مادر

مادر؛ زن دارای پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی نقش مراقبتی و پرورشی از او.

در ادوار مختلف تاریخ و در نظام‌های فرهنگی گوناگون، مادر همواره از منزلت بالایی برخوردار بوده و در نظام هستی، نمادی باروری و تداوم حیات شمرده شده است. مادر در معنای عام به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به دنیا آورده یا در جایگاه مادری عهد‌ه‌دار مراقبت و پرورش از اوست. مادر به سبب نقش‌هایی که در حیات خانواده ایفا می‌کند، جایگاه محوری در نظام خانواده دارد. مادر کانون عاطفی و منشأ آرامش در خانواده است، حضور او امنیت روانی و ثبات عاطفی اعضای خانواده را تأمین می‌کند. این رو؛ مفهوم مادر امروزه یکی از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده شمرده می‌شود. احترام به مادر در باورهای اعتقادی، ارزش‌های فرهنگی و آثار ادبی و هنری ملل‌ مختلف بازتاب وسیع یافته است.

مفهوم‌شناسی

مادر واژه فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است. مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا آورده، تغذیه، مراقبت و تربیت او را بر عهده دارد. این واژه در منابع لغت به‌معنای مام، والده و زن فرزنددار نیز به‌کار رفته است. واژه مادر در زبان فارسی، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است. اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌ به‌کار می‌رود. مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است. در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی، «دا» در لری، «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی. در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که پرورش فرزندان را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد. از منظر فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به‌همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود.در آیات قران، مادری به مادری زیستی، اجتماعی و رضاعی تقسیم شده است.

در برخی منابع، مفهوم مادر با واژه زن مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژه زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه زندگی نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژه‌ی «مرد» از مصدر مردن است، میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدر هستند. برپایه این رویکرد؛ هرچند باروری زن با مشارکت مرد صورت می‌گیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر می‌شود- در کالبد زن تجلی می‌یابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است. برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، در حالی‌که «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب مفصل‌بندی می‌شود. مادر بودن به زنان سنتی نسبت داده شده و مادر شدن از ویژگی‌های زنان مدرن به‌شمار می‌آید.

برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژه امت -به‌معنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته می‌شود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.

انواع مادر

برپایه پژوهش‌های انجام شده مفهوم مادر را می‌توان بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم کرد:

مادر زیستی (مادر بیولوژیک)

به زنی که نوزاد را از طریق بارداری و زایمان به ‌دنیا ‌می‌آورد مادر زیستی گفته می‌شود. بر اساس یافته‌های پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سی‌سالگی به بعد، توان‌ باروری‌ زن‌ به‌تدریج کاهش‌ می‌یابد. دوران‌ بارداری‌ نیز با تغییرات‌ فیزیولوژیک گسترده‌ای در بدن‌ زن همراه است. باقطع قاعدگی‌ و پایان‌ کار تخمدان‌ها، دوران یائسگی‌ برای زن اتفاق‌ می‌افتد که‌ خود از بحرانی‌ترین‌ مراحل‌ زندگی‌ زنان‌ به‌شمار می‌آید. بر پایه پژوهش‌های علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیست‌وسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر می‌شود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Yبرای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نمي‌آيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزوم‌هاي X به كروموزوم‌هاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیده‌اند.

مادر جانشین (رحم اجاره‌ای)

مادر جانشین یا رحم جايگزين یکی از روش‌های جدید باروری کمکی است که در آن زنی که هیچ وابستگی ژنتیکی (از طریق تخمک) با جنین ندارد و جنین متعلق به زوج دیگری را در حم خود پرورش داده و به دنیا می‌آورد و سپس به زوج نابارور تحویل می‌دهد. این چارچوب، به زن حامل، «مادر جانشین» و به زوج صاحب جنین «والدین حقیقی» گفته می‌شود. هرچند رابطه میان مادر حقیقی با مادر جانشین رابطه قراردادی و موقت است؛ با این حال مادر جانشین، در دوران بارداری، به‌ویژه در هنگام زایمان اغلب دچار وابستگی عاطفی به نوزاد می‌شود. دیدگاه فقهی؛ در باره جایگاه شرعی مادر جانشین اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی پژوشگران، با استناد آیه 2 سوره مجادله، احتمال داده‌اند که مادر جانشین از منظر شرعی مادر نوزاد محسوب شود؛ در مقابل گروه دیگر از فقها و پژوهشگران، دلالت این آیه را برای اثبات چنین حکی کافی نمی‌دانند و با استناد به ادله شرعی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی و مادر جانشین را «مادر حکمی» و در حکم مادر رضاعی تلقی می‌کنند.

مادر اجتماعی

مادر اجتماعی مفهوم است که فراتر از مادر زیستی، به زنان اطلاق می‌شود که بر اساس پیوندها شرعی، عرفی یا معنوی، جایگاه مادری، مادری برای فرد یا جامعه می‌یابند. از مصادیق برجسته این مفهوم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• مادر رضاعی: در نظام حقوقی اسلام، نهادی به‌نام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایه‌اش (زنی که او را شیر می‌دهد) و به تبع آن با خویشاوندان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید می‌آید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمی‌شود. مادر رضاعی در فرهنگ اسلامی از جایگاه و احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ چنان‌که پیامبر اسلام(ص) نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام فراوانی قایل بود و او را تکریم می‌کرد.
• مادرناتنی: واژه مادرناتنی در زبان فارسی مصادیق متعددی را دربر می‌گیرد از آن جمله می‌توان به: نامادری، مادراند (زن پدر) و مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) اشاره کرد. در فرهنگ جوامع اسلامی، رایج‌ترین مصداق مادرناتنی، «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و هرچند مادر زیستی او نیست؛ اما نقش مهمی در تربیت کودک ایفا می‌کند. تصویر ذهنی از نامادری تا حد زیادی متأثر از فرهنگ هر جامعه است و در بیشتر جوامع چهره منفی از نامادری تصویر شده است. با این حال، از منظر اسلام، نامادری متناسب با زحماتی که برای تبریت کودک متحمل می‌شود، سزاوار احترام است. بر مبنای روایتی، امام سجاد (ع) از آن بیم داشت که مبادا با برداشتن لقمه‌ای که ممکن است نامادری‌اش به آن چشم دوخته، موجب رنجش و عاق او شود، از این‌رو می‌کوشید با نامادری خود بر یک سفره ننشیند.
• مادر معنوی: در قرآن از همسران پیامیر اسلام با عنوان «ام‌المؤمنین» یاد شده است که نشان‌دهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است؛ جایگاهی فراتر از منزلت انسان معمولی. برپایه همین رویکرد؛ برخی پژوهشگران با استناد به شبکه‌ای از روایات محمد (ص) و علی (ع) را پدران امت معرفی می‌کنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه زهرا (س) به «ام‌ابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او به‌عنوان تکیه‌گاه پدرش است- به‌معنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است. از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر به‌واسطه همسری با ایشان به مقام مادر مؤمنین ارتقا یافته‌اند؛ اما فاطمه (س) به‌دلیل ویژ‌گی‌های شخصیتی خود، مادر معنوی رسول اکرم و به‌تبع آن - از باب اولویت- مادر معنوی امت اسلامی نیز به‌شمار می‌آید.

نقش‌های مادر

نهاد مادر با نهاد مادری متفاوت است. مادری به نقش‌های اجتماعی و تقسیم کارجنسیتی زن مانند مراقبت و پرروش فرزند اشاره دارد؛ تقسیم‌کاری که بر اساس نظریه تالکوت پارسونز، نقش تعیین کننده در استحکام نهاد خانواده دارد و منطبق با تمایز زیست‌شناختی میان دو جنس تبیین می‌شود. بر پایه این رویکرد، مادری نقشی است که متناسب با ویژگی‌های زیستی و جسـمانی زنـان از یک سو و خصایص روانی و عاطفی آن‌ها از سوی دیگر، امری طبیعتا زنانه قلمداد می‌شود؛ در مقابل، نقش مادر ناظر به وظایف زیستی فرد در مقام مادر است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: پذیرفتن فرزند‌آوری و شیر دادن به نوزاد.

• نقش بارداری: بر اساس آموزه‌های دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکل‌گیری فرزند نیست؛ بلکه نوع غذای مادر از لحاظ حـلال و حـرام بودن، در سرشت فـرزند مؤثر دانسته می‌شود؛ حالات اخـلاقی و نیت‌های اعمال مادر در دوران حمل بر روحیات فرزند تأثیرگذار قلمداد می‌شود. همچنین گفته شده؛ تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. طبق همین منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از طهارت فکر و گوهر عفت از عوامل خوشبختی فرزند به‌شمار می‌رود. در برخی روایات نیز آمده است که مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوش‌اخلاق و زيبا می‌سازد.
• نقش شیردهی: مادران در دوران شیردهی صرفا واسطه انتقال شیر کودک نیست، بلکه از دوران بارداری تا تکامل فرزند به‌عنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت نسل ایفا می‌کند، بر همین اساس، تضعیف جایگاه مادر، به تضعیف جامعه و نسل بشر تعبیرشده است؛. مرتضی مطهری نیز بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن تأکید کرده است. در منابع روایی نیز تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکت‌تر از شير مادر نيست.

منزلت مادر

مادر از جایگاه ویژه در اندیشه و زیست تاریخی انسان‌ها برخوردار بوده و از مفاهیم مهمی فرهنگی به‌شمار می‌آید. مادر در تمدن‌های باستانی دارای منزلت والا تلقی شده و ادیان نیز در تقدس بخشی آن نقش برجسته‌ای داشته‌ و امروزه در رویکردهای مختلف علمی اهمیت آن مورد بررسی قرار می‌گیرد:

منزلت مادری در تمدن‌های باستان

• در ایران باستان در دوره‌ای از تاریخ، نظام مادرشاهی رواج داشته و نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شد
• در مصر باستان؛ پسران به‌جای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی می‌کردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرام‌گاه‌هایشان نقش می‌زدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند.
• در آتن باستان، زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبوده و توجه جدی به آنها نمی‌شد؛ اما با مادر شدن، منزلت آنها ارتقا می‌یافت و جشن‌هایی نیز به‌منظور بزرگداشت مقام مادر برگزار می‌شد.
• در چین باستان، مادر از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هر روز تازیانه مادرش را بی‌هیچ ناله‌ای تحمل می‌کرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربه‌های شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست.
• در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.

منزلت مادری در آیین‌های اعتقادی

مادری در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به مادر در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:

• در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدین‌اند و این احترام، زمینه‌ساز پیشرفت دنیوی دانسته می‌شود. بر پایهٔ آموزه‌های بودا، فرزند هرگز نمی‌تواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از این‌رو احترام به مادر حتی از احترام به مقام‌های بلندپایهٔ بودایی نیز واجب‌تر شمرده می‌شود. بی‌احترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.
• زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.
• در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلی‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود.
• در میان زرتشتیان، روزی به‌عنوان روز زن جشن گرفته می‌شد؛ در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت می‌کردند.
• در آیین یهود، یهودی‌بودن فرد از طریق مادر به ارث می‌رسد. برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، پژوهش‌های معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده می‌دانند.
• در مسیحیت، برخی پژوهشگران، فراوانیِ نقاشی‌های مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانه‌ای از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.
• جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ بخش قابل‌توجهی از آیات قرآن و روایات اسلامی به احترام و نیکی به مادر اختصاص یافته‌اند. در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی شده و پاداش معنوی بزرگی برای آن در نظر گرفته شده است، تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.

مادران الگو در نگرش قرآنی

در قرآن برخی زنان ‌به‌عنوان مادر نمونه مورد تمجید قرار گرفته‌اند؛ از جمله: مادر مریم؛ وی پس از برآورده شدن حاجتش برای فرزنددار شدن، فرزندش را نذر عبادت خداوند کرد و از حقوق متعارف مادری چشم پوشی کرد. برپایه آیات قرآن، وی پس از تولد فرزندش، او را مریم نامید و او و ذریه‌اش را از گزند شیطان به خدا سپرد. مفسران قرآن، در تبیین این آیات، مخاطب را به بعد مادرانگی و جنبه الگو بودگی مادر مریم متوجه ساخته‌اند و بر این باورند که برتری و پاکیزگی مریم - چنان‌که در قرآن توصیف شده- ریشه در تربیت چنین مادری دارد. مریم؛ قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را بر زنان دیگر، برتری داده است. حیا و عفت او را می‌ستاید. بر اساس این آموزه‌های، مریم با پایبندی به زیست عفیفانه به جایگاهی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏گفتند، روزی‌اش از طریق غيبی به او مى‏رسيد و عیسی از او زاده شد. فاطمه زهرا؛ برخی مفسران قرآن، نزول سوره کوثر -که به جایگاه مادر و اهمیت تکثیر نسل با برکت به‌مثابه خیر کثیر ناظر است- در شأن فاطمه زهرا دانسته‌اند. همچنین آیه 8 سوره انسان که به فضیلت ایثار خانوادگی اشاره دارد در شأن فاطمه و خانواده‌اش تفسیر شده است. بر پایه گزارش‌های سیره‌نویسان؛ فاطمه برای مادر بودن و مادری کردن اهمیت جدی قایل بود. فرزندش امام حسن مجتبی در روایات متعدد به فضایل مادرش اشاره کرده است؛ از جمله این‌که فاطمه شبی را یکسره به عبادت گذراند و در پایان برای مردان و زنان مؤمن دعا کرد، بی‌آن‌که چیزی برای از خدا برای خود بخواهد و به فرزندش نیز سفارش می‌کرد که در دعا و رسیدگی، نخست همسایه و سپس اهل خانه را در نظر بگیرد. امام حسین نیز در مواردی متعدد از عظمت مادرش یاد کرده است؛ از جمله در واقعه عاشورا به به انتساب خود به فاطمه مباهات کرد و آن را یکی از امتیازات خویش نسبت به دیگران برشمرد.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابن‌بابويه، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
• «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1389ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
• «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
• آموزگار، ژاله، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1397ش.
• امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
• انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
• «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
• «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
• ﺟﻮاﻫﺮي، ﺑﻬﺎره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، زن در ﻓﺮﻫنگ و ﻫﻨﺮ، دورة 3، ﺷﻤﺎرة 2، زﻣﺴﺘﺎن 1390ش.
• جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
• حرعاملى، محمد بن حسن، تفصيل وسائل الشيعة،‌ قم، مؤسسه آل‌البيت، ‌1409ق‌.
• حسینی، سید غلامحسین، « تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره 17، 1379ش.
• خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره 13، شماره پیاپی 36، پاییز 1391ش.
• زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره 8، بهار 1391ش.
• صدوق، محمّد‌، علل الشرائع، قم، كتابفروشى داورى، 1386ق.
• طبرسی، رضى‌الدين، مكارم الأخلاق‏، قم، رضى‏،1370ش.
• طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان 1402ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عزیزی‌فر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متن‌شناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة1، بهار 1401ش.
• عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 17 تیر 1386ش.
• «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
• عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
• «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش.
• فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
• «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1400ش.
• قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهش‌نامه زنان، سال 16، شماره 2، تابستان 1404ش.
• قاسم‌پور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، سال 24، شمار 118، پاییز و زمستان 1397ش.
• قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
• «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: 24 فروردین 1404ش.
• «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
• مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره 2، 1394ش.
• محمدي، مسلم، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهي ديني، سال دهم، شماره 29، بهار و تابستان 1392ش.
• معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، وب‌سایت پیمان، تاریخ بازدید مطلب: 27 خرداد 1404ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ21، 1383ش.
• مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.
• ملک احمدي، حليمه و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده،دوره 1، شماره 2، مهر 1392ش.، صفحه 135-153
• موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
• میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش.
• «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 11اردیبهشت 1392ش.
• نوری، اعظم، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، در نامه جامعه، شماره 57، سال 1388ش.
• هاشمی، خدیجه، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های تخصصی امام مهدی (عج)، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
• وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، نامه انسان‌شناسی، سال پانزدهم، شماره27، پاییز و زمستان1397ش.
• وجدانى‌فخر، قدرت‌الله، الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهيه، قم، سماء قلم، 1426ق.
• «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.