زنان افغانستان

زنان افغانستان؛

نقش‌های زنانه

زن در جامعۀ مردسالار افغانستان معمولاً تابع پدر یا شوهر است. اثرگذاری زن، تابع ارزش‌گزاری‌ها و پسند‌هایی است که معیار و سلیقۀ مردان تعیین می‌کند. زنانگی‌کردن در جامعه افغانستان، دشوار بوده و ملاحظات بسیاری را می‌طلبد.

مادری

نقش اصلی مادر، مراقبت از خانواده است؛ از نگهداری کودکان و سالمندان تا نظم‌دهی به خانه و رسیدگی به سلامت و تغذیه اعضای خانواده. افزون‌بر آن، مادران در کنار پدران کار می‌کنند؛ زنان روستایی در کشاورزی و دامداری و زنان شهری با تولید صنایع دستی به اقتصاد خانواده کمک می‌کنند. آنان دیرتر می‌خوابند و زودتر بیدار می‌شوند و نقش اصلی را در مدیریت مصرف خانواده دارند. مادر همچنین نقش مهمی در همبستگی خانواده دارد؛ جایگاه معنوی او باعث می‌شود اعضای خانواده از نظم او پیروی کنند و نوعروسان نیز با او همکاری کنند. بر اساس فرهنگ اسلامی و شرقی، احترام به مادر از الزامات اصلی خانواده است و او را مظهر مهر و عاطفهٔ خانواده و رکن پایداری آن می‌دانند. این احترام به‌ویژه در میان‌سالی و پیری مادر، افزایش می‌یابد و تکریم او وظیفه‌ای دینی تلقی می‌شود.

مادر با وجود نقش‌های پرمسئولیت، در تصمیم‌گیری‌های کلان خانواده مانند تحصیل، ازدواج و شغل فرزندان، نقش مستقیمی ندارد و تصمیم نهایی با پدر است. با این حال، مادران از راه‌های غیررسمی برای نفوذ در این تصمیم‌ها استفاده می‌کنند. مادران در جامعهٔ افغانستان از حقوق اقتصادی محروم‌اند. آنان اموال قابل تصرفی ندارند و در بسیاری موارد، ارثیهٔ خود را دریافت نمی‌کنند. قلمرو صلاحیت مادر به مواردی مانند حضانت فرزندان کوچک یا سرپرستی در نبود پدر محدود می‌شود.

در سال‌های اخیر، جنگ، مهاجرت و تغییرات اقتصادی، ساختار سنتی خانواده را دگرگون کرده است. احترام به مادر تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف، کم‌رنگ‌تر شده و منزلت او دستخوش تغییر شده است. از سوی دیگر، افزایش سواد، تحصیلات و اشتغال مادران، آنان را با حقوق خود آشنا کرده و زمینه‌های حضور مؤثرتر آنان را در امور خانواده فراهم آورده است.

دختری

دختر در جامعهٔ افغانستان، از حقوق بنیادینی مانند مالکیت، کار و تحصیل محروم‌ است و منزلتی هم‌شأن پسر برای او به‌رسمیت شناخته نشده است. دختر، موجودی آسیب‌پذیر و نیازمند مراقبت پنداشته می‌شود که در روابط پرتنش اجتماعی، هزینه‌هایی بر خانواده و جامعه تحمیل می‌کند. در فرهنگ مردسالار افغانستان، دختر همچون کالایی برای معامله، حل دعاوی قبیله‌ای و حتی ادای بدهی استفاده می‌شود و خود زنان نیز این نگاه را پذیرفته‌اند. احترام به دختر تنها در چارچوب عاطفهٔ فرزندی معنا می‌یابد و او موجودی ضعیف و قابل‌ترحم پنداشته می‌شود. هزینه برای آموزش و توانمندسازی دختران، بی‌جهت شمرده می‌شود و دختر را «مال مردم» می‌نامند. این جایگاه در ترانۀ هزاره‌گی ذیل به روشنی نشان داده شده است:

گل بولو گل بولویه دختر		دوسال خانه پدر میمویه(مهمانه) دختر
دوسال خانه پدر میمو چه باشد		آخر کار سنگ پلخویه(پلخمان) دختر

با این حال، دختران نقش مؤثری در ساماندهی امور خانه و مراقبت از اعضای خانواده دارند و در غیاب مادر، جانشین او می‌شوند. آنان در روستاها در کشاورزی و در شهرها با صنایع دستی، در تأمین معیشت خانواده سهیم هستند. انگاره فرودست‌بودن دختر، در ذهن خود دختران نیز تثبیت شده و آنها معمولاً دیدگاه مثبتی درباره خود ندارند و فرصت‌های رشد و به‌کارگیری توانایی‌های خود را از دست می‌دهند. امروزه اما تحولات ناشی از گسترش آموزش و مهاجرت، تا حدودی جایگاه حقوقی و اجتماعی دختران را بهبود بخشیده و آنان سلطهٔ سنتی مردان را به چالش‌ می‌کشند.

پوشش

میراث تاریخی افغانستان گویای پوشیدگی کامل زنان در عهد باستان است. بر اساس نشانه‌های به‌جای‌مانده از آثار باستانی، لباس زنان شامل پیراهن، شلوار، کفش و کمربند بوده و رنگ‌های سرخ (قرمز) و ارغوانی از محبوب‌ترین رنگ‌ها میان آنان به‌شمار می‌رفته است. از بدو ورود اسلام تا دوران عبدالرحمان‌خان، زنان پوشش مناسبی داشتند که پوشش سر با پارچهٔ بزرگ کتان نیز جزئی از آن بود. پس از آن، «دولاق» و کمی بعد چادری به نام «چهل‌دری» یا «چهل‌درزی» رواج یافت. تا اواخر سده چهاردهم هجری، زنان با همان چادر بزرگ در کنار مردان خود در مزرعه کار می‌کردند.

تنوع قومیتی در افغانستان، تنوع زیادی در سبک پوشش زنان پدید آورده است. لباس زنانه به‌طور کلی از «فراق پرتوک» (پیراهن دامن‌دارو شلوار) تشکیل شده و چادر نیز از ضروریات پوشش محسوب می‌شود. شلوار زنانه که از پارچه‌ای لطیف دوخته می‌شود، دارای پاچه‌هایی با چین‌های بیضوی تا قوزک پا است. این نوع شلوار همچنان در برخی نقاط، از جمله میان هزاره‌ها، کوچی‌ها و ساکنان ولایت‌های وردک و پکتیا رایج است.

چادری

پوشش سنتی زنان در افغانستان، لباس دامن‌دار همراه با شال یا چادری (برقع) است. چادری پوششی کامل است که سراسر بدن و حتی صورت را می‌پوشاند و از یک کلاه متصل به چادر و همرنگ تشکیل شده است که توسط خیاطان حرفه‌ای با مهارت ویژه دوخته می‌شود. تاریخچهٔ چادری به دویست سال پیش بازمی‌گردد و امروزه نیز در میان زنان افغانستان مقبولیت دارد. در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱م)، به‌دلیل اجبار این گروه برای پوشش زنان، برقع به نمادی جهانی تبدیل شد. در سال‌های اخیر، زنان کمتر از چادری استفاده می‌کنند. جوان‌ترها بیشتر از مانتو، مقنعه، روسری، شال، ساری هندی و گاهی چادر ایرانی بهره می‌برند. در این لباس‌های جدید نیز از هنر خامک‌دوزی بر روی مانتوها و روسری‌ها استفاده می‌شود.

گندافغانی

«گندافغانی» یکی از لباس‌های شاخص زنانه است که شامل پیراهن دامن‌دار، شلوار و چادر می‌شود. لبه‌های آستین، دامن، یقه و پاچه‌های شلوار آن با مهره‌دوزی و سوزن‌دوزی (دستی یا ماشینی) تزیین می‌شود. دوخت سنتی آن حدود یک ماه زمان می‌برد و در ولایات مختلف، به‌ویژه غزنی، توسط زنان انجام می‌شود. به‌دلیل آب‌وهوای سرد افغانستان، از پارچه‌های ضخیم مانند مخمل، قناویز و کتان برای این لباس استفاده می‌شود و گاهی طول دامن آن به دوازده متر می‌رسد. در تولید این لباس از هنرهای خنجردوزی و گراف‌دوزی استفاده می‌شود و چادر آن به‌صورت روسری مربع یا شال است که در یک لبه تزیینات هنری دارد.

خامک‌دوزی

نوشتار اصلی: خامک‌دوزی

«خامک» یکی از دوخت‌های هنری است که با نخ ابریشم و با دقت و زمان زیاد بر روی پارچه‌های ابریشم یا کتان انجام می‌شود و یقه، آستین، پاچهٔ شلوار، شال و چادر را تزیین می‌کند. زنان افغانستان هنر خامک‌دوزی را نسل‌به‌نسل منتقل کرده‌اند.

محبوبیت پوشاک سنتی

صنایع دستی مرتبط با پوشش زنان، دارای قدمت و تنوع زیادی است و در تزیین لباس اهمیتی ویژه دارد. از مهم‌ترین هنرهای دوخت در لباس‌های سنتی زنان می‌توان به چکن‌دوزی، خنجردوزی، سکه‌دوزی، گراف‌دوزی، پخته‌دوزی و شیشه‌دوزی اشاره کرد. لباس‌های سنتی نماد ارزش‌های قومی، متانت و فرهنگ اسلامی افغانستان هستند و چادری (برقع) نیز نشانه احترام، وقار و موقعیت اجتماعی زنان محسوب می‌شود.

در سال‌های اخیر، فروش لباس‌های سنتی افزایش یافته و حتی برخی از افغانستانی‌های خارج از کشور برای خرید آن به افغانستان می‌آیند. همچنین به‌دلیل استقبال بالا، این لباس‌ها در کشورهای دیگر مانند ایران و پاکستان نیز تولید می‌شود. تعدادی از تولیدکنندگان افغانستانی برای کاهش وابستگی به واردات، از پارچه‌های تولید داخل برای دوخت لباس استفاده می‌کنند. غنای طراحی پوشش زنان افغانستان، توجه طراحان کشورهای غربی را نیز جلب کرده و برخی از برندهای معروف از طرح‌های افغانستانی الهام گرفته‌اند. در سال‌های اخیر، استفاده از لباس‌های سنتی و زیورآلات در میان مهاجران، به‌ویژه زنان هزاره در کشورهای غربی و استرالیا نیز رونق یافته است.

منابع

• «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: 12 فبروری 2017م.
• «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 27 شهریور 1392ش.
• «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب، تاریخ درج مطلب: 13 فروردین 1399ش.
• حسن‌‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1402ش.
• صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1401ش.
• قادری، بهار، «همه‌چیز در باره انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1402ش.
• «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 9 جوزا (خرداد) 1397ش.
• «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1402ش.
• «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعۀ اففانستان»، وب‌سایت TRT، تاریخ درج مطلب: 21 دسامبر 2018م.
• محمود، شاه‌محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا، تاریخ درج مطلب: 3 خرداد 1392ش.
• «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمد‌سادک، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1402ش.
• وهاب‌زاده، شایان، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمد‌سارک، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1402ش.

• اشرفی، نبیلا، «روز مادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب:24 خرداد 1379ش.
• امینی، امین‌الله، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
• بارکزی، نیلوفر، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان، تاریخ درج مطلب: 24 فوریه 2021م.
• «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 24 آذر 1394ش.
• «خانواده‌های مردسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1401ش.
• ديبرا، ج اسميت، تصاميم، علايق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، 1387ش.
• علی‌زاده مالستانی، عزیزالله، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خودنوشت، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
• قانون مدنی افغانستان، شماره مسلسل 353، مصوب 1355ش.
• واعظی، همزه، «نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا، تاریخ درج مطلب: 12 دسامبر 2018م.
• همتا، هما، « خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعۀ مردانه»، روزنامۀ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: 8 سپتامبر 2019م.

• باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعۀ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• بخشی، نبیله، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱۸ حوت ۱۳۹۴ش.
• «جايگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌هاي فراواني روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 4 تیر 1392ش.
• علی‌زادۀ مالستانی، عزیزالله، نامۀ اعمال: زندگی‌نامۀ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
• قربانی، مهرنوش، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچۀ کتاب‌ها»، وب‌سایت دیجی کالا، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1400ش.
• کاوه، علی‌‌احمد، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزۀ عمومی، انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، 1399ش.