دوستی افراطی

دوستی افراطی

دوستی افراطی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

دوستی افراطی؛ وابستگی عاطفی افراطی و ناسالم میان دو فرد.

انسان‌ها به‌طور طبیعی تمایل به برقرار رابطه عاطفی و دوستانه با دیگر افراد دارند؛ ولی اگر این ارتباط حالت افراطی پیدا کند زندگی از ابعاد مختلف دچار اختلال می‌شود. وابستگی افراطی به دوستان، موجب کاهش توجه فرد به خانواده‌ می‌شود. استرس و مشغولیت‌های فکری او فراوان می‌شود و احساس گناه و ترس از طرد شدن همواره او را آزار می‌دهد. دوستی افراطی می‌تواند اصل ازدواج و روابط عاطفی با همسر آینده را تحت تأثیر قرار دهد.

تعریف دوستی افراطی

دوستی افراطی یا وابستگی ناسالم، نوعی دلبستگی شدید عاطفی و روانی به فرد خاص است که در آن فرد احساس می‌کند بدون حضور یا حمایت دیگری قادر به ادامه زندگی عادی نیست. این وضعیت معمولاً با کاهش اعتمادبه‌نفس، ترس از تنهایی و نیاز مداوم به تأیید دیگران همراه است.

نشانه‌های وابستگی عاطفی ناسالم

وابستگی در روابط عاطفی تا حدی طبیعی است؛ اما اگر از حالت تعادل خارج شود، فرد تمام توجه و آرامش خود را به طرف مقابل وابسته می‌کند و در نتیجه، رابطه به‌جای ایجاد امنیت، به منبع اضطراب و ناآرامی تبدیل می‌شود. برخی از نشانه‌های وابستگی عاطفی ناسالم عبارتند از:

• ارسال پیام به‌صورت مداوم؛ چنین افرادی مدام به‌صورت‌های مختلف به فرد محبوب پیام می‌فرستند و انتظار دارند که به‌سرعت پاسخ داده شود. اگر فوراً پاسخ داده نشود، اضطراب و نگرانی وجود او را فرا می‌گیرد.

• نادیده گرفتن نیازهای خود؛ فردی که به‌شدت دچار وابستگی عاطفی به دیگری شده است، نیازهای خودش را فراموش می‌کند و گاهی از مطالبه حق خود هم خودداری می‌کند. چنین فردی بیشتر کارهای مورد علاقه طرف مقابل را انجام می‌دهد.

• ترس از طردشدن؛ یکی از مهم‌ترین نشانه‌ها، نگرانی مداوم از قطع رابطه یا کم‌شدن محبت طرف مقابل است؛ ترسی که گاه باعث رفتارهای افراطی می‌شود.

• اضطراب پس از فاصله یا جدایی؛ کاهش ارتباط، سردشدن رابطه یا پایان دوستی ممکن است در فرد وابسته احساس افسردگی، اضطراب یا آشفتگی شدید ایجاد کند.

• وابستگی در تصمیم‌گیری؛ فرد در تصمیم‌های مهم، اعتماد کافی به خود ندارد و ترجیح می‌دهد مسئولیت انتخاب‌ها را به دوستش واگذار کند.

• پذیرش درخواست‌های غیرمنطقی؛ گاهی فرد به‌خاطر علاقه شدید، قدرت تصمیم و درک منطقی را از دست می‌دهد؛ حتی با خواسته‌های غیرمنطقی دوستش موافقت می‌کند. طبق روایتی از امام علی عشق‌ ناروا باعث تسلط خواهش‌های فزاینده نفسانی بر عقلانیت می‌شود.

• احساس بی‌معنا بودن زندگی؛ فرد فکر می‌کند که زندگی بدون دوست محبوب بی‌معنا است و به تنهایی نمی‌تواند زندگی شادی داشته باشد.

• کنترل و پیگیری افراطی رفتارهای طرف مقابل؛ تعاملات فرد مورد علاقۀ خود‌ با دیگر افراد را پیگیری می‌کند. تمام عکس‌ها و نظرات دیگران را در صفحات اجتماعی فرد محبوبش را زیر و رو می‌کند تا دلش آرام گیرد؛ کنترل‌ کردن مداوم برای تحلیل شخصیت افرادی که با فرد محبوب در ارتباط هستند، نشانۀ وابستگی عاطفی شدید است.

• نیاز دائمی به حمایت و تأیید؛ معمولاً فردی که از لحاظ عاطفی وابسته است، دنبال کسب اطمینان و حمایت از طرف دوست مورد علاقۀ خود است؛ مثلاً ممکن است به‌صورت مدام سؤالاتی از این قبیل بپرسد: «دوستم داری؟»، «نمی‌خوای که رابطه‌ات را با من به هم بزنی؟». در واقع با این پرسش‌ها می‌خواهد از حمایت دوست خود اطمینان حاصل کرده و احساس خوب پیدا کند.

• تحمل رفتارهای آزاردهنده؛ درصورتی‌که وابستگی شدید باشد، فرد توهین‌ها و بی‌احترامی دوستش را تحمل می‌کند تا او را از دست ندهد.

• میل به انحصارطلبی؛ یکی از نشانه‌های دوستی‌های افراطی میل به انحصارطلبی است. این افراد از اینکه دوست آنها، با افراد دیگری رابطه دوستانه داشته باشند دچار آشفتگی می‌شوند.

دلایل و زمینه‌ها

دلایلی مختلفی می‌تواند زمینۀ ابتلای افراد به دوستی‌های افراطی و وابستگی‌های عاطفی شدید را فراهم کند که برخی از این دلایل عبارتند از:

• تجربه کودکی: وابستگی ناسالم معمولاً ریشه در احساس ناامنی، شکست‌های عاطفی و تجربه‌های دوران کودکی دارد. حمایت افراطی والدین یا ناتوان‌پنداشتن کودک می‌تواند باعث شکل‌گیری شخصیتی وابسته شود؛ به‌گونه‌ای که فرد در بزرگسالی نیز خود را نیازمند حمایت و تأیید دیگران بداند.

• شکست‌های عاطفی: ناکامی‌های عاطفی و احساس کمبود محبت می‌تواند فرد را به‌سوی روابطی سوق دهد که در آن به‌صورت افراطی به دیگری وابسته شود.

• نیاز شدید به تأیید و محبت: برخی افراد برای احساس آرامش و رضایت، به دریافت مداوم توجه، محبت و تأیید از سوی دوستان خود نیاز دارند.

• احساس ناامنی عاطفی: افرادی که از تنهایی، طردشدن یا ازدست‌دادن رابطه هراس دارند، بیشتر در معرض وابستگی شدید در دوستی قرار می‌گیرند.

• ضعف عزت‌نفس؛ افرادی که احساس ارزشمندی کمتری دارند، معمولاً تأیید و توجه دیگران را معیار ارزش خود قرار می‌دهند و به روابط دوستانه وابستگی بیشتری پیدا می‌کنند.

• محیط‌های شبانه‌‌روزی: زندگی شبانه‌روزی با دوستان در خوابگاه‌های دانشجویی، زمینه‌ساز شکل‌گیری دوستی‌های افراطی است. معمولاً این گونه محیط‌ها از یک سوی، باعث قطع یا کاهش پیوندهای عاطفی فرد با خانواده و از دیگر سو، باعث افزایش ارتباط تنگاتنگ میان جوانان، مربیان، معلمان و یا دوستان آنها می‌شود.
• شخصیت‌زدگی: برخی از جوانان به‌خاطر سبک تربیتی در خانواده دچار کمبودهای شخصیتی می‌شوند و این امر موجب می‌شود که جوانان دنبال یافتن الگوهایی خارج از محیط خانواده برآیند و در چنین موقعیتی، هر ویژگی خوب شخصیتی می‌تواند آنان را مجذوب کرده و این تعلقات را بیشتر کند.
• عشق به زیبایی: انسان به‌طور طبیعی گرایش به زیبایی دارد و جوانان به‌ویژه افرادی که از طبع حساس و ظریف برخوردارند، بیشتر تحت تأثیر این گرایش قرار می‌گیرند و در مواردی آنچه را که در رؤیاهای خویش می‌پروراندند، در شخصیت معلم یا مربی خویش مشاهده می‌کنند.
• توجه خاص به جذابیت‌های جوان: برخی از جوانان به‌دلایلی از قبیل زیبایی ظاهر، خوش‌بیان بودن و یا آراسته بودن، بیش از حد مورد توجه برخی دوستان قرار می‌گیرند و این امر، متقابلاً جوان را وا می‌دارد تا احساسات افراطی آنان را به گونه‌ای جبران کند.
• مجرد بودن افراد: افراد مجرد که هنوز تشکیل خانواده نداده‌اند و از جهت پاسخ به نیازهای غریزی و روانی با محدودیت‌هایی روبرو هستند، آمادگی بیشتری برای گرفتار شدن در دوستی‌های افراطی دارند.
• محیط خانوادگی ناسالم: وجود تنش، خشونت، اعتیاد یا نبود ارتباط عاطفی مؤثر میان والدین و فرزندان، از عوامل مهم شکل‌گیری وابستگی‌های ناسالم است.

پیامدهای دوستی‌های افراطی

روانشناسان بر این باورند که روابط درهم‌تنیده و غیرمعمول با هم‌جنسان می‌تواند موجب اختلال در ابعاد گوناگون زندگی افراد شود. در این زمینه می‌توان به پیامدهایی از قبیل؛ غفلت از یاد خدا، کم‌توجهی به امور عبادی و درسی، کاهش توجه به خانواده، وجود دعوا و اختلافات شدید، حساسیت بیش از اندازه، ترس از دست دادن و طرد شدن در رابطه و در نهایت، پایان رابطه اشاره کرد.

• اختلال در روابط عاطفی و زناشویی؛ علاقه به همجنس در صورتی که از حالت طبیعی خارج شود موجب وابستگی شده و در مواردی به سوءاستفاده اخلاقی و جنسی نیز کشیده می‌شود. علاقه شدید به دوست هم‌جنس می‌تواند باعث شود فرد قادر به برقراری روابط جنسی و عاطفی مطلوب با همسر خود نباشد و این امر موجب کاهش رضایت زناشویی می‌شود.

• کاهش اعتمادبه‌نفس؛ وابستگی شدید به دوست یا فرد مورد علاقه، باعث می‌شود احساس ارزشمندی فرد به میزان توجه و تأیید دیگران وابسته شود و اعتمادبه‌نفس او کاهش یابد.

• افزایش توقعات: افراط در دوستی می‌تواند توقعات زیادی ایجاد کند و باعث شود روابط به‌جای صمیمیت، دچار سردی شوند؛ زیرا ممکن است یک طرف قادر به برآورده کردن تمامی این توقعات نباشد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد دوستی‌های افراطی می‌تواند پیامدهایی مانند کاهش عزت‌نفس، احساس شرمساری، نگرش منفی اجتماعی، تمسخر و انزوای فرد را به‌همراه داشته باشد. همچنین بسیاری از این روابط در نهایت به جدایی و پایان رابطه می‌انجامد.

مدیریت دوستی افراطی

برخی روانشناسان جهت مدیریت دوستی‌های افراطی راهکارهایی ارائه می‌کنند که عبارتند از:

اقدامات فرد مبتلا

افرادی که وابستگی شدید به دوستان خود دارند، می‌توانند اقدامات زیر را جهت کاهش وابستگی انجام دهند:

• شناخت وابستگی ناسالم؛ نخستین گام در کاهش وابستگی، آگاهی از وجود آن است. فرد با شناخت الگوهای رفتاری وابسته می‌تواند به تدریج کنترل بیشتری بر احساسات و روابط خود پیدا کند.

• شناسایی ریشه‌های وابستگی؛ بررسی ترس‌ها، نگرانی‌ها و عوامل ایجادکننده خشم یا اضطراب به فرد کمک می‌کند تا علت‌های اصلی وابستگی را بهتر درک کند و آن‌ها را مدیریت نماید.

• تقویت عزت‌نفس؛ افزایش اعتمادبه‌نفس و توجه به توانایی‌ها و نقاط قوت فردی نقش مهمی در کاهش وابستگی دارد. همچنین یادگیری «نه» گفتن و توجه به نیازهای شخصی از عوامل مؤثر در این زمینه است.

• برنامه‌ریزی دقیق؛ اختصاص‌دادن زمان به فعالیت‌های فردی مانند مطالعه، ورزش یا سرگرمی‌های شخصی باعث افزایش استقلال روانی و کاهش نیاز افراطی به دیگران می‌شود. نفس انسان به‌گونه‌ای است که همیشه نیاز به مشغله دارد و اگر مشغله نداشته باشد، دریچه خیال به روی انسان باز می‌شود؛ و این خیالات انسان را به گناه می‌كشاند؛ اما برعكس، فعالیت و اشتغال، مجال برای فكر و خیال باطل را از بین می‌برد.

• پرهیز از جلب رضایت همگانی؛ پذیرش این واقعیت که نمی‌توان همه افراد را راضی نگه داشت، به فرد کمک می‌کند تا تصمیم‌های مستقل‌تری بگیرد و هویت شخصی خود را حفظ کند.

• الگوگیری از افراد موفق؛ مشاهده و الگوگیری از افرادی که توانسته‌اند بر وابستگی‌های عاطفی غلبه کنند، می‌تواند انگیزه و مسیر مناسبی برای تغییر و رشد فردی فراهم کند.

• کاهش و محدود کردن روابط به‌صورت تدریجی؛ فرد می‌تواند به‌صورت تدریجی از دوست خود جدا شود. این کار را می توان با محدود کردن روابط، کم کردن ملاقات‌ها و در نهایت ترک رابطه انجام داد.

• تقویت بُعد معنوی؛ عبادت و ایجاد رابطۀ قلبی با خداوند در کنار سایر فعالیت‌های هنری، ورزشی و علمی می‌تواند بسیاری از دغدغه های فکری آزاردهنده فرد را برطرف کند. طبق روایتی از امام صادق دل‌هایی که از دوستی و محبت خدا خالی می‌شوند، خداوند محبت غیر را در دل او وارد می‌کند.

• ارتباط با دوستان متعدد و جدید؛ دوستان مختلف و متعددی را برای خود شناسایی کنید و با آنها ارتباط دوستانه برقرار کنید و با فرد مورد نظر یا فرد دیگری به‌عنوان تنها دوست خود ارتباط نداشته باشید.

اقدامات مربیان و والدین

مربیان و والدین نیز باید اقداماتی را برای کاهش و مدیریت دوستی‌های افراطی انجام دهند که برخی از این اقدامات عبارتند از:

1. تأمین و ارضاى نیازهاى روحى جوانان در حد متعادل.
2. تکریم منزلت نسل جوان.
3. تعادل در رفتار با نوجوانان و جوانان.
4. جایگزینى فعالیت‌هاى ذوقى، هنرى، فکرى و عملى.
5. ترغیب جوانان به ازدواج به موقع و با شرایط متناسب به گونه‌اى که روح سادگى و صمیمیت بر آن حاکم بوده و از تشریفات بى مورد، جدا و برکنار باشد.
6. تقویت مبانى اخلاقى و دینى جوانان و آشنا کردن نسل جوان، با محبت و جذبه الهى.

منابع

• ابراهیمی، سارگل و دیگران؛ «مطالعه کیفی بسترها و پیامدهای دوستی‌های درهم‌تنیده در میان دختران: یک مطالعه نظریه زمینه‌ای»، رویش روانشناسی، سال11، شماره 2، اردیبهشت 1401ش.
• «به دوستم علاقه افراطی پیدا کرده‌ام؛ چه باید بکنم»؛ وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 13 مهر 1397ش.
• «تشخیص و رفع وابستگی عاطفی»، وب‌سایت درمانکده، تاریخ بازدید: 17 بهمن 1402ش.
• «درمان وابستگی ناسالم عاطفی (کاهش وابستگی افراطی به همسر و دوست)»، وب‌سایت همیارعشق، تاریخ درج مطلب: 27 آذر، 1400ش.
• «راه پیش‌گیری و نجات از عشق‌های غیر الهی و افراطی چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست‌نت، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1400ش.
• «عوارض وابستگی افراطی»، وب‌سایت مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی موفقیت، تاریخ بازدید17/11/1402
• شرفی، محمدرضا، «جوان و دوستی‌ افراطی»، وب‌سایت الشیعه ‌، تاریخ بازدید: 25 دی 1402ش.
• شرفی، محمدرضا «جوان و نیروی چهارم زندگی»؛ وب‌سایت پاسخ؛ اندیشه قم مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم؛ بازدید: 25 دی 1402ش.
• شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، مترجم محمد دشتی، قم، مشهور، ۱۳۷۹ش.
• محمدی‌ ری‌شهری، میزان الحكمه، بی‌تا، وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: 25 دی 1402ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، قم، صدرا، بی‌تا، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، تاریخ درج: 2 خرداد 1391ش.
• «نظر خدا و دین در مورد عشق»، خبرگزاری رجانیوز، تاریخ درج مطلب: 17 شهریور 1393ش.
• «یکی از ویژگی های دوستی افراطی میل به انحصار طلبی است»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 13 خرداد 1403ش.