علی نقی؛ علی بن محمد و امام دهم شیعیان اثنیعشری.
علی بن محمد بن موسی(۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به هادی، نقی و ابوالحسن الثالث، در مدینه به دنیا آمد. در هشتسالگی پس از شهادت پدرش امام جواد، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران ۳۴ساله امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق بهبعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، بهویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش سازمان وکالت، شبکهای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، وجوه شرعی را جمعآوری و بر آموزشهای دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، ادعیه و زیارتنامههای مهمی همچون زیارت جامعه کبیره که مشروحترین بیان جایگاه ائمه است و زیارت غدیریه از او به یادگار مانده که بیانگر عمق معارف شیعی در عصر تقیه و فشار سیاسی است. بهگزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. این مزار که بهسبب دفن فرزندش امام حسن عسکری نیز، حرم عسکریین نامیده میشود، از زیارتگاههای مهم شیعیان است و پس از تخریب در حملات تروریستی دهه ۱۳۸۰ش، بازسازی گستردهای را طی کرد.
تولد و خانواده
امام هادی در ۱۵ ذیالحجه سال ۲۱۲ق در منطقهای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد.[۱] در برخی منابع تاریخی دیگر، تاریخهای متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق[۲]، ۲۷ ذیالحجه یا اوایل ماه رجب سال ۲۱۴ق[۳] برای تولد او بیان شده است. پدرش محمد بنعلی ملقب به امام جواد است.[۴] مادرش، زنی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است.[۵] نقش انگشتری امام که بر دست داشت، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده است.[۶]
امام هادی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش امام جواد، به مدینه آمدند و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت.[۷] او در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محلهای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار داشت.[۸]
نسب و کنیه و القاب
امام هادی از نوادگان رسول خدا، با هفت واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنیهاشم، یکی از طایفههای قبیله قریش بود. نام، علی[۹] و کنیه ابوالحسن ثالث است.[۱۰]
مشهورترین القاب امام هادی و نَقی است.[۱۱] در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب[۱۲]، راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی[۱۳] برای او ذکر شده که میان شیعیان و اهلسنت شهرت دارد.[۱۴] به دلیل اینکه امام در منطقهای به نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی زندگی میکردند به نام عسکر یا عسکری، لقب داده شدند.[۱۵]
همسر و فرزندان
نام همسر امام در منابع با عنوانهایی چون حدیث، سوسن[۱۶]، عسفان و سلیل ذکر شده است.[۱۷] علامه مجلسی در بحارالانوار نام سلیل را برای همسر امام ستوده و او را عارف و صالح معرفی کرده است.[۱۸]
امام هادی، دارای چهار پسر به نامهای حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دستکم یک دختر بود که با نامهای عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده است.[۱۹]
امامت
امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت سالگی آغاز شد.[۲۰] در برخی منابع، آغاز امامت امام در سن کمتر از هفت سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است.[۲۱] امام علینقی از دیدگاه شیعه براساس حدیث لوح و نصوصی که امام جواد درباره جانشینی وی بیان کردند و از طریق برخی روایان همچون اسماعیل بنمهران، محمد بناسماعیل و ابوجعفر اشعری، نقل شد، به امامت رسید.[۲۲]
سن کم امام همانند مورد پدرش امام جواد باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند.[۲۳]
| نام خلیفه | نام کامل و نسبت | دوره خلافت | همزمانی با امامت | ویژگیهای مهم دوره / رابطه با امام |
| المعتصم بالله | ابواسحاق محمد بن هارون الرشید | ۲۱۸–۲۲۷ق | ۲۲۰–۲۲۷ق
(حدود ۷ سال) |
در دوران او امام هادی در مدینه به سر میبرد و فشار مستقیم کمتری احساس میشد. |
| الواثق بالله | هارون بن محمد المعتصم | ۲۲۷–۲۳۲ق | ۲۲۷–۲۳۲ق
(حدود ۵ سال) |
دورانی نسبتاً آرام؛ اگرچه سیاست محدودکننده عباسیان ادامه داشت، اما فشار آشکاری مانند دوران پس از آن گزارش نشده است. |
| المتوکل علی الله | جعفر بن محمد المعتصم | ۲۳۲–۲۴۷ق | ۲۳۲–۲۴۷ق
(حدود ۱۵ سال) |
سختگیرترین دوره برای علینقی بوده است. وی دشمنی آشکار با شیعیان و اهلبیت داشت. امام هادی را در سال ۲۳۳ق به اجبار به سامرا آورد و تحت نظارت و حصر خانگی قرار داد. |
| المنتصر بالله | محمد بن جعفر المتوکل | ۲۴۷–۲۴۸ق | ذیالحجه ۲۴۷ تا ربیعالثانی ۲۴۸ق
(حدود ۶ ماه) |
برخلاف پدر، سیاست ملایمتری در پیش گرفت. محدودیتهای امام هادی را کاهش داد. |
| المستعین بالله | احمد بن محمد بن المعتصم | ۲۴۸–۲۵۱ق | ۲۴۸–۲۵۲ق
(حدود ۴ سال)
|
درگیریهای داخلی عباسیان و شورشها مانند شورش «زنگیان» قدرت مرکزی را تضعیف کرد. امام همچنان در سامرا تحت مراقبت بود. |
| المعتز بالله | محمد بن جعفر المتوکل | ۲۵۱–۲۵۵ق | ۲۵۲–۲۵۴ق
(حدود ۲ سال) |
به گزارش منابع تاریخی، وی دستور شهادت امام هادی را با سم در سال ۲۵۴ق صادر کرد. |
نقش سیاسی امام هادی
نقش سیاسی امام هادی در دوران امامت ایشان، که مقارن با حکومت خلفای عباسی به ویژه متوکل بود، عمدتاً در قالب اقدامات عملی برای حفظ هویت، انسجام و رهبری جامعه شیعه در شرایط سختِ نظارت و محدودیت خلاصه میشود.امام هادی در رویارویی با متوکل عباسی، پوچی و زوال قدرت مادی حاکمیت وی را آشکار نمود، مسئلهای که در دوران معاصر، افشای تناقضات و ناسازگاریهای اخلاقی تمدن غرب دانسته میشود. بر اساس این دیدگاه، ارائه زیباییهای اصیل و ناب اسلام در تقابل با آرایهها و ظواهر فریبنده غرب، زمینهساز ذائقه فکری و معنوی نسل جوان به سوی جستوجو و درک حقیقت است.[۲۵]
مهمترین اقدامات سیاسی علینقی، ایجاد و توسعه سازمان وکالت بود؛ شبکهای منسجم و مخفی از نمایندگان مورد اعتماد امام در سراسر قلمرو اسلامی که مسئولیت جمعآوری وجوه شرعی مانند خمس و هدایا، انتقال پیامها و پاسخ به شبهات فقهی و اعتقادی شیعیان را بر عهده داشتند.[۲۶]
همچنین در مواجهه مستقیم با حکومت، امام هادی سیاست تقیه بهمعنای پرهیز از درگیری آشکار را در پیش گرفتند، اما در عین حال، در مجالس رسمی خلفا مانند ملاقات با متوکل با رفتار و گفتاری عزتمندانه، مشروعیت دینی و اخلاقی حکومت وقت را مورد پرسش قرار دادند. این رویکرد، ضمن اجتناب از رویارویی نظامی بیثمر، موجب حفظ جان شیعیان و تداوم رهبری معنوی و سیاسی ایشان شد.[۲۷]
نقش فکری-فرهنگی امام هادی
در عصر امام هادی چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه و مجسمیه، اشاعره و معتزله جامعه را با بحرانهای بسیار عقیدتی-فکری مواجه کرده بودند.[۲۸]
مناظرات
امام هادی در مواجهه با امواج فکری عصر خود، مناظرات اعتقادی، با تکیه بر اصول هدایت و بصیرتافزایی و با توجه به شرایط و آداب گفتوگو، ابتدا به تبیین شیوههای سنجیده و کاربردی در برخورد با جریانها پرداختند. سپس با اتخاذ رویکردی قاطع در برابر فرقههای انحرافی، به نقد و ابطال دیدگاهها و ادعاهای آنان پرداخته و از طریق بیانات روشن و استدلالی، در راستای آگاهسازی و هدایت جامعه اقدام کرد.[۲۹]
مکاتبات
در کتب و منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از امام علی نقی نقل شده است که میتوان آنها را به دو دسته نامههایی که برای افراد خاص نوشته شده و نامههایی که برای گروهها و افراد عام نوشته شدهاند، تقسیم کرد. محتوای نامهها نیز در برگیرنده دو محور است:[۳۰]
- تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگیهای امام معصوم در جامعه اسلامی. این هدف بهمنظور افزایش آگاهی و بصیرت جامعه در راستای اتخاذ راه حق و پرهیز از پیروی از فرقههای انحرافی و همچنین معرفی خود، امام حسن عسکری بهعنوان جانشین و امام مهدی بهعنوان امام در عصر غیبت بوده است.
- تلاش برای پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.[۳۱]
مکاتبات ایرانیان با امام هادی
بررسی محتوای نامههای باقیمانده از امام علی نقی در مناطق مرکزی ایران مانند قم، ری، کاشان و قزوین نشان میدهد که مسائل فقهی، مهمترین و پرتکرارترین محور گفتوگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسیشده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسشها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶.۷٪) به مباحث کلامی پرداختهاند.[۳۲]
این غلبه آشکار موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامههای مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی بر دیگر موضوعات برتری داشته است. لازم به ذکر است، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کمرنگ شدن مجادلات کلامی در مراکز حکومتی، مربوط میشود.[۳۳]
اندیشه سیاسی امام هادی
اندیشه سیاسی علینقی را میتوان در سه حوزه اصلی بیان کرد.[۳۴]
- اصل حکومت و نوع نگاه به دنیا و قدرت: در نگاه امام هادی، حکومت وسیلهای برای برپایی عدالت و احقاق حق است، نه هدفی برای بهرهبرداری شخصی یا گروهی. ایشان در زیارت جامعه کبیره، ائمه را حاکمان حقیقی و عالمان به سیاست الهی معرفی میکند و بر آن تأکید دارد که ارزش حکومت در گرو تقدیم آخرت بر دنیا است.
- ویژگیهای نخبگان سیاسی و بازیگران عرصه سیاست: از منظر امام، حاکمان باید متصف به رعایت تقوای الهی، صداقت و یکرنگی با مردم، بردباری و تحمل، رعایت شایستهسالاری و گشودگی در برابر نصیحت باشند. این صفات تضمینکننده سلامت نظام سیاسی و فاصلهگیری از خودکامگی است.
- مردم و وظیفه آنان در قبال حکومت: مردم موظف به اطاعت آگاهانه از حاکمانی هستند که در مسیر حق گام برمیدارند، اما باید از تبعیت کورکورانه پرهیز کرده و با نصیحت و خیرخواهی، مسئولیت خود را در قبال عملکرد حکومت ایفا کنند.[۳۵]
در اندیشه سیاسی منسوب به امام هادی، سیاست و دیانت دو مفهوم درهمتنیده در نظر گرفته میشوند.[۳۶] برخی از مفسران معاصر، تمسک به آموزههای این اندیشه و متونی مانند زیارت جامعه کبیره را راهکاری برای مواجهه با جریانهای فکری غالب جهانی و حفظ هویت اسلامی میدانند.[۳۷]
اصحاب
بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد صحابی، شاگرد، راوی وکلای علینقی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.[۳۸]جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.[۳۹]
اصحاب ایرانی
مطابق كتاب رجال طوسی ۶۵ نفر از شاگردان امام هادی، ايراني بودند اما با مراجعه به كتب رجالی ديگر اين اصحاب بالغ بر ۸۰ نفر بودند که تنها ۴۳ نفر آنان فعاليت چشمگيري در باب حديث و ۲۱ نفر در باب کلام داشتند و توانستند در این باب دست به نگارش اثر زده و به مناظرات کلامی بپردازند.[۴۰] با توجه به پسوندهای نام برخی از اصحاب وی، برخی از اصحاب در قم، ری، همدان، اهواز، نیشابور، مرو، کاشان، گرگان، اصفهان و قزوين ساکن بودهاند.[۴۱]
آثار امام
میراث علمی علینقی در چهار بخش قابل دستهبندی است.
- احادیث و روایات: در منابع روایی شیعه، از علینقی نسبت به ائمه دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحتنظر حکومت عباسی است.[۴۲] مجموعه روایات امام 430 روایت، که از این میان، 70 روایت آنها تفسیری است. روایات تفسیری دو دسته نخست؛ علوم اسلامی شامل مباحث سهگانه اعتقادی (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد)، اخلاقی (فردی و اجتماعی)، فقهی (عبادات، عقود و معاملات، حدود و قضا) و دوم؛ علوم طبیعی-انسانی، شامل موضوعات تاریخی مانند قصص انبیای اولوالعزم و غیراولوالعزم و اولیای الهی و صلحاء را در برمیگیرد.[۴۳]
- پاسخنامهها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات: علینقی با استناد به آیات و روایات ائمه و استفاده از ادلههای عقلی سعی در پاسخ به پرسشهایی مانند یحیی بناکثم، علم خداوند، رؤیت خداوند، جریان غلو، جبر و تفویض، اثبات عدل و نظایر آن داشته است.[۴۴]
- رسالهها: رسالهای از علینقی درباره جَبر و اختیار باقی مانده است. در این رساله، بر اساس قرآن، حدیث «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الاَمرین»، تبیین و مبانی کلامی شیعه، در مسئله جَبر و تفویض بیان شده است.[۴۵]
- زیارت جامعه کبیره: زیارت جامعه کبیره یکی از معتبرترین زیارات شیعه است که معتقدان را مجموعهای کامل از یک دوره معارف امامشناسی میدانند. علینقی این زیارت را به موسی بنعبدالله آموخت.[۴۶] علما فقهای بسیاری همانند آیتالله جوادی آملی، شیخ انصاری، آیتالله قاضی، آیتالله مرعشی نجفی، آیتالله بهجت، سید احمد بنسیدهاشم بنسیدحسن موسوی رشت، امام خمینی همواره در زندگی خویش به قرائت زیارت جامعه کبیره مداومت داشته و خواندن آن را به شاگردان خود نیز توصیه مینمودند.[۴۷]
- زیارت غدیریه: زیارت جامعی است که محور آن، بیشتر فضائل علی بنابیطالب، تبرّی از دشمنان و بیش از ۷۰ آیه مربوط به ولایت است. همچنین ماجرای جنگهای امام علی، روایات مستند امامت، ماجرای فدک، تولی و تبری، شهادت امام علی و عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.[۴۸]
اخلاق و سبک زندگی
سیره اخلاقی و تربیتی علینقی عبارت از اخلاق، تقوا و پرهیزگاری، ایمان به خدا، صبر، بصیرت، علماندوزی و موضعگیریهای آگاهانه و و مجاهدت فرهنگی در شرایط سخت و خفقان سیاسی است،[۴۹] یکی از نسخههای اخلاقی امام نهی از چاپلوسی و حفظ سلامت روابط اجتماعی است؛ زیرا این رفتار موجب بدگمانی میشود.[۵۰] که مستوان به مهارتهای تصمیمگیری، حل مسئله و روابط مؤثر اجتماعی و مشورت مجهز شد.[۵۱]
علیالنقی با تمرکز بر هدایت جامعه و سامانبخشی به زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانیهای اجتماعی، فشارهای فکری، انحرافات عقیدتی و تنگناهای سیاسی ایستاد. او از طریق بهکارگیری روشهای مدیریتی صحیح، استفاده بهینه از فرصتها، تشکیل سازمانی منسجم، ارشاد اخلاقی، اصلاح اندیشهها و ترویج آموزههای ناب دینی، به مردم خدمت کرد.[۵۲]
در حوزه تحکیم روابط خویشاوندی، علینقی با اخلاق نیکو، مساعدت مالی به نیازمندان و راهنمایی اعتقادی، به استحکام نهاد خانواده و پیوندهای فامیلی بهعنوان رکن اصلی اجتماع اهتمام داشت.[۵۳] همچنین از دیدگاه او، با اندیشهای صحیح و به دور از اشتباه، دوراندیشی، آیندهنگری، انتخاب دوستان نیکو، خوشرفتاری و خوشرویی میتوان به درجه والای انسانیت رسید.[۵۴]
کرامات
معجزات علینقی در سیره علمی و ولایی امام نقش شده است. برخی از این کرامات، عبارتند از: علم به امور غیبی همانند خبر دادن از ضمیر افراد، پاسخ به سؤال و نامه ذکر نشده، آگاهی از آینده، علم به امور غائب، علم به داخل ارحام، علم به آجال، علم به نزول باران، آموزههای طبی و آگاهی از خواب افراد، همچنین علم به زبانها، استجابت دعا، شفابخشی، طیالارض، معرفت حیوانات به امام و آسیب نرساندن به او، در اختیار داشتن خزائن و گنجهای زمین، کشف حجاب از دیدهها و نشان دادن امور عجیب و احترام ناخواسته به امام.[۵۵]
شهادت و حرم
امام هادی در ۳ رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید.[۵۶] در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادیالثانی ذکر شده است.[۵۷] در تشییع پیکر امام، دیوانهای دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و تمام مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند.[۵۸] امام حسن عسکری، بر جنازه پدر نماز خواند و جنازه در خانهای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.[۵۹]
خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و آن را از یک مسیحی خریداری کرده بود. امام عسکری برای مقبره پدرشان، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.[۶۰]
|
|---|
حرم عسکریین طی دو انفجار در عملیاتهای تروریستی گروههای تکفیری در ۳ اسفند سال ۱۳۸۴ش و ۲۳ خرداد سال ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخشهایی از آن تخریب شد.[۶۳] انگیزه گروههای تکفیری از تخریب حرم عسکریین دارای دو بُعد سیاسی و مذهبی است. بُعد سیاسی با هدف ایجاد تفرقه میان شیعیان و اهلسنت و در راستای منافع برخی اهداف کشورهای امریکا، انگلیس و اسرائیل[۶۴]؛ و بُعد مذهبی آن به تفکر وهابی و اعتقاد به حرمت ساختن بنا بر قبور و وجوب تخریب آنها بازمیگردد.[۶۵] به دنبال این حادثه، مراجع تقلید و علمای حوزههای علميه ایران و عراق دروس خود را تعطيل و با صدور بیانیههایی این اقدام را محکوم کردند.[۶۶]
توسل و زیارت
زیارت، توسل ادعیه و نماز امام هادی[۶۷] در تمام ایام و بهویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند ازدواج، خانهدار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه و تقویت شده است.[۶۸] علینقی با وجود مقام مستجابالدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد امام حسین تشویق میکرد تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهد.[۶۹]
برخی عالمان روز چهارشنبه را متعلق به علینقی دانسته و معتقدند در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و در قبولی عبادات ناقص، به آن امام شفاعت برید.[۷۰]
اعمال و اذکاری نیز برای رفع مشکلات و گرفتاریهای سخت زندگی و بهویژه هدایت افراد گمراه با توسل به امام هادی ذکر شده است. این دستورالعمل کلی شامل ارسال صلوات در اوقات مشخص و نیز خواندن دعا و ذکر ویژه پس از نماز شب و با آدابی خاص است.[۷۱]
ارتباط امام هادی با ایرانیان
در دوره امامت امام هادی، شهر قم بهعنوان مهمترین پایگاه تشیع در ایران شناخته میشد و ارتباطی مستحکم و سازمانیافته میان شیعیان این منطقه و امام برقرار بود.[۷۲] این ارتباط عمدتاً از طریق نمایندگان و وکلای ویژه امام، مانند ابوالحسن محمد بناحمد بنداوود معروف به اِبْنِداوودِ قُمی و محمد طلحی، صورت میگرفت.[۷۳] وظیفه این وکلا، جمعآوری وجوه شرعی مانند خمس، هدایا و نیز پرسشهای فقهی و اعتقادی مردم از قم و دیگر شهرهای شیعهنشین پیرامون آن مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و رساندن آنها به امام در سامرا بود.[۷۴] اصحاب و عالمان قمی همچنین با تألیف آثار علمی، ترویج معارف شیعی و مقابله با انحرافات فکری، در شکلگیری و تثبیت مکتب حدیثی و کلامی قم در آن دوره نقش بسزایی ایفا کردند.[۷۵]
جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان
آیینهای ولادت و شهادت
ولادت امام هادی هرسال با برگزاری برنامههایی مانند آذینبندی و نصب کتیبههای مذهبی و بنرهای تبریک در مساجد، تکایا، حسینیهها، بقاع متبرکه، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی درباره ویژگیهای اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهلبیت، مولودیخوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا میشود.[۷۶] همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامههای عید ولادت علینقی است.[۷۷]
سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم سوگواری شامل تلاوت آیات قرآن، سخنرانی مذهبی، مرثیهخوانی، سینهزنی، حرکت دستههای عزاداری، قرائت زیارتنامههایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع نذورات در اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم عبدالعظیم حسنی، حرم امام خمینی و دیگر بقاع، مساجد و حسینیهها همراه است.[۷۸] همچنین شبکههای رادیویی ویژه برنامههای متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزههای این امام میپردازد.[۷۹]
پویش و فعالیتهای مردمی
بر پایه گزارش رسانههای مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویشهای مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگیاجتماعی برگزار میشود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره[۸۰]، پویش مردمی لتحر[۸۱]، اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.[۸۲]
نامگذاری فرزندان
براساس الگوگیری از سبک زندگی علینقی مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور اعلام کرد در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ش، بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در کشور با نام «علی» نامگذاری شدهاند.[۸۳] براساس اطلاعات جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، در سال ۱۳۹۲ش، ۹۶۵ هزار و ۵۹ ایرانی با نام، القاب و کنیههای امام دهم نامگذاری شدهاند. همچنین نامهای مرتضی بیش از ۴۰۹هزاربار، هادی قریب به ۲۸۷هزار بار ، امین در حدود ۲۰۰هزار بار و نقی ۲۶هزار و ۷۵۳ بار از فراوانترین القاب امام هستند. نام ابوالحسن نیز در حدود ۳۰ هزاربار و اسامی علینقی و علیالنقی نیز بیش از ۵هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیدهاند.[۸۴] در سال ۱۴۰۴ش نیز تاکنون ۲۹۵۱۳۸ نفر با اسم هادی در ثبت احوال ثبت شده است.[۸۵]
نامگذاری فضاهای شهری
تنها ۱۶ مسجد در شهر تهران[۸۶]، ۱۰ مسجد در استان فارس و ۳ مسجد در شیراز، مزین به نام و القاب امام هادی هستند.[۸۷] صحن امام هادی یکی از قدیمیترین صحنهای حرم فاطمه معصومه[۸۸]، المانهای «دیار امام هادی» در منطقه ۱۰ تهران[۸۹]، خیابان امام هادی در منطقه ۱۸ تهران.[۹۰]
همچنین نام میدان امام هادی به شیخ صدوق در شهرری تغییر کرد که با توجه به مقدس و مهم بودن نام و جایگاه امام، مردم بسیار واکنش نشان دادند.[۹۱]
آثار هنری درباره امام هادی
در ایران از دورهی صفوی و بعد از آن، همزمان با درخشش سبکهندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهلبیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشاندهنده باورها، عواطف و آرمانهای ایرانیان است.[۹۲] از جمله سروده مفتقر اصفهانی در مورد علیالنّقی[۹۳]:
مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است / به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی
کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر / ندیده دیدهی گردون زِ هیچ شدّادی
کتابشناسی
درباره امام هادی آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایاننامه و مانند آنها تدوین شده است. ۳۰ کتاب به زبانهای فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است.[۹۴] همچنین مجموعاْ 86 پایاننامه، شامل ۲۳ عنوان پایاننامه حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایاننامه دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.[۹۵]
همایش
در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیرهپژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشهآفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر حجتالاسلام و المسلمین سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریانشناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.[۹۶]
گونهشناسی دشمنی غرب با امام
به دنبال دشمنی و ستیز غرب با اسلام و تشیع، دشمنان اسلام با همراهی جمعی از ناآگاهان در قالب ترویج اخبار، تصاویر، فیلم و ادعاهای دروغین در مورد مسئله ظهور، استفاده از طنز و کاریکاتورها و مطالب بیهوده، مبتذل و موهن، موسقی و اشعار باطل به اهانت به امام هادی پرداختند. از مصادیق رسانهای برجسته این پدیده میتوان به ترانه جنجالی شاهین نجفی با نام «نقی» اشاره کرد که با محتوایی هتاکآمیز بازتاب گستردهای در رسانهها داشت.[۹۷]
دلایل دشمنی آنان با امام در سه دسته کلی تقسیمبندی میشود.[۹۸]
- دلائل اعتقادی: دین و ولیّستیزی در تاریخ همانند شبهپراکنی و تضیف باورها، فرقهسازی از طریق بدلسازی و ساختن شبیه برای اولیای دین، تقدسزدایی و حرمتشکنی از طریق تحریف، تصحیف و تمسخر باورها.
- دلائل سیاسی: تمرکز دشمنیها، انحراف اذهان مخاطبان از امام مهدی و ظهور، به وجود آوردن استبعاد ذهنی و عملی درباره ظهور، گفتگو از امام عصر در دولتهای نهم و دهم بهخصوص در عرص بینالملل و سازمان ملل.
- دلائل تاریخی: سیره و شخصیت امام هادی، نقش کلیدی در ماجرای امام مهدی، انتخاب و شناسایی همسر امام عسکری، برخورد قاطع و ترور غالیان، زمینهسازی هوشمندانه و عملی برای عصر غیبت، تبیین صریح اعتقادات شیعه بهخصوص زیارت جامعه کبیره، شباهت لقب هادی و مهدی، تربیت همسر جهت رهبری شیعه در ابتدای غیبت، تقویت و تنفیذ مضاعف سازمان وکالت یا زمینهسازی برای حاکمیت فقها و علما.[۹۹]
راهکارهای مقابله با دشمنی غرب با امام
راهکارهای عمومی برای مواجهه با مخالفتهای سیاسی-فرهنگی دشمنان اسلام، بر اساس الهام از سیره ائمه، در چند محور اصلی مطرح میشود. این راهبردها شامل موارد زیر است:
- شناخت دقیق و همهجانبه دشمن و اهداف آن.
- تقویت بینش و معارف دینی در جامعه.
- تأمین و اشباع نیازهای طبیعی انسان از راههای مشروع.
- خودسازی عملی متولیان و عالمان دینی و فرهنگی.
- تلاش برای زدودن فقر اقتصادی.
- تقویت اتحاد و همبستگی میان مسلمانان.
- تحریم و عدم مشروعیتبخشی به اسلامستیزان.
- پرهیز از همکاری با علما و امرای درباری.[۱۰۰]
پانویس
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
- ↑ حسینی، تاریخ اهلالبیت، ۱۴۱۰ق، ص۷۶؛ بغدادی، تاریخ بغداد، بیتا، ج۲، ص۵۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.
- ↑ مولوینیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۴۰.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۳.
- ↑ شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۷.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۸۳۶.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵-۳۴ و ۴۱.
- ↑ «فهرست کنیهها و لقبهای امام هادی(ع)»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ ابنجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.
- ↑ خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۱۱-۱۱۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.
- ↑ ابنحجر هیثمی، الصواعق المحرقه، مکتبه القاهره، بیتا، ص۲۰۷.
- ↑ قمی، منتهى الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص ۱۸۷۸.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۳۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۹-۳۷۵.
- ↑ نوبختی، فرقالشیعه، بیتا، ص۹۲-۹۱.
- ↑ طبرسی، اعلامالوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹؛ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۵.
- ↑ رجبی دوانی و عباسزاده، «مؤلفهها و شاخصهای حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیهالسلام»، ۱۳۹۳ش، ص۲۵-۱.
- ↑ اکبری مقدم، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیهالسلام و کارکردهای آن»، ۱۳۹۳ش، ص۶۹-۶۸.
- ↑ سامانی، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۶۲.
- ↑ شیخوند، «جریانهای فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روشهای برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۷۵.
- ↑ شیخوند، «جریانهای فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روشهای برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴.
- ↑ جانیپور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.
- ↑ جانیپور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.
- ↑ حسینیان مقدم و جعفریپور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.
- ↑ حسینیان مقدم و جعفریپور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.
- ↑ علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام هادی علیهالسلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۷.
- ↑ علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام هادی علیهالسلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸-۱۷۷.
- ↑ محمدی و سپهری، «شیعه امامیه و جریانهای سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، ۱۴۰۰ش، ص۱۴۹.
- ↑ مطهری و بختیاری، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱-۱۰۸.
- ↑ طوسی، رجالالطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۰۹؛ اصغرینژاد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.
- ↑ منتظرالقائم و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، ۱۳۹۲ش، ص۹۱.
- ↑ جعفریان، حیات فکری -سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳۳-۵۳۰.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۱۰.
- ↑ مؤدب و پورعابدین، «گونهشناسی روایات تفسیری امام هادی علیهالسّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱ و ۱۲۵.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۷-۱۹۸.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
- ↑ «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخصترین زیارت شیعیان است؟»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ حسینی، «نکاتی مهم از زیارتنامۀ غدیریۀ امام هادی علیه السّلام»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶.
- ↑ «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ ابراهیمی، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ عربی، «مهارتهای زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.
- ↑ واسعی، «عنصر هدایتگری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۴۲.
- ↑ مطهری و یوسفیان، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۱.
- ↑ عربی، «مهارتهای زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.
- ↑ دیمه کار گراب، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، بیتا، ص۹۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیتا، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸.
- ↑ حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹-۱۵.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۴؛ محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸-۳۹۳.
- ↑ خامهیار، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰-۲۹.
- ↑ «تخریب حرم عسکریین»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ۱۴۰۷ق٬ ص۱۰۸-۱۱۰.
- ↑ خامهیار، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
- ↑ «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وبسایت پرسون.
- ↑ نظافت، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ نظریمنفرد، «درسهای عبرتآموز از تاریخ»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ خمینی، روحالله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.
- ↑ روستا، شفاخانهی امامان، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ص۶۵۴.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.
- ↑ قریشی کرین و پهلوانی، «اصحاب قمی امام هادی علیهالسلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۵.
- ↑ «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار میشود؟»، وبسایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).
- ↑ «آیینهای جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار میشود»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وبسایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
- ↑ «معرفی ویژه برنامههای رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم.
- ↑ «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وبسایت خبر رضوی.
- ↑ «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
- ↑ «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وبسایت خبر فارسی.
- ↑ «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، وبسایت خبرگزاری مهر.
- ↑ «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نامگذاری شدهاند»، وبسایت خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «معنی اسم هادی»، وبسایت نینی تینی.
- ↑ «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وبسایت خبرگزاری شبستان.
- ↑ «۱۰ مسجد در فارس به نام امام هادی (ع) مزین است»، وبسایت خبرگزاری شبستان.
- ↑ «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وبسایت شهر۲۰.
- ↑ «المانهای «دیار امام هادی(ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ نقشه و مسیریاب نشان.
- ↑ «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وبسایت ایسنا.
- ↑ معماری، «حضرت امام هادی علیه السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دورهی صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.
- ↑ غروی اصفهانی، دیوان مفتقر، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱.
- ↑ کرجی، «کتابشناسی امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹-۱۹۷.
- ↑ یزدانپناه و سلیمانی، «سیمای امام هادی علیهالسلام در آئینه پژوهشهای حوزوی و دانشگاهی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۹.
- ↑ میرلوحی، مجموعه مقالات همایش ملی سیرهپژوهی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳-۱۲.
- ↑ مطهرینیا، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۰۲.
- ↑ مطهرینیا، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.
- ↑ مطهرینیا، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.
- ↑ عمرانی، «راهکارهای مقابله با دشمنیهای غرب علیه امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵۱.
- دیدگاههای ارزیابان
منابع
- «آیینهای جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار میشود»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
- ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
- ابنتیمیه، احمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت، دارالکتب العلمیه٬ ۱۴۰۷ق.
- ابنحجر هیثمی، احمد بنمحمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بیتا.
- ابنجوزی، یوسف بنقزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بنعمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وبسایت خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴
- اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
- اصغرینژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
- اکبری مقدم، لاله، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیهالسلام و کارکردهای آن»، فرهنگ پژوهش، سال۶، شماره۱۹، ۱۳۹۳ش.
- «المانهای «دیار امام هادی(ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
- «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
- بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بیتا.
- «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ش.
- «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نامگذاری شدهاند»، وبسایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
- «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وبسایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
- «تخریب حرم عسکریین»، وبسایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وبسایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
- جانیپور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخصترین زیارت شیعیان است؟»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
- حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهلالبیت، قم، مؤسسه آلالبیت ۱۴۱۰ق.
- حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
- حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارتنامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
- خامهیار، احمد، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهلالبیت، ۱۳۹۳ش.
- «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وبسایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولیعصر(عج)، ۱۴۲۴ق.
- خمینی، روحالله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
- «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وبسایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
- دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- رجبی دوانی، محمدحسین؛ عباسزاده، مهدی، «مؤلفهها و شاخصهای حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیهالسلام»، پژوهش های حفاظتی امنیتی، دوره۳، شماره۱۰، ۱۳۹۳ش.
- روستا، محمدرضا، شفاخانهی امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.
- سامانی، سیدمحمود، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، سخن تاریخ، دوره۱۱، شماره۲۶، ۱۳۹۶ش.
- شیخوند، زهرا، «جریانهای فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روشهای برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- طبرسی، فضل بنحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بنحسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، رجالالطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
- عربی، سجاد، «مهارتهای زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیهالسلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا(ع)، ۱۴۱۰ق.
- عمرانی، سیدمسعود، «راهکارهای مقابله با دشمنیهای غرب علیه امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام هادی علیهالسلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
- غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
- «فهرست کنیهها و لقبهای امام هادی(ع)»، وبسایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
- قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
- قریشی کرین، سیدحسن؛ پهلوانی، خدیجه، «اصحاب قمی امام هادی علیهالسلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، تاریخ اسلام، سال۱۸، شماره۷۱، ۱۳۹۶ش.
- قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- کرجی، علی، «کتابشناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدی، عباسعلی؛ سپهری، محمد، «شیعه امامیه و جریانهای سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۳، شماره۴۸، ۱۴۰۰ش.
- محلاتی، ذبیحالله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
- «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار میشود؟»، وبسایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).
- «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وبسایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
- مسعودی، علی بنحسین، اثباتالوصیه للامام علی بنابیطالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
- مسعودی، علی بنحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- مطهری، حمیدرضا؛ بختیاری، محمود، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، تاریخ اهلبیت(ع)، دوره۳، شماره۴، ۱۴۰۲ش.
- مطهری، حمیدرضا؛ یوسفیان، زهرا، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، تاریخ اسلام، دوره۱۸، شماره۳، ۱۳۹۷ش.
- مطهرینیا، محمود، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- مفید، محمد بنمحمد، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- «معرفی ویژه برنامههای رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
- معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیهالسلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دورهی صفوی)»، صحیفه اهلبیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
- «معنی اسم هادی»، وبسایت نینی تینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۴ش.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
- مولوینیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.
- مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روحالله، «گونهشناسی روایات تفسیری امام هادی علیهالسّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
- میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیرهپژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
- نظافت، محمدجواد، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
- نظریمنفرد، علی، «درسهای عبرتآموز از تاریخ»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
- نقشه و مسیریاب نشان.
- «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وبسایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
- نوبختی، حسن بنموسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بیتا.
- واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایتگری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، شیعهپژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.
- یزدانپناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیهالسلام در آئینه پژوهشهای حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهلبیت(ع)، سال۲، شماره۲-۱، ۱۳۹۵ش.
- یعقوبی، ابنواضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بیتا.