پیش‌نویس:علی‌نقی

علی نقی؛ علی بن‌ محمد و امام دهم شیعیان اثنی‌عشری.

علی بن‌ محمد بن‌ موسی(۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به هادی، نقی و  ابوالحسن الثالث، در مدینه به دنیا آمد. در هشت‌سالگی پس از شهادت پدرش امام جواد، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران ۳۴ساله امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق به‌بعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش سازمان وکالت، شبکه‌ای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، وجوه شرعی را جمع‌آوری و بر آموزش‌های دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، ادعیه و زیارت‌نامه‌های مهمی همچون زیارت جامعه کبیره که مشروح‌ترین بیان جایگاه ائمه است و زیارت غدیریه از او به یادگار مانده که بیان‌گر عمق معارف شیعی در عصر تقیه و فشار سیاسی است. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. این مزار که به‌سبب دفن فرزندش امام حسن عسکری نیز، حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان است و پس از تخریب در حملات تروریستی دهه ۱۳۸۰ش، بازسازی گسترده‌ای را طی کرد.

تولد و خانواده

امام هادی در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد. در برخی منابع تاریخی دیگر، تاریخ‌های متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق، ۲۷ ذی‌الحجه یا ماه رجب سال ۲۱۴ق و جمادی‌الثانی سال ۲۱۵ق نیز برای تولد ایشان بیان شده ‌است. پدرش محمد بن‌علی ملقب به امام جواد است. مادرش کنیزی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است. نقش انگشتری امام که بر دست داشتند، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده ‌است.

امام هادی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش امام جواد، به مدینه آمدند و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت. آن حضرت در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محله‌ای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار داشت.

نسب و کنیه و القاب

امام هادی از نوادگان رسول خدا، با هفت واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام، علی و کنیه‌ آن حضرت ابوالحسن ثالث است. مقصود از ابوالحسن اول، امام موسی بن‌جعفر و مقصود از ابوالحسن ثانی نیز علی بن‌موسی می‌باشد.

مشهورترین القاب امام هادی و نَقی است. در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب، راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی برای آن حضرت ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد. به دلیل اینکه امام در منطقه‌ای به‌ نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی زندگی می‌کردند به نام عسکر یا عسکری، لقب داده شدند.

همسر و فرزندان

نام همسر امام در منابع با عنوان‌هایی چون حدیث، سوسن، عسفان و سلیل ذکر شده است. علامه مجلسی در بحارالانوار با عبارت «کانت من العارفات الصالحات» نام سلیل را برای همسر امام ستوده است.

امام هادی، دارای چهار پسر به نام‌های حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دست‌کم یک دختر بود که با نام‌های عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده‌ است.

امامت

امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت‌ سالگی آغاز شد. در برخی منابع، آغاز امامت امام در سن کمتر از هفت سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است. آن حضرت از دیدگاه شیعه براساس حدیث لوح و نصوصی که امام جواد درباره جانشینی وی بیان کردند و از طریق برخی روایان همچون اسماعیل بن‌مهران، محمد بن‌اسماعیل و ابوجعفر اشعری، نقل شد، به امامت رسید.

سن کم ایشان همانند مورد پدرش امام جواد باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند. دوران ۳۴ ساله امامت ایشان(۲۲۰-۲۵۴ق) با خلافت شش تن از خلفای عباسی از جمله ده سال با معتصم برادر مأمون، یک سال در عصر واثق پسر معتصم، حدود شانزده سال با متوکل، شش ماه با منتصر پسر متوکل، چهار سال با مستعین پسر عموی منتصر و سه سال با معتز پسر متوکل هم‌زمان بود.

نقش سیاسی امام هادی

نقش سیاسی امام علی نقی را می‌توان در سه حوزه اصلی بیان کرد.

1. اصل حکومت و نوع نگاه به دنیا و قدرت: امام قدرت و جکومت را ارزشمند می‌داند که حاکمان در آن تنها به فکر دنیا و بهره‌برداری‌های شخصی، حزبی و گروهی موقتی نباشند و با عملکرد صحیح آخرت را بر دنیا مقدم بدارند.
2. ویژگی‌های نخبگان سیاسی و بازیگران عرصه سیاست: تقوای الهی، صداقت و یکرنگی در برخورد و تعامل با مردم، بردباری و تحمل در برخورد با ناملایماتی که گاه خود مسبب بوده‌اند، رعایت حدود، توجه به شایستگی و صلاحیت خویش و تمهید شرایط لازم برای نصیحت و خیرخواهی افراد جامعه آن هم براساس عدم خودکامگی از اقدامات خود.
3. مردم و وظیفه آنان در قبال حکومت: مردم موظف به اطاعت کامل نسبت به حاکمانی هستند که خالصانه با همت و تلاش و دغدغه کار می‌کنند. باید از تبعیت ناآگاهانه بپرهیزند. از نصیحت و خیرخواهی نسبت به حاکمان دریغ نکنند. همواره خود را نسبت به آنچه حاکمان انجام می‌دهند، مسئول بدانند.

امام هادی در رویارویی با متوکل عباسی، پوچی و زوال قدرت مادی حاکمیت وی را آشکار نمود، مسئله‌ای که در دوران معاصر، افشای تناقضات و ناسازگاری‌های اخلاقی تمدن غرب دانسته‌ می‌شود. بر اساس این دیدگاه، ارائه زیبایی‌های اصیل و ناب اسلام در تقابل با آرایه‌ها و ظواهر فریبنده غرب، زمینه‌ساز ذائقه فکری و معنوی نسل جوان به سوی جست‌وجو و درک حقیقت است.

نقش فکری-فرهنگی امام هادی

در عصر امام هادی چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه و مجسمیه، اشاعره و معتزله جامعه را با بحران‌های بسیار عقیدتی-فکری مواجه کرده بودند.

مناظرات

امام هادی در راستای این مناظرات علاوه بر دفع شبهات در زمینه‌های اعتقادی با بهره‌گیری از اصول هدایت‌آفرینی و بصیرت‌افزایی با لحاظ نمودن شرایط و آداب، مهارت‌ها و فنون و اهداف و آرمان‌ها، همچون اضاع مثلثی در گام نخست به خلق شیوه‌های کاربردی در برخوردهایشان پرداختند. سپس با استفاده از استراتژی قاطعیت و صلابت در برابر فرقه‌های انحرافی در گام دوم با باطل نمودن افکار و ادعاهای بی‌پایه و اساس آنان و بیانات صریح، منطقی، مبارزه و برخورد سخت و ردّ آنان و در نهایت طرد و لعنشان جهت هدایت و آگاه‌سازی جامعه اقدام کردند.

مکاتبات

در کتب و منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از امام علی نقی نقل شده است که می‌توان آنها را به دو دسته نامه‌هایی که برای افراد خاص نوشته شده و نامه‌هایی که برای گروه‌ها و افراد عام نوشته شده‌اند، تقسیم کرد. محتوای نامه‌ها نیز در برگیرنده دو محور است:

1. تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگی‌های امام معصوم در جامعه اسلامی. این هدف به‌منظور افزایش آگاهی و بصیرت جامعه در راستای اتخاذ راه حق و پرهیز از پیروی از فرقه‌های انحرافی و همچنین معرفی خود، امام حسن عسکری به‌عنوان جانشین و امام مهدی ‌به‌عنوان امام در عصر غیبت بوده است.
2. تلاش برای پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.

مکاتبات ایرانیان با امام هادی

بررسی محتوای نامه‌های باقی‌مانده از امام علی‌ نقی در مناطق مرکزی ایران مانند قم، ری، کاشان و قزوین نشان می‌دهد که مسائل فقهی، مهمترین و پرتکرارترین محور گفت‌وگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسی‌شده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسش‌ها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶.۷٪) به مباحث کلامی پرداخته‌اند.

این غلبه آشکار موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامه‌های مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی بر دیگر موضوعات برتری داشته است. لازم به ذکر است، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کم‌رنگ شدن مجادلات کلامی در مراکز حکومتی، مربوط می‌شود.

اصحاب

بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد صحابی، شاگرد، راوی وکلای علی‌نقی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.

اصحاب ایرانی

مطابق كتاب رجال طوسی 65 نفر از شاگردان امام هادی، ايراني بودند اما با مراجعه به كتب رجالی ديگر اين اصحاب بالغ بر 80 نفر بودند که تنها 43نفر آنان فعاليت چشمگيري در باب حديث و ۲۱ نفر در باب کلام داشتند و توانستند در این باب دست به نگارش اثر زده و به مناظرات کلامی بپردازند. با توجه به پسوندهای نام برخی از اصحاب وی، برخی از اصحاب در قم، ری، همدان، اهواز، نیشابور، مرو، ‌کاشان، گرگان، ‌اصفهان و قزوين ساکن بوده‌اند.

آثار امام

میراث علمی علی‌نقی در چهار بخش قابل دسته‌بندی است.

1. احادیث و روایات: در منابع روایی شیعه، از علی‌نقی نسبت به ائمه دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی است. مجموعه روایات امام 430 روایت، که از این میان، 70 روایت آنها تفسیری است. روایات تفسیری دو دسته نخست؛ علوم اسلامی شامل مباحث سه‌گانه اعتقادی (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد)، اخلاقی (فردی و اجتماعی)، فقهی (عبادات، عقود و معاملات، حدود و قضا) و دوم؛ علوم طبیعی-انسانی، شامل موضوعات تاریخی مانند قصص انبیای اولوالعزم و غیراولوالعزم و اولیای الهی و صلحاء را در برمی‌گیرد.
2. پاسخنامه‌ها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات: علی‌نقی با استناد به آیات و روایات ائمه و استفاده از ادله‌های عقلی سعی در پاسخ به پرسش‌هایی مانند یحیی بن‌اکثم، علم خداوند، رؤیت خداوند، جریان غلو، جبر و تفویض، اثبات عدل و نظایر آن داشته است.
3. رساله‌ها: رساله‌ای از علی‌نقی درباره جَبر و اختیار باقی مانده است. در این رساله، بر اساس قرآن، حدیث «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الاَمرین»، تبیین و مبانی کلامی شیعه، در مسئله جَبر و تفویض بیان شده است.
4. زیارت جامعه کبیره: زیارت جامعه کبیره یکی از معتبرترین زیارات شیعه است که معتقدان را مجموعه‌ای کامل از یک دوره معارف امام‌شناسی می‌دانند. علی‌نقی این زیارت را به موسی بن‌عبدالله آموخت. علما فقهای بسیاری همانند آیت‌الله جوادی آملی، شیخ انصاری، آیت‎الله قاضی، آیت‌الله مرعشی نجفی، آیت‌الله بهجت، سید احمد بن‌سیدهاشم بن‌سیدحسن موسوی رشت، امام خمینی همواره در زندگی خویش به قرائت زیارت جامعه کبیره مداومت داشته و خواندن آن را به شاگردان خود نیز توصیه می‌نمودند.
5. زیارت غدیریه: زیارت جامعی است که محور آن، بیشتر فضائل علی بن‌ابی‌طالب، تبرّی از دشمنان و بیش از ۷۰ آیه مربوط به ولایت است. همچنین ماجرای جنگ‌های امام علی، روایات مستند امامت، ماجرای فدک، تولی و تبری، شهادت امام علی و عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.

اخلاق و سبک زندگی

سیره اخلاقی و تربیتی علی‌نقی عبارت از اخلاق، صبر، بصیرت، علم‌اندوزی و موضع‌گیری‌های آگاهانه و و مجاهدت فرهنگی در شرایط سخت و خفقان سیاسی است. یکی از نسخه‌های اخلاقی امام نهی از چاپلوسی و حفظ سلامت روابط اجتماعی است؛ زیرا این رفتار موجب بدگمانی می‌شود.

علی‌النقی با تمرکز بر هدایت جامعه و سامان‌بخشی به زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانی‌های اجتماعی، فشارهای فکری، انحرافات عقیدتی و تنگناهای سیاسی ایستادند. ایشان از طریق به‌کارگیری روش‌های مدیریتی صحیح، استفاده بهینه از فرصت‌ها، تشکیل سازمانی منسجم، ارشاد اخلاقی، اصلاح اندیشه‌ها و ترویج آموزه‌های ناب دینی، به مردم خدمت کردند.

کرامات

معجزات علی‌نقی در سیره علمی و ولایی امام نقش شده است. برخی از این کرامات، عبارتند از: علم به امور غیبی همانند خبر دادن از ضمیر افراد، پاسخ به سؤال و نامه ذکر نشده، آگاهی از آینده، علم به امور غائب، علم به داخل ارحام، علم به آجال، علم به نزول باران، آموزه‌های طبی و آگاهی از خواب افراد، همچنین علم به زبان‌ها، استجابت دعا، شفابخشی، طی‌الارض، معرفت حیوانات به امام و آسیب نرساندن به ایشان، در اختیار داشتن خزائن و گنج‌های زمین، کشف حجاب از دیده‌ها و نشان دادن امور عجیب و احترام ناخواسته به امام.

شهادت و حرم

امام هادی در ۳ رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید. در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادی‌الثانی ذکر شده است. در تشییع پیکر امام، دیوان‌های دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و تمام مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند. امام حسن عسکری، بر جنازه پدر نماز خواند و جنازه در خانه‌ای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.

خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و آن را از یک مسیحی خریداری کرده بود. امام عسکری برای مقبره پدرشان، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.

حرم عسکریین در بستر تاریخ

ردیف سال شخص توضیحات ردیف سال شخص توضیحات ۱ ۲۶۰ تا ۳۱۸ق - عمارت اولیه مرقد عسکریین به صورت خانه مسکونی امام هادی بود. ۱۰ ۱۱۰۶ق شاه‌سلطان حسین صفوی ساخت ضریح از فولاد، سنگ‌فرش حرم و رواق ۲ ۳۲۸ق ناصر الدوله از آل‌حمدان ساخت قبه‌ای برای حرم و مهمانسرایی برای زائران ۱۱ ۱۲۰۰ق احمدخان دّنبّلِی تعمیرات کامل حرم، مجزاکردن سرداب ۳ ۳۳۷-۳۳۵ق معز الدوله ساخت عمارات و تأسیساتی برای حرم، بازسازی گنبد و ضریح مرقد ۱۲ ۱۲۲۵ق حسین‌قلی خان دنبلی مزین‌کردن گنبد با کاشی، ساخت مسجد و حمام و کاروانسرا ۴ ۳۶۸ق عضد الدوله دیلمی تعمیر روضه مطهر، ساخت درهای آن از چوب ساج، توسعه صحن ۱۳ ۱۲۸۲ق ناصر الدین شاه قاجار و با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی طلاکاری قبه، تعمیر صحن و ایوان، به‌کاربردن سنگ‌های مرمری سبز در اطراف مرقد، ترمیم قسمتی از دیوارهای صحن و کاشی‌کردن آنها ۵ ۴۴۵ق امیر ارسلان بساسیری ساختن عمارت و دو ضریح از جوب ساج و نصب آن بر قبور امامین. ۱۴ ۱۲۸۸ق آیه‌الله العظمی میرزای بزرگ شیرازی سنگ‌فرش‌کردن صحن، آیینه‌کاری رواق‌ها و حرم، نصب ساعت، تهیه پرده، ساخت مدرسه علمیه، ساخت پل روی دجله جهت عبور زائران، ساخت بازار و دو باب حمام ۶ ۴۹۵ق مجد الدوله قمی مفروش‌کردن حرم، تعمیر رواق‌ها، ساختن حجراتی در صحن و ... ۱۵ ۱۳۱۲ق علامه میرزا محمد تقی شیرازی تعمیر حرم، آیینه‌کاری و تزیینات حرم و رواق‌ها ۷ ۶۰۶ق ابوالعباس احمد الناصر لدین الله تعمیر سرداب ۱۶ - علامه میرزا محمد عسکری تهرانی نقره‌کردن درهای حرم و رواق، تهیه ۲۴زوج در از چوب ساج، دوازده باب جهت تهویه و روشنایی حرم ۸ ۶۴۰ق المستنصر بالله عباسی تعمیر و ترمیم حرم و ساخت دو ضریح ۱۷ - آیه‌الله حاج آقا حسین بروجردی ساخت دو باب حمام و حسینیه (در دوران صدام تخریب شد) ۹ ۷۵۰ق سلطان شیخ حسن کبیر جلایری زینت‌کردن ضریح و ساخت قبه و مأذنه ۱۸ ۱۳۳۵ش هنرمندان اصفهانی نصب ضریح بسیار زیبا از طلا و نقره بر قبور

حرم عسکریین طی دو انفجار تروریستی در سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد.

توسل و زیارت

زیارت، توسل ادعیه و نماز امام هادی در تمام ایام و به‌ویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند ازدواج، خانه‌دار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه و تقویت شده است. علی‌نقی با وجود مقام مستجاب‌الدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد امام حسین تشویق می‌کردند تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهند.

امام خمینی روز چهارشنبه را متعلق به علی‌نقی دانسته و معتقد است در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و در قبولی عبادات ناقص، به آن امام شفاعت برید.

برای رفع گرفتاری در شدائد سخت، از جمله بدخلقی و بدرفتاری یا ابتلا به فرزند، شوهر، خواهر، برادر، همسر و شریك دیگری در زندگی، چنانچه پند و نصیحت اثرگذرار نبود و جز رنج و غصه ظاهر نشد، هنگام صبح ۱۱۰ صلوات به امام هادی هدیه شود و ظهر هم تكرار گردد. همچنین بعد از مغرب ۱۳۰ مرتبه صلوات فرستاده و هدیه گردد. نیمه‌ شب (كه همه در خواب بودند) وضو گرفته، زیر آسمان بعد از دو ركعت نماز حاجت، دعای توسل به امام هادی خوانده شود، كف دست‌ها به سوی زمین و پشت دست‌ها رو به آسمان باشد، با حال پریشان ۲۹۰ مرتبه «یا اباالحسن علی بن‌محمد ادركنی» گفته شود و هدایت او را كه گرفتار ناپسندی شده است از ذهن گذرانده شود.

قم؛ مرکز تجمع شیعیان ایران

در زمان علی‌نقی، شهر قم، مهمترین پایگاه تشیع ایران بود و روابط محکمی میان شیعیان قم و امام وجود داشت. ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی‌ و محمد طلحی از قم و مراکز شیعه‌نشین اطراف قم مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و غیره، خمس، هدایا و سؤالات مردم را جمع‌آوری و به دست امام می‌رساندند. همچنین در حلّ مسائل و مشکلات فقهی و کلامی و تثبیت امامت امام بعدی در منطقه خود، نقش داشتند.

ارتباط امام هادی با ایرانیان

در زمان علی‌نقی، شهر قم، مهمترین پایگاه تشیع ایران بود و روابط محکمی میان شیعیان قم و امام وجود داشت. ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی‌ و محمد طلحی از قم و مراکز شیعه‌نشین اطراف قم مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و غیره، خمس، هدایا و سؤالات مردم را جمع‌آوری و به دست امام می‌رساندند. برخی از اصحاب قمی مشهور امام نیز با نگارش آثار علمی و اعتقادی و طرح مباحث حدیثی و کلامی، انتقال فرهنگ و اندیشه شیعی به دیگر مناطق، جلوگیری از غلو و آرای واقفیه، شکل‌گیری تشکیلات نقابت سادات، مساجد جدید، مکتب حدیثی قم و تثبیت امامت امام بعدی در منطقه خود، نقش داشتند.

جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان

آیین‌های ولادت و شهادت

ولادت امام هادی هر‌سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی درباره ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا می‌شود. همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های عید ولادت علی‌نقی است.

سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم سوگواری شامل تلاوت آیات قرآن‌، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، حرکت دسته‌های عزاداری، قرائت زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع نذورات در اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم حضرت عبدالعظیم، حرم امام خمینی و دیگر بقاع، مساجد و حسینیه‌ها همراه است. همچنین شبکه‌های رادیویی ویژه برنامه‌های متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های ایشان می‌پردازند.

پویش و فعالیت‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره، پویش مردمی لتحر، اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.

نام‌گذاری فرزندان

براساس الگوگیری از سبک زندگی علی‌نقی مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور اعلام کرد در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ش، بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در کشور با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند. براساس اطلاعات جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، در سال ۱۳۹۲ش، ۹۶۵ هزار و ۵۹ ایرانی با نام، القاب و کنیه‌های امام دهم نام‌گذاری شده‌اند. همچنین نام‌های مرتضی بیش از ۴۰۹هزاربار، هادی قریب به ۲۸۷هزار بار ، امین در حدود  ۲۰۰هزار بار و نقی ۲۶هزار و ۷۵۳ بار از فراوانترین القاب امام هستند. نام ابوالحسن نیز در حدود ۳۰ هزاربار و اسامی علی‌نقی و علی‌النقی نیز بیش از ۵هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیده‌اند. در سال ۱۴۰۴ش نیز تاکنون ۲۹۵۱۳۸ نفر با اسم هادی در ثبت احوال ثبت شده است.

نام‌گذاری فضاهای شهری

تنها ۱۶ مسجد در شهر تهران، ۱۰ مسجد در استان فارس و ۳ مسجد در شیراز، مزین به نام و القاب امام هادی هستند. صحن امام هادی یکی از قدیمی‌ترین صحن‌های حرم فاطمه معصومه، المان‌های «دیار امام هادی» در منطقه ۱۰ تهران، خیابان امام هادی در منطقه ۱۸ تهران.

همچنین نام میدان امام هادی به شیخ صدوق در شهرری تغییر کرد که با توجه به مقدس و مهم بودن نام و جایگاه امام، مردم بسیار واکنش نشان دادند.

آثار هنری درباره امام هادی

در ایران از دوره‌ی صفوی و بعد از آن، همزمان با درخشش سبک‌هندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهل‌بیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است. از جمله سروده مفتقر اصفهانی در مورد علی‌النّقی:

مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است / به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی

کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر / ندیده دیده‌ی گردون زِ هیچ شدّادی

کتاب‌شناسی

درباره امام هادی آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و مانند آنها تدوین شده است. ۳۰ کتاب‌ به زبان‌های فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است. همچنین مجموعاْ 86 پایان‌نامه، شامل ۲۳ عنوان پایان‌نامه‌‌ حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایان‌‌نامه‌‌ دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.

همایش

در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیره‌پژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشه‌آفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر حجت‌الاسلام و المسلمین سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریان‌شناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.

گونه‌شناسی دشمنی غرب با امام

به دنبال دشمنی و ستیز غرب با اسلام و تشیع، دشمنان اسلام با همراهی جمعی از ناآگاهان در قالب ترویج اخبار، تصاویر، فیلم و ادعاهای دروغین در مورد مسئله ظهور، استفاده از طنز و کاریکاتورها و مطالب بیهوده، مبتذل و موهن، موسقی و اشعار باطل به اهانت به امام هادی پرداختند که دلایل دشمنی آنان با امام در سه دسته کلی تقسیم‌بندی می‌شود.

1. دلائل اعتقادی: دین و ولیّ‌ستیزی در تاریخ همانند شبه‌پراکنی و تضیف باورها، فرقه‌سازی از طریق بدل‌سازی و ساختن شبیه برای اولیای دین، تقدس‌زدایی و حرمت‌شکنی از طریق تحریف، تصحیف و تمسخر باورها.
2. دلائل سیاسی: تمرکز دشمنی‌ها، انحراف اذهان مخاطبان از امام مهدی و ظهور ایشان، به وجود آوردن استبعاد ذهنی و عملی درباره ظهور، گفتگو از امام عصر در دولت‌های نهم و دهم به‌خصوص در عرص بین‌الملل و سازمان ملل.
3. دلائل تاریخی: سیره و شخصیت امام هادی، نقش کلیدی در ماجرای امام مهدی، انتخاب و شناسایی همسر امام عسکری، برخورد قاطع و ترور غالیان، زمینه‌سازی هوشمندانه و عملی برای عصر غیبت، تبیین صریح اعتقادات شیعه به‌خصوص زیارت جامعه کبیره، شباهت لقب هادی و مهدی، تربیت همسر جهت رهبری شیعه در ابتدای غیبت، تقویت و تنفیذ مضاعف سازمان وکالت یا زمینه‌سازی برای حاکمیت فقها و علما.

امام هادی معمار تفکری سیاست، عینِ دیانت است. بازگشت به این دکترین و تمسک به منشور جامعه کبیره، تنها راهِ رهایی از استعمار فکری مدرن و رسیدن به سیادت جهانی اسلام است.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
• ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• ابن‌حجر هیثمی، احمد بن‌محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بی‌تا.
• ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
• ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
• ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
• «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴
• اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
• اصغری‌نژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
• «المان‌های «دیار امام هادی(ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
• «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
• بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بی‌تا.
• «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ش.
• «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
• «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
• جانی‌پور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
• جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران‏، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
• جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهل‌البیت، قم، مؤسسه آل‌البیت ۱۴۱۰ق.
• حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
• حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارت‌نامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
• خامه‌‎یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌‎البیت، ۱۳۹۳ش.
• «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۲۴ق.
• خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
• «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
• دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
• روستا، محمدرضا، شفاخانه‌ی امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.
• شیخوند، زهرا، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
• طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
• «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیه‌السلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا(ع)، ۱۴۱۰ق.
• علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
• غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
• قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
• قرشی، باقر شریف، حیاه الامام علی الهادی، بیروت، دار جوادالائمه، ۱۴۲۹ق.
• قریشی کرین، سیدحسن؛ پهلوانی، خدیجه، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، تاریخ اسلام، سال۱۸، شماره۷۱، ۱۳۹۶ش.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• کرجی، علی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
• کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمد‌باقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محلاتی، ذبیح‌الله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
• «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).
• «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
• مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات‌الوصیه للامام علی بن‌ابی‌طالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
• مسعودی، علی ‌بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
• مطهری‌نیا، محمود، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
• مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
• معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
• «معنی اسم هادی»، وب‌سایت نی‌نی تینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۴ش.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
• «منشور تمدنی امام هادی(ع)؛ دکترین عبور از بحران‌های معاصر»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.
• مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روح‌الله، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
• میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
• نظافت، محمدجواد، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
• نظری‌منفرد، علی، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• نقشه و مسیریاب نشان.
• «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
• نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
• واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.
• یزدان‌پناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهل‌بیت(ع)، سال۲، شماره۲-۱، ۱۳۹۵ش.
• یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
• «۱۰ مسجد در فارس به نام امام هادی (ع) مزین است»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۹ش.