جزیره آریانا

جزیره آریانا؛ جزیرهٔ ایرانی اشغال شده توسط امارات متحدهٔ عربی در جنوب خلیج فارس.

جزیره آریانا در خلیج فارس، با پیشینۀ تاریخی مالکیت ایران، هم‌اکنون تحت حاکمیت امارات است. این جزیره به‌عنوان منطقۀ حفاظت‌شده کنوانسیون رامسر و میراث جهانی یونسکو و اهمیت راهبردی و منابع نفتی شناخته می‌شود. ایران بر اساس اسناد تاریخی، نقشه‌ها و حقوق دریاها ادعای مالکیت دارد و اقدامات دیپلماتیک و کارزارهای مردمی برای بازپس‌گیری آن انجام داده است. امارات نیز با توسعۀ زیرساخت و سرمایه‌گذاری سعی در تثبیت حاکمیت خود در این جزیره دارد.

معرفی

موقعیت جغرافیایی

جزیرهٔ آریانا به مساحت 12 کیلومترمربع در جنوب خلیج‌فارس و در فاصلهٔ حدود ۱۵۰ کیلومتری جنوب جزیرهٔ کیش و حدود ۸۰ کیلومتری جزیرۀ سیری قرار دارد و به همان میزان تا شهر ابوظبی فاصله دارد. این جزیره فاقد سکنهٔ بومی است و تنها عده‌ای محدود در تأسیسات نفتی موجود در آن مشغول به کار هستند. جزیره آریانا در کنوانسیون رامسر به‌عنوان یک منطقهٔ حفاظت‌شده به ثبت رسیده و ادارهٔ آن در حال حاضر بر عهدهٔ شیخ‌نشین شارجه امارات متحده عربی است؛ اما از نظر تاریخی، مالکیت این جزیره متعلق به ایران بوده است. پس از تصرف توسط امارات نام این جزیره به «صیر ابونُعَیر» تغییر یافت.

کاربری

جزیره آریانا در ابتدا به‌صورت موقت به‌عنوان محلی برای پهلوگیری قایق‌های ماهی‌گیری و اقامت کوتاه غواصان استفاده می‌شد؛ اما به‌تدریج با کشفیاتی که در آن صورت گرفت، اهمیتش افزایش یافت و جاذبه‌های گردشگری بیشتری پیدا کرد.

ثبت در یونسکو

جزیره آریانا دارای سواحل زیبا با ماسه‌های سفیدرنگ است و به‌دلیل طبیعت منحصربه‌فرد و وجود گونه‌های جانوری کمیاب، از سال ۲۰۱۲م در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

قابلیت‌های ژئوپولیتیکی

جزیره آریانا به‌همراه جزیره زرکوه در مجاورت خطوط ترانزیت دریایی واقع شده و از دو بعد ژئواستراتژیک و اقتصاد انرژی دارای اهمیت است. موقعیت جغرافیایی این جزیره، امکان نظارت بر تردد ناوگان تجاری و نفتکش‌ها، کنترل مسیرهای تأمین انرژی و ایجاد بازدارندگی منطقه‌ای را فراهم کرده و نقش مهمی در جلوگیری از خلأهای امنیتی ایفا می‌کند؛ علاوه بر این، برخورداری از ذخایر نفتی، ظرفیت بالقوه‌ای برای تولید و صادرات انرژی محسوب می‌شود که می‌تواند در افزایش درآمدهای ملی، توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای جایگاه دیپلماسی انرژی تأثیرگذار باشد.

تاریخچه

اگرچه در منابع تاریخی، تعلق جزایر خلیج فارس به قلمرو ایران تا پیش از دوران معاصر ذکر شده است، اما روند خروج جزایر آریانا از کنترل ایران طی سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی و هم‌زمان با گسترش حضور بریتانیا در منطقه رقم خورد. در سال ۱۹۰۸م، هم‌زمان با استقرار نیروهای بریتانیایی در جزایر سه‌گانه خلیج فارس، این جزایر نیز تحت کنترل آن‌ها درآمد. بریتانیا از طریق انعقاد پیمان‌های تحت‌الحمایگی با حاکمان محلی و ترسیم مرزهای دریایی، پیش از خروج از خلیج فارس در دهه ۱۹۷۰م، کنترل عملی این جزایر را به شیخ‌نشین‌های تازه‌تأسیس واگذار کرد؛ روندی که در نهایت به تسلط امارات متحده عربی بر این جزایر در سال ۱۳۵۲ش انجامید.

از منظر حقوقی و دیپلماتیک، انتقال کنترل این جزایر به امارات بدون انعقاد معاهدات رسمی واگذاری حاکمیت صورت پذیرفت. در آن مقطع، کاهش نظارت عملی دولت وقت ایران بر قلمروهای دورافتاده و اتکای بریتانیا به تفاسیر یک‌جانبه از موافقت‌نامه‌های مرزی، وضعیت حقوقی جزایر را دگرگون ساخت. فقدان کنشگری مؤثر دیپلماتیک و ناکامی تهران در جلب حمایت‌های بین‌المللی برای اعمال حاکمیت، منجر به بروز یک خلأ حقوقی شد؛ وضعیتی که با غیبت فیزیکی نهادهای حاکمیتی ایران، زمینه را برای ادامه‌دار شدن ادعاهای مالکیت از جانب امارات فراهم ساخت.

اسناد حاکمیت ایران بر جزیره

مستندات و استدلال‌های ناظر بر حاکمیت ایران بر جزیرهٔ زرکوه در سه محور اصلی قابل دسته‌بندی است:

اسناد تاریخی: ارجاع به اسناد کهن مانند کتیبهٔ بیستون که جزیره را بخشی از ایالت پارس معرفی می‌کند و سوابق دوران افشاریه که نشان‌دهندهٔ ادارهٔ جزیره توسط حاکمان ایرانی نظیر لطیف‌خان دشتستانی است.

اسناد نقشه‌نگاری: نقشه‌های رسمی بریتانیایی در سده‌های نوزدهم و اوایل بیستم میلادی، از جمله نقشه‌های وزارت جنگ بریتانیا، اسناد لرد کرزن و نقشه‌های دریانوردی انگلیسی که این جزیره را در محدودهٔ مرزها و با رنگ شناسهٔ قلمرو ایران ترسیم کرده‌اند.

مبانی حقوق بین‌الملل دریاها: استدلال حقوقی مبنی بر فاصلهٔ جزیره از سواحل امارات متحده عربی که فراتر از محدودهٔ ۲۴ مایلی (حریم آب‌های داخلی و دریای سرزمینی) قرار دارد و از آن برای رد مبنای حقوقی ادعاهای ارضی امارات استفاده می‌شود.

اقدامات ایران جهت اعاده حاکمیت بر جزیره

اقدامات حکومتی

در اسفند ۱۳۹۵ش عضو وقت کمیسیون امنیت ملی مجلس، در این رابطه اظهار داشت که مالکیت ایران بر جزایر آریانا و زرکوه بر اساس اسناد حقوقی کاملاً روشن است و وزارت امور خارجه نیز پیگیری‌های لازم را در این خصوص دنبال می‌کند و دادخواست قضایی بین‌المللی برای بازپس‌گیری مالکیت این جزیره از امارات ارائه داده است.

کارزارهای مردمی

پویش‌های متعددی در سال‌های اخیر حول موضوع بازپس‌گیری جزایر ایرانی آریانا و زرکوه از امارات متحده عربی شکل گرفته است. از جمله این کارزارها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. کارزار درخواست بازپس‌گیری دو جزیره ایرانی خلیج‌فارس که خطاب به سید ابراهیم رئیسی (رئیس‌جمهور وقت) و حسین امیرعبداللهیان (وزیر امور خارجه وقت) از ۱۷ آبان ۱۴۰۰ش تا ۱۷ دی ۱۴۰۰ش فعالیت داشت.
2. کارزار پویش بازگرداندن جزایر زرکوه و آریانا که خطاب به وزیر امور خارجه و رئیس مجلس شورای اسلامی، از ۲۲ شهریور ۱۴۰۳ش تا ۲۹ اسفند ۱۴۰۳ به جمع‌آوری امضا پرداخت.
3. کارزار پویش آزادسازی جزایر ایرانی آریانا و زرکوه که خطاب به روسای قوای سه‌گانه، از ۱۹ مهرماه ۱۴۰۴ش تا ۱ فروردین ۱۴۰۶ش فعال است.

اقدامات امارات در راستای تحکیم حاکمیت خود بر جزیره

امارات متحده عربی در سال‌های اخیر با اجرای راهبردهایی نظیر احداث شهرک‌ها، گسترش زیرساخت‌های گردشگری و اقتصادی و همچنین جلب سرمایه‌گذاری‌های خارجی در جزایر آریانا و زرکوه تلاش کرده است تا حضور و حاکمیت خود را در این مناطق تحکیم بخشد.

منابع

• «آریانا و زرکوه: جزایر «ایرانی» که در اِشغال «امارات» هستند»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• « «آریانا» و «زرکوه»؛ جزیره‌های ایرانی که در اشغال امارت است»، صراط‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• ««آریانا» و «زرکوه» را پس بگیریم»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 3 دی 1402ش.
• «آیا با دو جزیره ایرانی (آریانا) و زرکوه که در اشغال امارات هستند آشنا هستید؟»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «ادعای جدید امارات در جزایر ایرانی «آریانا» و «زرکوه»»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1396ش.
• «ایران ۲ جزیره دیگر هم در خلیج فارس دارد | وقت اقامه دعوی بین‌المللی دربارهٔ بخشی از خاک ایران نرسیده است؟»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• «جزیره آریانا، جزیره زرکوه و آرایی کجاست؟ + نقشه»، تجارت‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۴۰۳ش.
• «دادخواست قضایی ایران برای باز پس‌گیری آریانا و زرکوه»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
• فاخری، مرتضی، «آریانا و زرکوه؛ دو جزیره ایرانی، ۵۵۰ هزار بشکه نفت در اختیار همسایه»، ۱۴۰۴ش.
• «کارزار بازپس‌گیری جزایر آریانا و زرکوه»، وب‌سایت اقتصاد سرآمد، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۴ش.
• «ماجرای تصاحب ۲ جزیره آریانا و زرکوه توسط امارات در زمان شاه چه بود؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۴۰۳ش.