پیش‌نویس:آیه ولایت

آیه ولایت

محتوا

آیه ۵۵ سوره مائده که در میان پیروان مذهب تشیع به آیه ولایت شهرت یافته است، یکی از ارکان استدلالی آنان در اثبات مقام ولایت و جانشینی امام علی پس از پیامبر خاتم محسوب می‌گردد. در دیدگاه شماری از صاحب‌نظران، این آیه قوی‌ترین مستند قرآنی در تبیین امامت ایشان توصیف شده است. مطابق با نص صریح این آیه، ولایت و سرپرستی جامعه اسلامی منحصراً در اختیار خداوند، رسول او و مؤمنانی قرار دارد که در حالت رکوعِ نماز، به ادای زکات مبادرت می‌ورزند؛ که بنا بر روایات معتبرِ شأن نزول، تنها مصداقِ محقق‌کننده این عمل در هنگام رکوع، شخص امام علی می‌باشد.

شأن نزول

مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز می‌دانند. مفسران سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم، همین دیدگاه را نقل کرده‌اند. بنابر آنچه در روایات نقل شده، روزی فقیری وارد مسجد پیامبر(ص) شد و تقاضای کمک کرد؛ ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم؛ ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال، امام علی(ع) که در حال رکوع بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد و این آیه نازل شد. شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذی‌الحجه دانسته است.

جایگاه

صاحب‌نظران علوم اسلامی در زمینه‌های تفسیر، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداخته‌اند. آیه ولایت یکی از نُه آیه‌ای است که در آن‌ها از امام علی با عنوان «مؤمن» یاد شده و ایمان راستین ایشان تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است.

آیه ولایت در آیینه شعر

گروهی از شاعران برجستهٔ زبان فارسی در اشعار خود به آیه ولایت و فضلیت‌بودن آن برای امام علی پرداخته‌اند. شهریار در غزل مشهور خود سروده است:

برو ای گدای مسکین در خانۀ علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

در زبان شاعران گاه با واژهٔ نخست آیه ولایت بدان اشاره شده می‌شود. آنان آیه انّما را به تاج و تخت معنوی امام علی تشبیه کرده‌اند. میرزا حبیب الله مجتهد خراسانی گفته است:

شاهی که بر سر نهاد دیهیم...

از افسر انّما علی بود

خوشدل تهرانی چنین می‌سراید:

آری آری مرتضی بر مسند احمد نشست

آری آری هل اتی از انّما افسر گرفت

منزوی تهرانی هم می‌گوید:

علی شهی است که از انّما، ز بار خدای

گرفت تاج کرامت به دادن خاتم

این مطلب در شعر نادری مشهدی با تعبیر زیر سامان می‌یابد:

سلطان انّما تاج، دارای لا فتی تخت

مولای هر دو عالم، با شبیر و شبّر

میرزا علی آشوب آشتیانی و بنایی یزدی نیز در همین معنا ابیاتی سروده‌اند.

منابع

• حکیم‌باشی، «سبب نزول آیه ولایت»،