شیردهی مادر

شیردهی

مادر در حال شیردهی به نوزاد

شیردهی؛ فرایندی که در آن، مادرْ کودک را با شیر خود، سیر می‌کند.

شیردهی مادر، نه تنها حق و سنت الهی است بلکه نقش حیاتی در سلامت کودک و مادر دارد. شیر مادر با ترکیب متغیر و حاوی آنتی‌بادی‌ها، نیازهای تغذیه‌ای و ایمنی کودک را تأمین کرده و از بیماری‌ها و مرگ زودرس پیشگیری می‌کند؛ همچنین رشد ذهنی و شناختی کودک را تقویت می‌کند. برای مادر، شیردهی بازگشت رحم به حالت طبیعی، کاهش فشارخون، کاهش خطر دیابت، بیماری‌های قلبی و سرطان را به همراه دارد. تغذیه مناسب، استراحت کافی و حمایت روانی خانواده از مادر، کیفیت شیردهی و سلامت کودک را تضمین می‌کند. قوانین حمایتی ایران، شامل مرخصی زایمان و تسهیلات شیردهی برای مادران شاغل است تا امکان ادامه شیردهی تا دوسالگی فراهم شود. این فرایند، هم پیوندی عاطفی و هم محافظتی میان مادر و کودک ایجاد می‌کند.

مدت زمان شیردهی

شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است. بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. سازمان بهداشت جهانی، تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعداز آن، استمرار شیردهی به‌همراه مکمل‌های غذایی برای حداقل یک‌سال تا دوسال پیشنهاد کرده است. فرایند شیردهی توسط مادر و مدت زمان آن، در نقاط مختلف جهان با توجه به آئین و آداب‌و رسوم هر منطقه، متفاوت است. مدت زمان شیردهی میان مسلمانان، مستند به نص قرآن است. قرآن، دوره کامل شیردهی مادر به فرزند را دو سال بیان کرده است.

فواید شیردهی برای مادر

شیردهی نه‌تنها برای رشد و سلامت کودک ضروری است، بلکه تأثیرات مثبت چشم‌گیری بر سلامت جسمی و روانی مادر دارد. پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که تغذیهٔ نوزاد با شیر مادر، مادران را در برابر طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها مصون می‌دارد و به بهبود کیفیت زندگی آنان کمک می‌کند. مهم‌ترین فواید شیردهی برای مادر عبارتند از:

• بازگشت سریع‌تر رحم به حالت طبیعی: مکیدن شیر توسط نوزاد در ساعات اولیهٔ پس‌از زایمان، موجب ترشح هورمون اکسی‌توسین از غدهٔ هیپوفیز می‌شود. این هورمون افزون‌بر تحریک ترشح شیر، انقباضات رحمی را ایجاد می‌کند که از خون‌ریزی پس‌از زایمان جلوگیری کرده و بازگشت رحم به اندازهٔ پیش‌از بارداری را تسریع می‌کند.
• افزایش آرامش و کاهش فشارخون: ترشح هورمون‌های اکسی‌توسین و پرولاکتین در طول شیردهی، احساس آرامش عمیقی در مادر ایجاد می‌کند. این آرامش با کاهش فشارخون همراه است. مطالعات نشان داده‌اند که شیردهی به‌طور میانگین منجر به کاهش ۱۲درصدی فشارخون مادران می‌شود.
• کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲: تحقیقات علمی حاکی از آن است که شیردهی باعث بهبود تحمل گلوکز و افزایش حساسیت به انسولین می‌شود و در نتیجه، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را بین ۲۵ تا ۴۷درصد کاهش می‌دهد.
• کاهش بیماری‌های قلبی-عروقی: شیردهی به مدت حداقل شش ماه با کاهش چشم‌گیر خطر سکته مغزی و بیماری‌های قلبی-عروقی در مادران ارتباط مستقیم دارد.
• کاهش خطر ابتلا به سرطان: در دوران شیردهی، سطح هورمون استروژن به کمترین حد خود می‌رسد که این امر با کاهش خطر ابتلا به سرطان‌های تخمدان، دهانهٔ رحم و سینه در مادران همراه است.

فواید شیر مادر

ترکیب شیر مادر در طول دوران شیردهی به‌صورت پویا تغییر می‌کند تا نیازهای متغیر نوزاد را در هر مرحله از رشد تأمین کند. این تغییرات نه‌تنها در بازه‌های زمانی طولانی‌مدت (از بدو تولد تا پایان شیردهی) بلکه حتی در طول یک روز و بین وعده‌های شیردهی نیز رخ می‌دهد. شیر مادر در ابتدای تولد رقیق‌تر است تا تشنگی نوزاد را برطرف کند و به‌مرور که از زمان تغذیه می‌گذرد، چرب‌تر می‌شود. این تغییرات به‌گونه‌ای است که شیر مادر در شب خاصیت آرام‌بخش‌تر و خواب‌آورتر دارد.

با بزرگ‌تر شدن نوزاد، ترکیب شیر مادر باز هم تغییر می‌کند تا نیازهای روبه‌رشد او را تأمین کند. اجزای شیر مادر همواره به‌گونه‌ای تنظیم می‌شوند که همهٔ آنتی‌بادی‌های مورد نیاز بدن کودک را در هر دوره تأمین کنند. به‌ بیان دیگر، شیر مادر یک سیستم ایمنی پویا است که متناسب با نیازهای لحظه‌ای نوزاد، ترکیب خود را تغییر می‌دهد. همچنین پژوهش‌های متعدد نشان داده است که تغذیه با شیر مادر، نوزادان را در برابر طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها مصون می‌دارد، به‌طور مثال نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، کمتر به بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش، مننژیت، اسهال و بیماری‌های معده مبتلا می‌شوند و در صورت ابتلا، بیماری را به‌صورت خفیف‌تر تجربه می‌کنند. خطر مرگ در میان کودکانی که تا یک سالگی با شیر مادر تغذیه می‌شوند نیز به‌طور قابل‌توجهی کمتر از کودکانی است که از شیر مادر تغذیه نمی‌کنند. این ارتباط برای شیردهی پس‌از یک‌سال نیز همچنان برقرار است.

براساس پژوهش‌های علمی، تغذیه با شیر مادر رشد شناختی کودک را به میزان قابل‌توجهی بهبود می‌بخشد. این تأثیر مثبت بر توانایی‌های ذهنی و یادگیری کودک، یکی از مهم‌ترین مزایای بلندمدت شیردهی به‌شمار می‌رود.

اهمیت حمایت روانی و جسمی از مادران شیرده

زایمان-بیمارستان آل جلیل آق قلا

دیدار با مادران پس از زایمان؛ بیمارستان آل جلیل آق قلا

نیاز به راهنمایی و حمایت اولیه

مادران در روزهای نخستین پس‌از زایمان، به‌ویژه در اولین تجربهٔ مادری، به راهنمایی، دلگرمی و پشتیبانی زنان باتجربه نیاز دارند. این حمایت‌ها برای تداوم موفق شیردهی ضروری است. مادرانی که دچار تنش‌های روانی یا شرایط استرس‌زا می‌شوند، بیش از سایرین به کمک نیاز دارند؛ چراکه افسردگی و اضطراب از عوامل اصلی ناکامی در شیردهی به‌شمار می‌روند.

نقش حمایتی خانواده در برابر افسردگی پس‌از زایمان

برخی مادران پس‌از زایمان با مشکلات عاطفی نظیر غمگینی، افسردگی، اختلال در خواب، اشتها، حافظه و تمرکز مواجه می‌شوند. آنها ممکن است احساس سردرگمی، بی‌قراری، ترس، گناه یا ناامیدی کنند و در انجام وظایف مادری و همسری ناتوان شوند. در چنین شرایطی، حمایت خانواده نقشی حیاتی دارد: مثلا پدر کودک می‌تواند با کمک در امور منزل و مراقبت از دیگر فرزندان، امکان آرامش و استراحت بیشتری برای مادر فراهم آورد یا سایر اعضای خانواده با اظهار محبت و تقسیم مسئولیت‌های روزمره، به بهبود روحیهٔ مادر و کاهش فشار روانی او کمک کنند.

نقش ویژهٔ همسر در تداوم شیردهی

در میان عوامل بیرونی، همسر مهم‌ترین نقش را در تشویق، اعتمادبه‌نفس و حمایت روانی مادر ایفا می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حمایت همسر، مهم‌ترین عامل در تمایل به شیردهی و تداوم آن است. بنابراین ضروری است که همسر با درک شرایط مادر، به استراحت و خواب کافی او توجه داشته باشد، امکانات لازم را تأمین کند و در رسیدگی به امور منزل یاری‌گر همسر خود باشد.

اهمیت استراحت فیزیکی مادر

مادر شیرده باید از انجام کارهای سنگین و خسته‌کننده پرهیز کند و به استراحت کافی بپردازد؛ زیرا خستگی موجب کاهش دفعات شیردهی، مکیدن ناکافی شیر توسط نوزاد و کاهش جریان شیر می‌شود. استراحت مناسب، نه‌تنها به حفظ سلامت مادر کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز شیردهی مؤثر و پایدار نیز هست.

قوانین حمایتی از شیردهی مادران در ایران

سیاست‌های کلی و مرخصی زایمان

مجلس شورای اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، قوانین ویژه‌ای را برای ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی تصویب کرده است. در این قوانین به مواردی مانند مرخصی زایمان، مرخصی ساعتی شیردهی و نیز امنیت شغلی مادران توجه شده است. حتی مرخصی استعلاجی و زایمان برای بانوانی که به‌صورت نیمه‌وقت فعالیت می‌کنند همانند کارمندان تمام‌وقت تعیین شده است. همچنین زنان کارگر از مرخصی بارداری و زایمان جمعاً به‌مدت ۹۰ روز برخوردار هستند و این مدت، جزو سوابق خدمت آنان محسوب می‌شود و حقوق نیز تعلق می‌گیرد.

محدودیت تبلیغ و توزیع شیر خشک

در راستای حمایت از تغذیه کودک با شیر مادر، تبلیغ و ترویج هرگونه شیر مصنوعی ممنوع است تا شیر مصنوعی فقط در شرایط خاصی که شیرخواران از شیر مادر محروم هستند به مصرف برسد. ورود هر نوع شیرخشک و غذاهای کمکی شیرخوار، تابع قانون است و شیر خشک فقط از طریق داروخانه توزیع می‌شود.

تسهیلات برای مادران شاغل

مادران شیرده بعد از شروع به‌ کار، تا ۲۴ ماهگی کودک، روزانه یک ساعت از مرخصی شیردهی بهره‌مند هستند. کارفرما مکلف است به مادران شیرده تا پایان دوسالگی کودک پس‌از هر سه ساعت فعالیت، نیم‌ساعت فرصت شیردهی بدهد و نیز مراکز مربوط به نگهداری کودکان (از قبیل شیر خوارگاه و مهد کودک) را ایجاد کند.

روش‌های شیردهی

مقدار شیر مورد نیاز نوزادان متفاوت است و متخصصان توصیه می‌کنند در صورت توانایی نوزاد در مکیدن، تعداد دفعات و مقدار شیردهی به نیاز او واگذار شود. در روز اول تولد، نوزادان معمولاً پس‌از مکیدن، مدت طولانی می‌خوابند که باعث کاهش دفعات تغذیه در این روز می‌شود؛ اما از روز دوم، تعداد دفعات شیر خوردن به ۸ تا ۱۲ بار در شبانه‌روز افزایش می‌یابد.

روش‌های از شیر گرفتن

قرآن کریم، تصمیم‌گیری دربارهٔ زمان و چگونگی از شیر گرفتن نوزاد را به اختیار پدر و مادر واگذار کرده و بر ضرورت رضایت و مشورت میان آنان تأکید دارد. همچنین از پدر و مادر خواسته شده که اختلافات آنها موجب ضرر و زیان به کودک نشود و در فرایند از شیر گرفتن، به‌تدریج و با ملایمت عمل کنند. در فرهنگ عامه و برخی سنت‌های قدیمی، روش‌هایی برای قطع شیردهی به کار می‌رفته است؛ ازجمله مالیدن خوراکی‌های تلخ و تند مانند عصارهٔ گیاه بسیار تلخِ صبر زرد به نوک پستان تا نوزاد از گرفتن پستان خودداری کند. این روش‌ها در منابع پزشکی دورهٔ صفویه نیز مورد اشاره قرار گرفته‌اند.در روش‌های نوین امروزی، از شیر گرفتن باید به‌صورت تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده انجام شود؛ هر هفته یک وعده شیردهی حذف شده و به‌ترتیب شیردهی شب، میان‌روز، صبح و سپس وعدهٔ قبل از خواب قطع می‌شود. در فواصل حذف‌شده، از غذاهای مقوی و متناسب با سن کودک استفاده کرده و برای کاهش وابستگی به شیر مادر، از همسر برای خواباندن کودک کمک بگیرید. همچنین تغییر روال شیردهی (کاهش مدت یا تغییر ساعات) و تفریحات روزانه برای تخلیهٔ انرژی کودک، از راهکارهای مؤثر در این روش‌هاست. مشورت با پزشک برای تأمین نیازهای تغذیه‌ای کودک در این دوران توصیه می‌شود.

منابع

• قرآن کریم.
• «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.

• «تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت یونیسف، تاریخ باردید: 19 تیر 1405ش.

• «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
• حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، مجله اسلام و سلامت، دوره اول، شماره 3، 1393ش.
• «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «ماده ۱۱۷۶ قانون مدنی»، ویکی حقوق، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۳ش.
• «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۷ مهر ۱۳۹۹ش.
• «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• «نقش همسر در امر شیردهی»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
• اسماعیلی، مینا و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، نشریه کومش، دوره ۲۴، شماره ۶، ۱۴۰۱ش.
• اصفهانی، محمد مهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
• الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، چ۱، ۱۳۵۷ش.
• الهی‌دوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
• امانی، راضیه و امید عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، بی‌جا، مرکز ملی تحقیقات حقوق سلامت، معاونت بهداشت وزارت بهداشت، ۱۳۹۸ش.
• انصاریان، حسین، ‏ ترجمه قرآن، قم‏، اسوه‏، ۱۳۸۳ ش. ‏
• پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• پورعلی، رقیه، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• جانب‌اللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
• جعفری اصل، معصومه و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، مجلهٔ پرستاری و مامایی جامع‌نگر، سال ۲۴، شمارهٔ ۷۲، ۱۳۹۳ش.
• جلاهی، حسین و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر ۶ ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال ۱۳۸۲»، فصلنامه علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، سال پانزدهم، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۸۴ش.
• جمیل الحیال، محمد، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزه‌های اسلامی»، ترجمهٔ عمر سلطانی‌آذر، فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، سال سوم، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۶ش.
• حسن‌زاده آملی، حسن، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، قم، ال‍ف. لام. م‍ی‍م، چ۱، ۱۳۸۸ش.
• حلم‌سرشت، پریوش و دل‌پیشه، اسماعیل، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، پیوند، شمارهٔ ۲۶۵، ۱۳۸۰ش.
• خدایی، فاطمه، «نقش مهم حمایت‌گری پدران در فرایند شیردهی مادران»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
• خمینی، سید روح‌الله، ترجمه تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• خیاطی، فریبا، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»، مجله علمی علوم پزشکی قزوین، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۶ش.
• دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
• رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش.
• زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
• شبیری زنجانی، موسی، توضیح‌المسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش.
• شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژه‌پردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش.
• طلایی، شهناز، عوامل مؤثر در سلامت مادر و حمایت از مادران شیرده، آذربایجان غربی، معاونت بهداشت استان آذربایجان غربی، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب‌العلمیة، چ۴، ۱۳۶۵ش.
• عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش.
• عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، ایلام، روبه‌رو، ۱۴۰۰ش.
• فراهانی، وحید، «۷ نکته ضروری که مادران در دوران شیردهی باید بدانند»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۸ش.
• فلدمن، رابرت، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبداله‌زاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
• «قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادر»، وب‌سایت معاونت بهداشت، تاریخ درج مطلب: آخرین به‌روزرسانی: 21 اردیبهشت 1400ش.
• قربانی، زینب و خادم، ابراهیم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزه‌های دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، مجلهٔ مطالعات اسلامی در حوزهٔ سلامت، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۶ش.
• کدخدایی، زهره و حاجیان‌فر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش.
• گودرزی، مرجان، «تغذیه با شیر مادر»، مجله رشد آموزش پیش‌دبستانی، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۹۰ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
• محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• مصباحی، سیده‌گوهر و یعقوب‌زاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• «۸ فایده شگفت‌انگیز شیردهی برای سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ درج مقاله: ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «احکام شیردادن نوزاد»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۳ش.
• نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.