برنا، ۲۸ مهر ۱۴۰۱ش
• «زندگی‌نامه بی بی مریم بانوی سردار بختیاری و همسرش»، سایت نم نمک، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
• «سردار بی‌بی مریم بختیاری سردار آزادگی»، کتابخانه، موزه و اسناد رسمی مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۵.
• «سردار مریم بختیاری که بود؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1401ش.
• «سردار مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1402ش.
• «سردار بی‌بی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «شیربچه، بی بی مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری فارس، ۱۷ آذر ۱۴۰۰ش
• «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش اول»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۸ش.
• بختیاری، بی‌بی مریم، خاطرات، ویرایش غلامعباس نوروزی، تهران، آنزان، ۱۳۸۲ش.
• بختیاری، مریم، «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)»، ویراستار: غلامعباس نوروزی، نشر انزان، تهران، ۱۳۸۲ش
• زارعی، «پژوهشگر تاریخ: بی‌بی‌مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.