هجرت

هجرت؛ ترک آگاهانهٔ یک محیط برای حفظ ایمان، امنیت و دستیابی به رشد معنوی و اجتماعی در فضایی مناسب‌تر.

هجرت، به‌معنای ترک آگاهانهٔ یک محیط و رفتن به فضایی جدید برای دستیابی به شرایط بهتر زندگی، حفظ ایمان، امنیت و رشد فردی و اجتماعی است. این مفهوم در فرهنگ اسلامی تنها جابه‌جایی مکانی نیست، بلکه نقشی مهم در حفظ دین، شکل‌گیری هویت، گسترش دانش و سامان‌دهی جامعه داشته است. بررسی تاریخی و دینی نشان می‌دهد که هجرت در شکل‌گیری جوامع و تحولات تمدنی مسلمانان، به‌ویژه در سنت اسلامی‌ایرانی، نقش اساسی داشته است. از مهم‌ترین نمونه‌های آن می‌توان به هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، حرکت امام حسین از مدینه به کربلا و هجرت امام رضا و فاطمه معصومه به ایران اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

هجرت در اصل بر جدایی و گسستن دلالت دارد و در تحول معنایی خود به ترک آگاهانهٔ مکان و انتقال از محیطی به محیط دیگر اطلاق شده است. در اصطلاح دینی، هجرت، کنشی ارادی برای صیانت از ایمان است که در شرایط تعارض میان ماندن در وطن و حفظ دین، بر تقدم حیات معنوی بر پیوندهای مکانی تأکید می‌کند.

تاریخچه

پژوهشگران معتقدند هجرت تنها به جوامع انسانی محدود نیست و در زیست‌شناسی نیز راهکاری برای سازگاری با محیط و دستیابی به شرایط بهتر به‌شمار می‌رود. از نظر تاریخی، هجرت واکنشی به ناهماهنگی میان نیازهای زندگی و امکانات موجود بوده و با هدف دستیابی به شرایط مناسب‌تر انجام شده است. در همین زمینه، آرنولد توینبی شکل‌گیری بیش از ۲۷ تمدن بزرگ، از جمله تمدن‌های بین‌النهرین، یونان و روم را نتیجهٔ هجرت می‌داند. با این حال، جامعه‌شناسان تأکید می‌کنند که هجرت به‌تنهایی تمدن‌ساز نیست، بلکه هنگامی به عامل پیشرفت تبدیل می‌شود که با اراده و کنش آگاهانهٔ انسان همراه باشد.

در تطور تاریخی این پدیده، در بستر ادیان و به‌ویژه اسلام، هجرت از یک حرکت صرفاً فیزیکی میان بادیه و شهر، به پدیده‌ای فرهنگی و تمدنی تبدیل شد. این مفهوم در اندیشهٔ اسلامی ابزاری برای تحول فردی و اجتماعی و شکل‌گیری هویت جدید به‌شمار می‌رود و نقش مهمی در حرکت جامعه به‌سوی الگوهای نوین تمدنی داشته است. بررسی تاریخی نشان می‌دهد که هجرت دو بُعد دارد: نخست، واقعیت عینی جابه‌جایی که در همهٔ تمدن‌ها دیده می‌شود، و دوم، بُعد مفهومی آن که در سنت دینی، معنایی گسترده‌تر یافته و به عاملی در شکل‌گیری پیوندهای فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است.

هجرت در ادیان

یهودیت، مسیحیت و بودیسم

هجرت به‌عنوان یک کنش دینی و اجتماعی، در ادیان مختلف سابقه و اهمیت دارد. در یهودیت، خروج بنی‌اسرائیل از مصر به رهبری موسی نمونه‌ای برجسته از هجرتی جمعی برای رهایی از بردگی و رسیدن به سرزمین موعود است. در مسیحیت نیز مهاجرت نخستین پیروان برای فرار از آزارها و گسترش باورهای خود، نقش مهمی در توسعۀ این دین داشت. همچنین، مفاهیمی مانند غربت دنیوی و سرگشتگی روح در عرفان مسیحی، گونهٔ معنوی هجرت را بازتاب می‌دهد. در ادیان شرقی همچون بودیسم، ترک خانه و تعلقات دنیوی توسط بودا، آغاز مسیر جست‌وجوی حقیقت و نمونه‌ای از هجرت درونی و بیرونی به شمار می‌رود.

دین اسلام

هجرت در اندیشهٔ اسلامی مفهومی بنیادین و راهبردی است که با ۱۸ بار تکرار در قرآن، در کنار مفاهیمی مانند ایمان و جهاد قرار گرفته است. پژوهشگران، پیوند نزدیک هجرت و جهاد را نشانهٔ مکمل بودن آن‌ها می‌دانند؛ به‌گونه‌ای که هجرت زمینهٔ رهایی از استضعاف و مقدمه‌ای برای تحقق جهاد در عرصه‌های مختلف به‌شمار می‌رود. قرآن کریم نیز با تأکید بر گستردگی زمین، ماندن در محیط‌های مانع رشد ایمانی را نمی‌پذیرد و رستگاری را در پیوند ایمان، هجرت و مجاهدت معرفی می‌کند.

اندیشمندانی مانند مرتضی مطهری و علی شریعتی، هجرت را وسیله‌ای برای رهایی از انفعال و تثبیت دین در برابر مخالفت‌ها دانسته‌اند. در این نگاه، هجرت نشانهٔ تعهد به ایمان است و برای کسانی که در راه حق از وابستگی‌های مادی می‌گذرند، پاداش‌هایی مانند امنیت، آمرزش و بهبود زندگی وعده داده شده است. بدین سان، هجرت در صدر اسلام به‌عنوان عاملی زیربنایی، فرهنگ توحیدی را از فضای محدود مکه به عرصه‌ای جهانی انتقال داد و زمینه‌ساز تحولات تمدنی شد که فراتر از یک جابه‌جایی فیزیکی، بر تغییر جهت‌گیری‌های ارزشی و اجتماعی استوار بود.

به‌باور پژوهشگران، ویژگی برجستهٔ هجرت در اسلام، تبدیل شدن آن به اصلی اجتماعی و تاریخی با کارکردهای گسترده و مبدأ تاریخ رسمی مسلمانان است. هرچند ترک وطن برای حفظ ایمان در دیگر ادیان نیز وجود دارد، اما در اسلام این مفهوم به‌صورت نظام‌مند و با آثار عمیق اجتماعی و تمدنی مطرح شده است.

اهداف هجرت

در فرهنگ اسلامی، بر پایهٔ متون دینی و سیرهٔ عملی، اهداف اصلی هجرت به شرح ذیل دسته‌بندی شده است:

۱. هجرت مکانی (ظاهری): به‌معنای جابه‌جایی از سرزمینی به سرزمین دیگر برای حفظ یا تقویت دین و سامان‌دهی زندگی اجتماعی است. هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه نمونه‌ای شاخص از این نوع هجرت است که به شکل‌گیری جامعهٔ اسلامی و آغاز تاریخ رسمی مسلمانان انجامید.

۲. هجرت معنوی (باطنی): حرکتی درونی است که انسان را از گناه به سوی اطاعت الهی سوق می‌دهد. در این دیدگاه، مهاجر واقعی کسی است که از تمایلات نفسانی فاصله بگیرد. این هجرت، پیش‌نیاز و همراه ضروری هجرت مکانی موفق است.

۳. هجرت برای کسب دانش: به‌معنای سفر برای فراگیری علم و گسترش معرفت دینی و علمی است. در فرهنگ اسلامی، تأکید بر طلب دانش حتی در سرزمین‌های دور، مانند چین، نشان‌دهندهٔ اهمیت علم‌آموزی است.

۴. هجرت برای حفظ دین: زمانی که انجام وظایف دینی در محیطی ممکن نباشد، ترک آن و رفتن به محیطی امن، وظیفه‌ای دینی به‌شمار می‌رود. هدف این هجرت، حفظ ایمان فرد و جامعه است.

ویژگی‌های هجرت در فرهنگ اسلامی

در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی، برای هجرت ویژگی‌هایی برشمرده شده است. از جمله:

• ایمان و اخلاص: ایمان و اخلاص به‌عنوان زیربنای هجرت فی‌سبیل‌الله.
• پاکیزگی درونی و هجرت از گناه: پاکیزگی درونی و دوری از گناه به‌عنوان مقدمه هجرت بیرونی.
• امام‌شناسی و ولایت‌مداری: شناخت امام زمان و پایبندی به ولایت الهی.
• انتخاب آگاهانه مکان: هجرت، انتخاب آگاهانه مقصد برای دستیابی به رشد دینی، علمی و اجتماعی.
• صبر و بردباری: صبر و بردباری در برابر دشواری‌های غربت و مسیر هجرت.
• توکل و امیدواری: توکل و امیدواری در مواجهه با ناشناخته‌ها.
• صداقت در گفتار و کردار: صداقت در گفتار و کردار به‌عنوان سرمایه اجتماعی مهاجر.

نمونه‌های تاریخی هجرت

هجرت پیامبر اسلام

هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، سرآغاز تشکیل نخستین جامعهٔ مبتنی بر آموزه‌های اسلامی بود؛ زیرا پیامبر اسلام با انعقاد پیمان‌های اجتماعی و سیاسی، قبایل مختلف را بر محور واحد متحد ساخت و ساختار حکومتی اسلام را بنیان نهاد. این تحول، اسلام را از مرحلهٔ یک دعوت فردی به یک نظام اجتماعی ارتقا داد و ظرفیتی تمدن‌ساز برای آن ایجاد کرد.

اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت. گاه‌شمارهای هجری شمسی و قمری که بر این اساس استوار شده، امروزه در مناسبت‌های دینی، عبادی، حقوقی و زندگی روزمرهٔ میلیاردها مسلمان در سراسر جهان، از جمله ایران، جریان دارد. اعیاد، ماه‌های رمضان و محرم، مناسک حج و بسیاری از وقف‌نامه‌ها و قراردادهای شرعی، همگی با این تاریخ سنجیده می‌شوند. این امر تداوم پیوند معنوی مسلمانان با هجرت پیامبر شان محسوب می‌شود.

هجرت امام حسین

بر اساس دیدگاه پژوهشگران تاریخ اسلام، هجرت امام حسین از مدینه به مکه و سپس به سوی کربلا، فراتر از یک جابه‌جایی مکانی، حرکتی آگاهانه و تمدن‌ساز در راستای اصلاح انحرافات ساختاری جامعهٔ اسلامی ارزیابی می‌شود. این هجرت، الگویی نوین از مقاومت فعال را در جغرافیای فکری شیعه ترسیم کرد که هدف آن بازتعریف مفاهیم بنیادینی چون عدالت، عزت و نظارت عمومی بر قدرت بود. با وقوع این حرکت، واژه هجرت از معنای اولیهٔ خود که پناه بردن برای حفظ جان بود، به معنای خروج برای تغیی تطور یافت و به محرکی دائمی برای جنبش‌های تحول‌خواه در طول تاریخ تبدیل شد.

هجرت امام رضا به ایران

پژوهشگران هجرت امام رضا را نقطهٔ عطفی در بازطراحی جغرافیای مذهبی می‌دانند که با تجمیع شیعیانِ پراکنده در کانون خراسان، هسته اصلی تشیع در ایران را بنیان نهاد. این تمرکز راهبردی، بستر تحولات کلانی از افول عباسیان تا استقرار دولت‌های متمرکز شیعی و نهادهای پایدار دینی را فراهم آورد.

از منظر تمدنی، این واقعه با ورود امام‌زادگان و استقرار حضرت معصومه در قم تکمیل شد و شبکه‌ای گسترده از کانون‌های معرفتی و فرهنگی را در سراسر ایران پدیدآورد. این حضور نظام‌مند، نه تنها هویت و سبک زندگی ایرانیان را با آموزه‌های اهل‌بیت پیوند داد، بلکه با تبدیل زیارتگاه‌ها به قطب‌های حیات اجتماعی، زیربنای تاریخی فرهنگ شیعی معاصر را استوار ساخت.

هجرت علمای دین

محققان هجرت علمای دینی در طول تاریخ را مکانیزمی نظام‌مند برای پیوند میان کانون‌های علمی و نهادینه‌سازی معارف در بستر جامعه می‌دانند. این تعاملات علمی که قلمروی وسیعی از خراسان بزرگ تا بین‌النهرین و شامات را در بر می‌گرفت، شبکه‌ای منسجم از تبادلات فکری را پدیدآورد. نمونه‌های بارز این روند، هجرت عالمان جبل‌عامل به ایران در عصر صفوی و تعامل مستمر میان حوزه‌های علمیه مشهد، نجف و اصفهان است که منجر به تلفیق دانش‌های فقهی و کلامی با هویت ایرانی و تقویت زبان فارسی به عنوان حامل معارف دینی شد.

در اواخر سلطنت مظفرالدین شاه قاجار و هم‌زمان با گسترش بی‌عدالتی، فقر و ناامنی، گروهی از علمای تهران برای اصلاح وضع موجود و فشار به دولت، تصمیم به هجرت از پایتخت گرفتند. این حرکت در آذر ۱۲۸۴ش به سمت حرم عبدالعظیم در شهر ری انجام شد و شمار متحصنان حدود دو هزار نفر بود، اما ظرف چند روز به بیش از ده هزار تن افزایش یافت. در این ایام، وعاظ و خطبا با ایراد سخنرانی‌هایی، استبداد عین‌الدوله صدراعظم را نقد کرده و خواستار تأسیس عدالتخانه شدند. سرانجام مظفرالدین شاه با درخواست‌هایی همچون اجرای قوانین اسلام، عزل مستشاران خارجی و تأسیس عدالتخانه در سراسر کشور موافقت کرد و این اقدام علما در دی‌ماه همان سال پایان یافت. این رویداد، زمینه‌ساز صدور فرمان مشروطه در مرداد ۱۲۸۵ش شد.  

پس از آن، در تیرماه ۱۲۸۴ش گروهی از علما به‌همراه هزاران نفر از حرم عبدالعظیم به سوی قم حرکت کردند که از آن به هجرت کبری یاد می‌شود. این جریان نیز در ادامۀ مبارزات برای تحقق مشروطه و عدالت صورت گرفت و محققان آن را نشان‌دهندۀ پیوند حوزه‌های علمیه با مطالبات اجتماعی و سیاسی مردم در آن برهه تاریخی می‌دانند.

در دوران معاصر، این فرایند با هجرت آیت‌الله حائری به قم و تأسیس حوزه علمیه قم، به اوج تکامل خود رسید و قم را به مرکز بین‌المللی تولید اندیشۀ مذهبی بدل ساخت. پژوهشگران پیامد کلان این جریان تاریخی را شکل‌گیری یک حوزه فرهنگی یکپارچه می‌دانند که در آن عالمان به‌عنوان نگاهبانان دینی و انسجام اجتماعی، سرمایۀ معنوی را از مراکز دینی به دورترین نقاط جغرافیایی منتقل کرده و با استانداردسازی آیین‌ها، الگوهای پایداری از زیست دینی را ترسیم کرده‌اند.

در سطح داخلی امروزه هجرت کوتاه‌مدت و بلندمدت علمای حوزه‌های علمیه کشور به اقصی نقاط ایران، نقشی مشابه دارد. محققان این حرکت را نوعی توزیع آگاهانهٔ سرمایهٔ معنوی می‌دانند که از مراکز دینی به سراسر جامعه صورت می‌گیرد.

هجرت امام‌خمینی

بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران، هجرت‌های امام خمینی نقش مؤثری در تحول نقش رهبری دینی در دورهٔ معاصر داشته است. این هجرت‌ها که در شرایط مختلفی رخ داد، به تدریج موجب گسترش دامنهٔ نفوذ و فعالیت‌های وی از عرصه حوزوی به صحنه‌های فراملی شد. برای مثال اقامت در ترکیه، موجب شد تا امام خمینی با فضای اجتماعی و حکومتی یک کشور لائیک به‌صورت مستقیم مواجه شود. این تجربه، زمینه‌ساز توجه بیشتر به مفاهیمی چون هویت ملی و تعامل با افکار بین‌المللی شد. در این دوره، توجه رسانه‌ها و محافل جهانی به شخصیت و دیدگاه‌های وی افزایش یافت.

سپس، اقامت در نجف، اگرچه بازگشت به محیط علمی‌آشنا بود، اما در بافتی وسیع‌تر و بین‌المللی ادامه یافت. در این مرحله، حضور در جمع طلاب و علما از ملیت‌های مختلف، شبکه ارتباطات فرامرزی را گسترش داد. همچنین، نگارش و تدریس نظریه ولایت فقیه در این دوره انجام شد. اقامت در پاریس، دسترسی مستقیم و گسترده‌تر رسانه‌های جهانی را فراهم آورد. این امر موجب شد مفاهیم و اندیشه‌های مرتبط با انقلاب اسلامی ایران در کانون توجه مجامع بین‌المللی قرار گیرد. به باور برخی محققان، این مرحله در شکل‌دهی به صورت‌بندی جهانی جنبش مؤثر بود.

کارکردهای امروزی هجرت

هجرت در عصر حاضر تنها با انگیزه‌های اقتصادی یا امنیتی صورت نمی‌گیرد، بلکه عوامل پیچیده‌ای همچون جستجوی فرصت‌های آموزشی، پیوندهای خانوادگی و دستیابی به زندگی باکیفیت‌تر نیز در آن دخیل هستند. برای جوامع مسلمان، هجرت علاوه‌بر حفظ هویت دینی، به ایجاد شبکه‌های فراملی، تبادل فرهنگی و تقریب مذاهب کمک کرده است. امروزه هجرت به‌عنوان پدیده‌ای چندبعدی، هم چالش‌هایی مانند ادغام در جامعۀ میزبان و هم فرصت‌هایی مانند نقش‌آفرینی در دیپلماسی عمومی را ایجاد می‌کند.

هجرت به کشورهای غیراسلامی

محققان هجرت به کشورهای غیراسلامی در دنیای امروز را دارای تصویری دوگانه می‌دانند: از یک‌طرف، فرصتی برای تعامل فرهنگی، توسعهٔ علمی و اقتصادی، و نقش‌آفرینی به‌عنوان سفیران اسلام محسوب می‌شود. از طرف دیگر، مواجهه با گفتمان‌های اسلام‌هراسانه، چالش‌های هویتی برای نسل دوم و سوم و محدودیت‌های اعمال سیاست‌های یکپارچه‌سازی از جمله موانع پیش‌روی مهاجران است. با این حال، حضور فعال مسلمانان در این جوامع می‌تواند به تقویت درک متقابل و کاهش کلیشه‌ها بین جهان اسلام و غرب بینجامد.

برخی از محققان اسلامی در پاره‌ای از شرایط، مهاجرت به کشورهای غیراسلامی را به‌عنوان یک «فریضه شرعی» می‌دانند. تقویت هویت دینی اقلیت‌های مسلمان، ارائهٔ کمک‌های مالی به آنان، مشارکت سازنده در گفت‌وگوی بین‌ادیانی با عالمان و پیروان سایر ادیان الهی، احداث مساجد و مراکز خیریه و نیز بهره‌گیری از فرصت‌های جهانی‌شدن در جوامع غربی در راستای تأمین مصالح امت اسلامی، از جمله وظایفی است که در محیط‌های اقلیتی قابل پیگیری است.

تحقق این اهداف که نقش بسزایی در گسترش و تعمیق فرهنگ اسلامی در عرصهٔ جهانی ایفا می‌کند، می‌تواند وجوب شرعی هجرت را برای افراد دارای توانمندی‌های لازم و شرایط مؤثر، به‌عنوان یک واجب کفایی یا حتی در مواردی واجب عینی ثابت کند. این امر به‌ویژه در مواردی که حضور آگاهانهٔ مسلمانان در فضای بین‌فرهنگی، به حفظ مصالح کلان امت اسلامی بینجامد، از جایگاه ویژه‌ای در فقه اجتماعی اسلام برخوردار است.

منابع

• «آغاز مهاجرت کبری علما به‌خاطر مشروطه‌خواهی»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 24 تیر 1397ش.
• امینی، ابراهیم، «مدینه تا کربلا عرصه حرکت اعتراضی امام حسین (ع)»، مجلهٔ حکومت اسلامی، شمارهٔ ۲۶، ۱۳۸۱ش، ص۱۴–۲۲.
• پاینده، حسین، «مسیحیت از عیسی تا یوحنا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۸۵ش.
• «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشه‌های اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امام‌خمینی، تاریخ بازدید: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• جلالی، سیدمجتبی، و هاشمی، سید مهدی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزه‌های دینی»، راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره ۴۸، پاییز ۱۴۰۲ش.
• «جوامع مسلمانان مهاجر و سیاست خارجی در اروپای غربی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• جلالی، سیدمجتبی و هاشمی، سید مهدی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزه‌های دینی»، مجلهٔ راهبرد اجتماعی فرهنگی، شمارهٔ ۴۸، ۱۴۰۲ش.
• حسینی، سیدجواد، «جایگاه هجرت در مکتب اسلام»، مجلهٔ مبلغان، شمارهٔ ۵۳، ۱۳۸۳ش.
• حسینی، غلام‌عباس و دیگران، «رویکردی نظری به سیاست‌های مهاجرتی دولت‌های مهاجرپذیر»، مجلهٔ پژوهش سیاست نظری، شمارهٔ ۳۵، ۱۴۰۳ش.
• خرمشاهی، قوام‌الدین، «موسی (ع)»، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، دوستان، ۱۳۷۷ش.
• رعد جباره، هادی، الاقلیات المسلمة فی‌العالم، تهران، الهدی، ۱۳۷۸ش.
• «سامانه‌هاارتباط با مدیرثبت نام پذیرش»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه علمیه خراسان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۴۰۴ش.
• شفایی، امان‌الله، «مطالعه عزیمت امام رضا (ع) به خراسان در چارچوب اصل هجرتِ تمدن ساز»، مجلهٔ فرهنگ رضوی، شمارهٔ ۲۰، ۱۳۹۶ش.
• صرافی، زهرا و دیگران، «واکاوی مفهوم هجرت در قرآن کریم بر پایه تحلیل روابط همنشینی»، مجلهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۹ش
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
• طبری، ابن‌جریر، تاریخ طبری، بیروت، دارالکتب العلمیّه، ۱۴۰۸ق.
• غضنفری، علی، ره رستگاری، قم، لاهیجی، ۱۳۸۲ش.
• فجری، محمدمهدی، «فوائد، عوامل و موانع هجرت»، مبلغان، شماره ۱۳۰، تیر و مرداد ۱۳۸۹ش.
• فروهی، آرمان، «تأثیر هجرت انبیاء الهی بر تمدن سازی از منظر قرآن کریم (مقاله علمی وزارت علوم)»، مجلهٔ قرآن، فرهنگ و تمدن، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۹ش.
• «ماجرای پایه گذاری تقویم هجری قمری»،وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 15 شهریور 1399ش.
• مبلغی، احمد، «فقه هجرت»، مجلهٔ فقه، شمارهٔ ۴۸، ۱۴۸۵ش.
• مطهری، مرتضی، هجرت و جهاد، تهران، حزب جمهوری اسلامی، ۱۳۶۲ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
• نصیری، مهدی، «دربارهٔ حدیث مشهور اطلبوا العلم ولو بالصین»، فصلنامه سمات، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۹ش.
• «نقش تاریخی هجرت امام رضا (ع) به ایران»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۸۸ش.
• هاشمی، سید محمدعلی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بین‌الملل»، مطالعات حقوقی، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۲ش.
• «مهاجرت علمای تهران به ری معروف به مهاجرت صغری (1283ش)، وب‌سایت مرکز پژوهشهای اسلامی و ایرانی، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1404ش.