شهرهای موشکی ایران

شهرهای موشکی ایران؛ تونل‌های حفر شده در کوه‌ها با مهندسی و حفاری خاص با امکان دپوی انبوهی از موشک‌ها.

شهرهای موشکی ایران، مجتمع‌های نظامی زیرزمینی و کوهستانی گسترده‌ای هستند که با هدف حفاظت از توان موشکی کشور در برابر حملات و افزایش قابلیت بازدارندگی ساخته شده‌اند. این شهرها که بیشتر تحت فرماندهی سپاه پاسداران اداره می‌شوند، شامل انبارهای موشک، سکوهای پرتاب، شبکه‌های ارتباطی و زیرساخت‌های پشتیبانی هستند و امکان پرتاب سریع و پنهان موشک‌ها را فراهم می‌کنند. طراحی آن‌ها بر پایه استتار پیشرفته، عمق زیاد و مقاومت در برابر حملات است.

معرفی

شهرهای موشکی به مجتمع‌های نظامی گسترده‌ای گفته می‌شود که شامل انبارهای موشک، سکوهای پرتاب، شبکه‌های ارتباطی و تمامی زیرساخت‌های پشتیبانی لازم است. این شهرهای موشکی تحت فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به‌عنوان توان بازدارندگی دفاعی ایران عمل می‌کنند. کارکرد اصلی آنها، تمرکز بر فرآیندهای تولید، نگه‌داری و عملیات پرتاب برای موشک‌های بالستیک و کروز است که امکان واکنش سریع و قاطع را در برابر تهدیدات فراهم می‌سازد. طراحی این مجموعه‌ها بر پایۀ پنهان‌کاری و استتار پیشرفته است تا امکان عملیات مخفیانه و مقاومت در برابر حملات هوایی و سایبری را فراهم آورد. در ابتدا، پایگاه‌های موشکی متمرکز در تهران بودند؛ اما پس از آن در گسترۀ کشور توزیع شدند.

شهرهای موشکی عملیاتی ایران در قالب‌های مختلف زیرزمینی، کوهستانی و ساحلی مستقر شده‌اند. نسل اول شهرهای موشکی شامل تونل‌های نسبتاً ساده با یک خروجی بود. نسل دوم با چندشاخه‌شدن و افزودن مسیرهای امنیتی تکامل یافت. نسل سوم با ویژگی‌هایی مانند سکوهای شلیک داخلی، امکانات پیشرفتۀ زندگی، دیواره‌های چندلایه و مقاوم در برابر انفجار، درب‌های هیدرولیکی سنگین و همچنین سیستم‌های مجزا و ایزوله برای ذخیرۀ سوخت جامد و مایع است. طراحی این شهرهای موشکی با بهره‌گیری از لایه‌های عظیم سنگی به‌عنوان یک جذب‌کنندۀ طبیعی امواج انفجار، حتی در برابر اصابت موشک‌های سنگرشکن و بمب اتم نیز از بین نمی‌روند. بر اساس تصاویر ماهواره‌ای مورد استناد منابع غربی، ایران شهرهای موشکی خود را در عمق حدود ۵۰۰ متری کوه‌ها احداث کرده که از طریق شبکه‌های ریلی داخلی به‌هم متصل هستند. عمق زیاد و خروجی‌های متعدد طراحی شده در این مراکز، امکان پرتاب موشک‌ها را از مسیرهای مختلف و نقاط گوناگون فراهم می‌آورد. با توجه به ملاحظات امنیتی، تنها بخش محدودی از این ساختار زیرزمینی به رسانه‌ها معرفی شده است. قسمت‌های گسترده‌ای برای اسکان پرسنل، آماده‌سازی، بازرسی و نگه‌داری محموله‌های موشکی در این مجموعه‌ها وجود دارد.

به‌گفتۀ شهید امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده سابق نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تعداد شهرهای موشکی به اندازه‌ای است که اگر هر هفته از یکی از آن‌ها رونمایی شود، این روند تا بیش از دو سال باید ادامه یابد.

به‌گفتۀ شهید علیرضا تنگسیری، فرمانده سابق نیروی دریایی سپاه پاسدارن انقلاب اسلامی، شهرک‌های موشکی در امتداد سواحل خلیج فارس و دریای عمان استقرار یافته و عرصه‌ای با عمق بیش از ۷۰ کیلومتر را پوشش می‌دهند. او در تشریح قابلیت‌های این پایگاه موشکی، تأکید کرد سامانه‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن آماده عملیات می‌شوند. این سامانه‌ها روی شاسی‌های متحرک زمینی نصب شده‌اند و علاوه بر موشک‌های ضددریایی، با بهره‌گیری از فناوری‌های بومی پیشرفته، قادر به انجام عملیات‌های راهبردی بدون نیاز به استقرار در خطوط ساحلی هستند.

تاریخچه

پروژۀ ساخت شهرهای موشکی ایران از سال ۱۳۶۳ش و پیش از ورود نخستین موشک‌ها به ایران آغاز شده و تاکنون به‌طور مستمر ادامه داشته است.

نحوه ساخت

شهرهای موشکی ایران با استفاده از دستگاه حفار تونلی که به‌طور بی‌صدا تونل‌های عظیم زیرزمینی را در اعماق زمین ایجاد می‌کند، حفر شده است. در جلوی این دستگاه، یک صفحه برش غول‌پیکر قرار دارد که با تیغه‌های فوق‌مقاوم پوشیده شده و سنگ و خاک را می‌تراشد. سیلندرهای هیدرولیکی، دستگاه را به جلو می‌رانند و همزمان مواد حفاری‌شده جمع‌آوری و توسط نوار نقاله به بیرون منتقل می‌شوند. در زمین‌های مرطوب، دوغاب مخصوصی در پشت صفحه برش تزریق می‌شود تا با خاک مخلوط شده و فرآیند حفاری را روان‌تر کند. پس از پیشروی به‌اندازه یک بخش کوتاه، دستگاه متوقف می‌شود و سیلندرها جمع می‌شوند تا کارگران قطعات پیش‌ساختۀ بتنی را نصب کنند. هفت قطعه از این بخش‌ها، یک حلقه کامل تونل را تشکیل می‌دهند. فواصل بین قطعات با ملات پر می‌شود تا از نشت یا ریزش جلوگیری شود. پس از تکمیل حلقه، سیلندرها دوباره باز می‌شوند، صفحه برش به چرخش خود ادامه می‌دهد و چرخۀ حفاری تکرار می‌شود. در برخی پروژه‌ها، مهندسان یک لایۀ غشایی ضد آب از جنس فولاد نیز اضافه می‌کنند تا از نفوذ رطوبت جلوگیری شود.

بنیان‌گذار

ایدۀ اولیه و اجرای شهرهای موشکی در جمهوری اسلامی ایران از سوی شهید امیرعلی حاجی‌زاده پایه‌گذاری شد. حاجی‌زاده نخستین کسی بود که با گردآوردن گروهی از جوانان و با امکانات اولیه و بودجه‌ای محدود، کار را با ساخت تونل‌ها و زاغه‌ها آغاز کرد و به‌تدریج زیرساخت‌های گستردۀ شهرک‌های موشکی را شکل داد. یکی از محورهای نوآوری‌ها طراحی و ساخت سیلوهای پرتاب موشک است. این ایده پس از مشاهده‌ای ابتدایی توسط حاجی‌زاده در طی سفر به کره‌شمالی به کشور منتقل شد؛ در حالی که هیچ سند، کتاب یا تصویر مشخصی از جزئیات فنی آن در دسترس نبود. حاجی‌زاده با همت گروهی از متخصصان جوان، این ایده را به مرحلۀ اجرا رساند. اجرای این طرح در ایران، بدون دسترسی به دانش یا سابقۀ خارجی، با چالش‌های فنی و ایمنی زیادی همراه بود که با رهبری حاجی‌زاده و با همراهی فرماندهانی چون شهید حسن طهرانی‌مقدم و محمدباقر قالیباف، آزمایش با موفقیت انجام شد.

اهداف

هدف از ساخت شهرهای موشکی، حفاظت و بقای توان موشکی در برابر شناسایی و حملات احتمالی دشمن و خلق راهکاری پیشگیرانه برای غلبه بر تاکتیک‌های دشمن در هدف‌گیری پایگاه‌های موشکی و ایجاد پراکندگی و پنهان‌سازی تأسیسات موشکی در نقاط مختلف کشور به‌منظور کاهش آسیب‌پذیری بوده است.

ساختار و ویژگی‌ها

شهرهای موشکی ایران از تونل‌های مهندسی‌شده در کوه‌ها تشکیل شده‌اند که امکان ذخیرۀ انبوه موشک‌های بالستیک با بردهای مختلف را فراهم کرده‌اند. این مجموعه همچنین شامل سیلوهای زیرزمینی پرتاب است که بخشی از همان شهر موشکی محسوب می‌شوند و امکان شلیک مستقیم از داخل تأسیسات را می‌دهند.

ویژگی این شهرها عبارت است از:

• مکان‌یابی استراتژیک: این تأسیسات اغلب در مناطق کوهستانی، زیرزمینی یا نقاط دورافتاده با دسترسی کنترل‌شده احداث می‌شوند تا از شناسایی و حمله مستقیم دشمن در امان بمانند.
• تنوع و قدرت آتش: این شهرها میزبان طیف گسترده‌ای از موشک‌های بالستیک و کروز با بردهای کوتاه، متوسط و بلند هستند که توان هدف‌گیری نقاط حیاتی و استراتژیک در فواصل مختلف را به‌طور همزمان فراهم می‌کنند.
• پشتیبانی لجستیکی و فنی: وجود کارگاه‌های تعمیرات تخصصی و استقرار دائمی تیم‌های مهندسی و فنی مجرب، امکان نگهداری، بازسازی و آماده‌سازی سریع موشک‌ها برای عملیات را در کوتاه‌ترین زمان ممکن تضمین می‌کند.

رونمایی

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مهرماه ۱۳۹۴ش برای اولین بار از یک شهر موشکی واقع در عمق ۵۰۰ متری زمین رونمایی کرد و اشاره کرد که پایگاه‌های موشکی در تمامی استان‌های کشور مستقر شده‌اند.

در سال 1395ش دومین شهرک موشکی ایران نیز با حضور شهید علی لاریجانی، رئیس مجلس وقت رونمایی شد. در اردیبهشت 1396ش شهید امیرعلی حاجی‌زاده، از احداث کارخانۀ جدید موشک‌های بالستیک زیرزمینی که سومین کارخانه در نوع خود است، خبر داد. در بهمن‌ماه 1397ش محمدعلی جعفری، فرمانده سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از پایگاه زیرزمینی موشک‌سازی رونمایی کرد.

در ۱۷ دی 1403ش، شهید علی‌محمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از برنامه رونمایی بخش‌های جدید شهرهای موشکی و پهپادی نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حاشیه رزمایش «اقتدار پیامبر اعظم» خبر داد. همچنین اعلام شد که نیروی دریایی سپاه نیز از دو شهر زیرزمینی موشکی و شناوری در جنوب کشور رونمایی خواهد کرد. در ۲۱ دی، شهر جدید موشکی ایران با حضور فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (شهید حسین سلامی) و فرمانده نیروی هوافضای سپاه (شهید امیرعلی حاجی‌زاده) به‌طور رسمی رونمایی شد.

بازتاب بین‌المللی از رونمایی یکی از شهرهای موشکی ایران

اسپوتنیک روسیه: شهر موشکی ایران را شگفت‌آور نامید.

شبکه شانگهای چین: تصاویر این شهر موشکی را همراه با اظهارات رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده نیروی هوافضای سپاه پخش کرد.

شبکه اسکای نیوز: بخشی از سخنان حاجی‌زاده را یادآوری کرد که در ۳۰ بهمن ۱۴۰۳ش گفته بود: «اگر از امروز هر هفته یک شهر موشکی رونمایی کنیم، تا دو سال این رونمایی‌ها ادامه خواهد داشت.»

رسانه‌های هندی: رونمایی از شهرهای موشکی را پاسخی به تهدیدات ترامپ و اسرائیل دانستند. بخش عربی یورونیوز این اقدام را نشانه افزایش توان دفاعی سپاه ایران دانست. رسانه‌های صهیونیستی با انتشار ویدیوی شهر موشکی، این حجم از موشک را غافلگیرکننده نامیدند.

شبکه سی‌ان‌ان: گزارش داد که ایران از تأسیسات ذخیره‌سازی زیرزمینی رونمایی و از ساخت موشک‌های ویژه جدید خبر داده است.

خبرگزاری فرانسه: اشاره کرد که تلویزیون ایران پس از رزمایش، پایگاه‌های موشکی را به نمایش گذاشت.

نیو عرب و تایمز آو اسرائیل: این رونمایی را در پی رزمایش «راهیان قدس» در تهران پوشش دادند.

نحوه پرتاب موشک‌ها

ایران مسیر توسعۀ توان موشکی خود را از شهرهای موشکی به مزرعه‌های موشکی تکامل داده است. در این سامانه پیشرفته، موشک‌های بالستیک درون کپسول‌های پرتاب عمودی قرار گرفته و در اعماق زمین دفن می‌شوند، به‌طوری که پس از پوشاندن کامل آن‌ها با خاک، هیچ نشانهٔ قابل‌تشخیصی روی سطح زمین باقی نمی‌ماند. این سیستم مشابه سازه‌های حفاظت‌شده زیرزمینی نظیر تاسیسات هسته‌ای فردو عمل می‌کند که در برابر حملات مقاوم است.

در تاکتیک مزرعه موشکی، خاک کنار زده می‌شود و موشک‌هایی که در زیر زمین قرار دارند، بدون حضور نیروی انسانی در محل، مستقیماً از عمق زمین به‌سمت هدف شلیک می‌شوند. فرآیند پرتاب به این صورت است که موشک در حالت آماده‌باش قرار دارد، صفحهٔ پوشاننده کنار می‌رود، پرتاب انجام می‌شود و سپس صفحه بسته می‌شود.

در گذشته، امکان رصد تحرکات موشکی ایران از طریق تصاویر ماهواره‌ای یا ردیابی سکوهای پرتاب متحرک وجود داشت؛ اما در این معماری جدید، با به‌کارگیری کپسول‌های پرتاب عمودی و کاملاً مدفون، قابلیت پیش‌بینی، شناسایی و رهگیری پرتاب‌ها به‌طور چشمگیری محدود شده است. این امر به ایران امکان می‌دهد تا در زمانی غیرمنتظره و از مکانی نامشخص، اقدام به پرتاب کند.

مزیت شهرهای موشکی

• افزایش چشمگیر قابلیت بقا و امنیت تسلیحاتی: این شهرهای زیرزمینی، موشک‌ها و تجهیزات حیاتی را در عمق زمین و در برابر حملات هوایی و موشکی احتمالی دشمن محافظت می‌کنند. با پنهان‌سازی این توان از دید سامانه‌های شناسایی و ماهواره‌ها و همچنین قابلیت جابه‌جایی و شلیک از مکان‌های غیرمنتظره، احتمال خنثی‌سازی توان موشکی ایران در یک حملۀ غافلگیرانه اولیه به حداقل می‌رسد.

• تقویت بازدارندگی و امکان پاسخگویی سریع و قاطع: استقرار موشک‌ها در این شهرهای امن زیرزمینی، امکان آماده‌سازی و پرتاب سریع را حتی تحت فشار دشمن فراهم می‌سازد. این قابلیت، قدرت پاسخگویی قاطع و گسترده ایران به هرگونه تجاوز را افزایش می‌دهد. این امر به خودی خود، عامل بازدارندگی محسوب می‌شود.

• ارتقای انعطاف‌پذیری عملیاتی و تاکتیکی: شهرهای موشکی، گزینه‌های استراتژیک و تاکتیکی فرماندهی را گسترش می‌دهند. امکان جابه‌جایی ایمن و پنهان موشک‌ها، اجرای سناریوهای عملیاتی متنوع، ترکیب با روش‌های شلیک سریع، پرتاب از زوایای گوناگون و به‌کارگیری تاکتیک‌های فریب، توان ایران در مقابله با تهدیدات پیچیدۀ مدرن را تقویت کرده و احتمال موفقیت در اجرای عملیات دقیق و غافلگیرانه را افزایش می‌دهد.

• تضمین ذخیره‌سازی و نگهداری بهینه در بلندمدت: محیط کنترل‌شده زیرزمینی با تنظیم دما و رطوبت، بهترین شرایط را برای نگهداری طولانی‌مدت تسلیحات فراهم می‌کند. این سازه‌ها تجهیزات را در برابر عوامل مخرب محیطی مانند تابش خورشید، گردوغبار و نوسان‌های جوی محافظت کرده، عمر مفید آنها را افزایش و هزینه‌های تعمیر و نگهداری را کاهش می‌دهند. ذخیره‌سازی ایمن در عمق زمین، تضمین می‌کند که این توان همواره در وضعیت آماده‌باش کامل باقی بماند.

بزرگترین شهر موشکی ایران

شهر موشکی خلیج فارس یک مجموعه عظیم و پیشرفته زیرزمینی است که نه‌تنها بزرگترین سازه از این دست در خاورمیانه محسوب می‌شود، بلکه از نظر مقیاس و پیچیدگی، در جهان تنها با نمونه‌های مشابه در دو کشور دیگر چین و کره شمالی قابل قیاس است. طول تونل‌های درون این شهر موشکی در برخی موارد از طول یک باند فرودگاه نیز بیشتر است. ابعاد این مجموعه، طولی بیش از ۲۰ کیلومتر را دربر می‌گیرد و شامل بیش از ۶۰ شاخۀ اصلی و فرعی می‌شود. این شاخه‌ها به فضاهای تخصصی مختلفی از جمله انبارهای نگهداری موشک، سکوهای بارگیری، بخش‌های سوخت‌رسانی، مراکز فرماندهی و کنترل و همچنین مسیرهای تخلیه اضطراری تقسیم می‌شوند. طراحی هر تونل امکان عبور و عملیاتی‌کردن موشک‌هایی به طول ۱۶ متر را فراهم می‌کند. قابلیت اصلی این سیستم، توانایی شلیک ده‌ها موشک در کمتر از ده دقیقه بدون امکان شناسایی سکوهای پرتاب است. این شهر موشکی برای پاسخگویی به طیف وسیعی از سناریوهای دفاعی، از مقابله با ناوگان‌های دریایی تا هدف‌گیری پایگاه‌های منطقه‌ای طراحی و آماده شده است. شهر موشکی خلیج فارس نمایانگر نسل سوم از شهرهای موشکی است. سیستم تهویه در این مجموعه به‌گونه‌ای مهندسی شده که قادر است دود و گازهای غلیظ ناشی از شلیک‌های پیاپی را به‌سرعت و به‌طور کامل از محیط تونل تخلیه و از انباشت آنها جلوگیری کند. بر پایۀ برآوردهای کارشناسی، گنجایش کلی این شهر موشکی و تونل‌های نگهداری آن، ظرفیت استقرار و ذخیره بیش از دو هزار موشک را دارا است. در سال 1399ش از این شهر موشکی با حضور شهید حسین سلامی به همراه شهید علیرضا تنگسیری رونمایی شد.

شهرهای زیرزمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

در ۲۹ دی ۱۳۹۴ش، احمدرضا پوردستان، فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که شهرهای زیرزمینی موشکی در انحصار سپاه نیست و ارتش نیز بسیاری از آنها را در اختیار دارد:

پایگاه ۳۱۳: در ۷ خرداد 1401ش، ارتش از این پایگاه که صدها متر زیر زمین در رشته‌کوه زاگرس احداث شده است، رونمایی کرد. این پایگاه بیش از ۱۰۰ پهپاد رزمی، شناسایی و کنترلی با کاربری‌های مختلف دارد.

پایگاه عقاب ۴۴: در ۱۹ بهمن سال 1403ش، با رونمایی از این پایگاه، پازل شهرهای موشکی، پهپادی و پایگاه‌های هوایی ایران تکمیل شد. احداث چنین پایگاه‌های راهکنشی و زیرزمینی، ضمن کاهش چشمگیر هزینه‌های حفاظتی، امنیت و بقای جنگنده‌های ارتش را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

آسیب به شهرهای موشکی ایران پس از جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم

توان موشکی ایران همواره کانون توجه و نگرانی قدرت‌های بزرگ غربی بوده است. این کشورها، افزون بر تحریم‌ها که ابزار همیشگی آنان نسبت به ایران بوده است، با روش‌هایی چون خرابکاری صنعتی، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و مکان‌یابی پایگاه‌های موشکی ایران تلاش کرده‌اند تا در صورت درگیری احتمالی، با از کار انداختن این سامانه‌ها، مهم‌ترین مزیت راهبردی ایران را خنثی کنند.

محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پس از جنگ تحمیلی 12 روزه در واکنش به این پرسش که آیا به توان موشکی ایران خسارتی وارد شده، تأکید کرد که کمترین آسیبی حتی در حد یک خراش هم بر پیکر موشک‌ها و تونل‌های موشکی ایران نیفتاده است و اگر درِ این تونل‌ها بسته شود، مسیر با لودر بازگشایی می‌شود.

قرار گرفتن شهرهای موشکی در اعماق زمین سبب شده تا ارزیابی‌های اطلاعاتی واشنگتن نتوانند با قطعیت مشخص کنند که چه تعداد موشک و پرتابگر در طول ۴۰ روز جنگ رمضان و تا پیش از آتش‌بس موقت منهدم شده‌اند. این ارزیابی در مورد پرتابگرها حتی پیچیده‌تر است. ایران تعداد زیادی پرتابگر ماکت، سکوهای فریبنده و اهداف ساختگی در سراسر کشور مستقر کرده که تشخیص آنها از طریق سنجنده‌های هوایی و ماهواره‌های جاسوسی دشوار است. علاوه بر این، منابع اطلاعاتی به قابلیت بازسازی سریع نقاط پرتاب موشک‌های ایران اشاره دارند. بر اساس تحلیل‌های سی‌ان‌ان از تصاویر ماهواره‌ای که ۲۷ پایگاه زیرزمینی و ۱۰۷ تونل را بررسی کرده، اگرچه حملات آمریکا و اسرائیل به ۷۷درصد از ورودی‌های این شهرهای موشکی آسیب زده، اما گزارش‌های اطلاعاتی آمریکا حاکی از آن است که نیروهای ایرانی، اندکی پس از اصابت موشک‌ها به‌سرعت تونل‌های شهرهای موشکی مسدود شده را بازگشایی و لانچرهای موشکی را خارج کرده است. طبق این گزارش منابع ایرانی نیز تأیید کرده‌اند که تمامی شهرهای موشکی و پایگاه‌های پهپادی بازگشایی شده‌اند.

ارتباط ساخت شهرهای موشکی ایران با خشکسالی

در پی تداوم جنگ رمضان و ناکامی پیش‌بینی‌های اولیه مبنی بر سقوط سریع ایران، یک روایت جدید در فضای مجازی مطرح شد. این روایت ادعا می‌کند که شهرهای موشکی زیرزمینی ایران عامل بحران خشکسالی در کشور هستند. در حالی که داده‌های جهانی نشان می‌دهد خشکسالی کنونی پدیده‌ای جهانی ناشی از تغییرات اقلیمی است و کشورهای زیادی فاقد چنین تأسیسات دفاعی نیز با آن دست به گریبانند. عوامل محلی مانند الگوی کشت نامناسب و مدیریت نادرست منابع آب نیز در ایران به این بحران دامن زده‌اند. کارشناسان داخلی به این ادعا واکنش نشان داده‌اند و تغییر تاکتیک رسانه‌های ضدایرانی از پیش‌بینی سقوط سریع به نگرانی‌های محیط‌زیستی را ناشی از ناکامی آن‌ها در جنگ و مقاومت مؤثر ایران عنوان می‌کنند.

منابع

• امیدی، ستایش، «بهانه‌ جدید و شاخ‌دار ضدانقلاب درباره شهرهای موشکی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 6 فروردین 1405ش.
• «اولین تصاویر شهر موشکی سپاه در خلیج فارس»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 19 دی 1399ش.
• «ایران از شهرهای موشکی خود رونمایی کرد»، وب‌سایت طلا، تاریخ درج مطلب: 20 شهریور 1404ش.
• «بازتاب بین‌المللی از شهر موشکی سپاه پاسداران»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 6 فروردین 1404ش.
• «تصاویر؛ ایده ساخت شهرهای موشکی ایران متعلق به کیست»، وب‌سایت فرادید، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1404ش.
• «تصاویر سی ان ان از بازگشایی تونل‌های موشکی ایران»، خبرگزاری تابناک،تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1405ش.
• «جزییات بزرگترین شهر موشکی سپاه/ «تیربار موشکی» سپاه چه می کند؟»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 6 فروردین 1404ش.
• «جزییات شهرک‌های موشکی ایران از زبان سردار تنگسیری/ فرمانده نیروی دریایی سپاه: رزمایش‌های ما تهدیدی برای کشورها منطقه نبوده و نیست»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 8 مهر 1400ش.
• «جزئیات و تصاویر سه شهر موشکی ایران»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1402ش.
• «حداقل ۷۰ درصد زرادخانه موشکی ایران باقی است »، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1405ش.
• «سردار حاجی‌زاده ما اگر بخواهیم هفته یک شهر موشکی»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 1 اردیبهشت 1405ش.
• «سردار نقدی: همه شهر‌های موشکی سالم هستند/ وقوع جنگ پیش‌بینی شده بود/ از عملکرد پزشکیان در زمان جنگ دفاع می‌کنم/ ۵۰ کشور برای اسرائیل جاسوسی می‌کنند/ هیچ‌یک از فرماندهان ما درخواست آتش‌بس نداشتند/ پیروزی ایران در جنگ با اسرائیل قاطع بود»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: 28 مهر 1404ش.
• «شهرهای موشکی ایران با کدام دستگاه ساخته شده اند؟»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 3 اردیبهشت 1405ش.
• «شهرهای موشکی سپاه در کجا و چگونه ساخته شده اند؟/ تصاویر»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 21 مرداد 1399ش.
• «شهرهای موشکی سپاه کابوسی برای دشمنان/ تکمیل پازل شهرهای زیرزمینی ایران»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 24 دی 1403ش.
• «مزرعه موشکی سپاه چیست و چه طور شکل گرفت؟»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1404ش.
• «مستند در اعماق ؛ گزارش تفصیلی درباره شهرهای موشکی ایران»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 3 اردیبهشت 1405ش.
• «مهم؛ چرا ماهواره‌های آمریکا از دیدن بزرگترین شهر موشکی ایران وحشت کردن»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 31 فروردین 1405ش.