پرش به محتوا

شایعه

از ایران‌پدیا
انتشار شایعه بازداشت خانگی اسماعیل قاآنی از سوی شبکه ایران اینترنشنال
انتشار شایعه بازداشت خانگی اسماعیل قاآنی از سوی شبکه ایران اینترنشنال

شایعه؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع مطمئن.

شایعه، به‌عنوان خبری بی‌اعتبار و فاقد منبع مطمئن که اغلب با جملاتی مبهم مانند «می‌گویند» آغاز می‌شود، پدیده‌ای جهانی است که از منظر علوم اجتماعی، نوعی ناهنجاری اجتماعی شمرده می‌شود که در شرایط بحران شدت می‌یابد و گاهی خود بحران‌آفرین می‌شود. عواملی نظیر اهمیت و ابهام موضوع، ضعف اطلاع‌رسانی رسمی، ویژگی‌های شخصیتی مانند زودباوری و احساس ناامنی در شکل‌گیری و گسترش شایعه نقش دارند. شایعه پیامدهایی مانند نقض حریم خصوصی، کاهش سلامت روان، تضعیف سرمایه اجتماعی، کاهش بهره‌وری و آسیب به صنایعی مانند گردشگری، بی‌اعتمادی به مسئولان و اخلال در نظم عمومی را به همراه دارد. با این حال، کارشناسان برای آن کارکردهایی چون بازتاب نیازها و ترس‌های جمعی و حتی ابزاری برای سنجش افکار عمومی نیز قائل هستند. مدیریت شایعه نیازمند اطلاع‌رسانی سریع و دقیق از سوی رسانه‌های رسمی، بهره‌گیری از نخبگان برای اقناع افکار عمومی و ارتقای سواد رسانه‌ای و تفکر انتقادی در جامعه است. امروزه شبکه‌های اجتماعی نیز با الگوریتم‌های خود بستری برای نشر سریع شایعات فراهم آورده‌اند و فقدان هویت واقعی کاربران و نبود کنترل کافی بر محتوا، این چالش را تشدید کرده است.

مفهوم‌شناسی

واژه عربی شایعه به‌معنای خبر بی‌اصل و نادرست یا خبری که درستی آن معلوم نیست،[۱] در اصطلاح به خبری گفته می‌شود که بدون استناد به منبع مطمئن میان افراد یا جامعه منتشر می‌شود. غالب شایعات پیرامون رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، سازمان‌ها و نهادها ساخته و پرداخته می‌شود.[۲] منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.[۳] بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی دروغ و شایعه را در دو عنصر عمد و آگاهی می‌دانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص حقیقت را کتمان یا تحریف می‌کند، در حالی که در شایعه، لزوماً چنین خودآگاهی وجود ندارد و ممکن است انتقال‌دهندگان نیز دربارهٔ آن تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده می‌گیرند.[۴]

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود.[۵] قرآن شایعه‌پردازان را مرجفون نامیده[۶] به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.[۷] مطالعات نشان می‌دهد که شایعات در همهٔ جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که انسان و زبان وجود دارد. شایعه نیز به وجود می‌آید.[۸] دانشمندان علوم اجتماعی، شایعه را جزئی از فرهنگ[۹] و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی می‌کنند.[۱۰]

پیشینه

شايعه‌سازی، سابقه طولانی در جامعه بشری دارد. در تاریخ ایران، شایعات پیرامون زندگی و مرگ پادشاهان و درباریان، رواج بسیاری داشته است؛ از شایعه مرگ اسکندر به هنگام زخمی‌شدن او در جنگ با مالیان گرفته؛[۱۱] تا شایعه فوت ناصرالدین شاه قاجار به هنگام کسالت او.[۱۲] در نهضت مشروطه، شایعات فراوانی درباره شخصیت‌های اصلی نهضت، در جامعه ایرانی رواج یافت.[۱۳] در تاریخ صدر اسلام نیز به شایعه کشته‌شدن پیامبر خدا در جنگ احد، اشاره شده که باعث تضعیف سپاه مسلمانان شد.[۱۴]

انواع شایعه

واکنش محمدعلی کشاورز به شایعه درگذشت خودش
واکنش محمدعلی کشاورز به شایعه درگذشت خودش

در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعه از منظرهای مختلفی، دسته‌بندی شده است، ازجمله:

  • محتوا: بعضی شایعات بازتاب‌دهندهٔ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن با عنوان شایعات رؤیایی یاد می‌شود. بعضی شایعات نیز ترس‌ها، نگرانی‌ها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس می‌سازند.[۱۵]
  • انتشار: برخی شایعات در آغاز به‌صورت پنهانی و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر می‌شود و برخی دیگر در زمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار می‌یابد. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آن‌ها می‌شود.[۱۶]
  • ماندگاری: برخی شایعات تنها در دوره‌ای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش می‌کنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی می‌مانند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش می‌شوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید، دوباره بازتولید و منتشر می‌شوند.[۱۷]

زمینه‌های ایجاد و گسترش شایعه

نظریه‌پردازان علوم ارتباطات، شایعه را یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمی‌شمرند.[۱۸] با این‌حال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکل‌گیری یا فراگیری شایعه مؤثر می‌دانند،[۱۹] ازجمله:

عوامل مؤثر در شکل‌گیری شایعه

  • اهمیت و ابهام: بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل اهمیت موضوع و ابهام اطلاعات از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری شایعه محسوب می‌شوند.[۲۰]
  • ضعف در اطلاع‌رسانی: نبود اطلاع‌رسانی سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد می‌کند.[۲۱]

عوامل مؤثر در پذیرش و فراگیری شایعه

  • ویژگی‌های شناختی و شخصیتی: مانند ساده‌اندیشی و زودباوری، پایین بودن اعتماد به نفس، فقدان احساس امنیت روانی، نبود اطمینان به وضعیت حال و آینده.[۲۲]
  • انگیزهٔ جلب توجه: برخی پژوهشگران معتقدند انگیزهٔ جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.[۲۳]
  • همگنی گروهی: مطالعات نشان می‌دهد شایعه میان گروه‌های همگن و افراد هم‌فکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.[۲۴]

پیامدهای شایعه

واکنش گوهر خیراندیش به شایعه مهاجرتش از ایران
واکنش گوهر خیراندیش به شایعه مهاجرتش از ایران

از منظر علوم رفتاری و اجتماعی، شایعه دارای توانمندی ذاتی برای ایجاد اثرات مخرب و بلندمدت در سطوح فردی، سازمانی و جامعه‌شناختی است.

پیامدهای فردی: بعضی مطالعات در زمینهٔ برهم‌کنش میان شایعه و سلامت روانی افراد نشان داده که شایعه به‌مثابه یک عامل برای نقض حریم شخصی، تهمت، افترا و بی‌اعتبار ساختن اشخاص عمل می‌کند.[۲۵] همچنین همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخص‌هایی چون خستگی مزمن روانی و کاهش مراقبت حرفه‌ای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.[۲۶]

پیامدهای جامعه‌شناختی: بعضی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، شایعه را به‌عنوان یک عامل مختل‌کنندهٔ ساختار اجتماعی دسته‌بندی می‌کند. بر این پایه، شایعه به‌عنوان عاملی برای اضطراب اجتماعی، تضعیف سرمایه اجتماعی، ایجاد اختلال در فرایند جامعه‌پذیری[۲۷] و نیز القای حس خودتحقیری در یک جمع خاص عمل می‌کند.[۲۸]

پیامدهای اقتصادی: کارشناسان، شایعه را به‌عنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهره‌وری و بازدهی تولید بر می‌شمرند.[۲۹] در یک مطالعهٔ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورهٔ زمانی خاصی در اصفهان، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر اقتصاد گردشگری در آن مقطع داشت.[۳۰]

پیامدهای سیاسی: بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه می‌تواند سبب بی‌اعتمادی مردم به مسئولان[۳۱] و تشویش و اختلاف در جامعه شده، نظم سیاسی را برهم‌زند[۳۲] و زمینه را برای سیطرهٔ بیگانگان فراهم کند.[۳۳] همچنین متخصصان علوم نظامی، شایعه را ابزاری کلیدی در جنگ روانی می‌دانند که می‌تواند سرنوشت یک جنگ یا یک ملت را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.[۳۴]

پیامدهای سازمانی: شایعه می‌تواند آرامش روانی کارکنان را مختل کرده و عملکرد آنها را کاهش داده و اعتبار سازمان را در معرض فرسایش قرار دهد.[۳۵]

کارکردهای شایعه

بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی می‌کنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشان‌دهندهٔ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشان‌دهندهٔ امیدواری آنها است.[۳۶] همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع، گویای استفاده از شایعه به‌عنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعه‌پراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده می‌شود یا این‌که با شایعه‌پراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینه‌سازی می‌کنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار می‌دهند.[۳۷]

مدیریت شایعه

از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبه‌های مهم امنیت نرم تبدیل شده است.[۳۸] در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از رسانه یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای مدیریت شایعه به‌شمار می‌رود.[۳۹] شروع به‌موقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.[۴۰] همچنین به عقیدهٔ پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌تواند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر اثرپذیری از شایعات را کاهش دهد.[۴۱]

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی نخبگان به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد و می‌تواند پایگاه‌های اجتماعی را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند. برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به‌شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.[۴۲]

در آموزه‌های دینی با توصیه‌های اخلاقی مثل حسن‌ظن به یکدیگر و پرهیز از سخن‌پراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید شایعه‌پراکنان به عذاب[۴۳] تلاش شده از انتشار شایعه جلوگیری شود. آموزه‌های دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،[۴۴] از مسلمانان می‌خواهد موضوعات مهمی را که برای امنیت جامعه، خطرآفرین بوده یا سبب ترس می‌شود، به حاکمان واگذار کرده و از شایعه‌پراکنی پرهیز کنند.[۴۵]

شایعه در فضای مجازی

امروزه، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، یکی از بسترهای کارآمد برای نشر سریع اطلاعات[۴۶] و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب می‌شود. با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانه‌ای در همهٔ جوامع برشمرده‌اند.[۴۷] هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهره‌های مشهور، پیام‌های با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات، در شبکه‌های اجتماعی انتشار می‌یابد.[۴۸] وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه Fake News به‌معنای خبر جعلی، به‌عنوان کلمهٔ سال انتخاب شد.[۴۹] بعضی کارشناسان با اشاره به نوع طراحی شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام، انتشار خبر در آن‌ها را بر اساس الگوریتم‌ها، لایک‌ها و گرایش‌های خاصی دانسته‌اند که در آن، ارزش خبری یا درستی آن، کمترین اهمیت را دارد و الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه چیزی دیده شود.[۵۰]

به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،[۵۱] عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکه‌های اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکه‌ها، در شکل‌گیری و ترویج سریع شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.[۵۲]

از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهی‌های مورد نیاز از رسانه‌های رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل می‌دهد؛[۵۳] اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش سواد رسانه و جرم‌انگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاع‌رسانی از منابع رسمی به‌تنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاع‌رسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش می‌شود.[۵۴]

شایعه در فرهنگ ایرانی

انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنه‌ای در پناهگاه زیرزمینی
انتشار شایعه پنهان شدن سید علی خامنه‌ای در پناهگاه زیرزمینی  از سوی شبکه ایران اینترنشنال

شایعه‌پراکنی در فرهنگ فارسی با اصطلاح «چو انداختن» نیز یاد می‌شود و به کسی که خبر دروغ و بی‌اساسی را شهرت دهد، چوانداز می‌گویند.[۵۵] مثل‌های ایرانی مانند «از کاه، کوهی ساختن» و «یک کلاغ را چهل کلاغ کردن»،[۵۶] در واکنش به شایعه‌پراکنانی است که خبر را با شاخ و برگ‌های فراوان نقل می‌کنند.[۵۷] برخی پژوهشگران، فرهنگ شفاهی و ضرب‌المثل‌های مشهوری مثل «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها»،[۵۸] همچنین سطح مطالعهٔ کم را از عوامل اثرپذیری جامعه ایرانی در برابر شایعات می‌دانند.[۵۹]

چالش شایعه‌پراکنی در ایران

یکی از چالش‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران، شایعاتی است که اغلب از سوی جریان‌های رسانه‌ای و گروه‌های مخالف، تولید و منتشر می‌شود. این شایعات، متناسب با دوره‌های مختلف، طیف وسیعی از موضوعات را دربر می‌گیرد، مثل شایعه تقلب در انتخابات، شایعه اختلاف میان مسئولین،[۶۰] نزدیک بودن حمله نظامی آمریکا، یا تولید شایعات علیه بسیج و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.[۶۱] بعضی از متخصصان، تولید این شایعات را، یکی از ابزارهای اصلی در جنگ نرم می‌دانند که با هدف ایجاد تفرقه و اجرای سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» انتشار می‌یابد.[۶۲] دروغ ۱۳ نیز که از دروغ اول آوریل در فرهنگ غربی گرفته شده، در چند دههٔ اخیر، روز ۱۳ فروردین را با چو انداختن خبرهایی همراه می‌کند که گاهی ذهن جمع زیادی از ایرانیان را درگیر می‌سازد.[۶۳]

پانویس

  1. دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شایعه.
  2. افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.
  3. کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.
  4. فکوهی، «تبارشناسی شایعه»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  5. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.
  6. سوره احزاب، آیه 60.
  7. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج17، ص458.
  8. عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.
  9. چراغی، «شایعه و شایعه‌پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.
  10. عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.
  11. پیرنیا، تاریخ ایران باستان، 1362ش، ج2، ص1827-1828.
  12. عین‌السلطنة، روزنامه خاطرات عین‌السلطنة، 1368ش، ج2، ص1131.
  13. ابوالحسنی، کالبد شکافی چند شایعه درباره شیخ فضل‌الله نوری، 1391ش، ص13.
  14. مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ج3، 1374ش، صص114-119.
  15. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص45.
  16. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص43-44.
  17. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۸-۴۹.
  18. عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.
  19. کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.
  20. غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص1.
  21. غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص2.
  22. افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8-9.
  23. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.
  24. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص41.
  25. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲-ص۱۳۳.
  26. بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،
  27. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.
  28. درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.
  29. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.
  30. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.
  31. نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.
  32. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.
  33. نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.
  34. غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.
  35. منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲.
  36. حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.
  37. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.
  38. کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.
  39. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.
  40. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.
  41. «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی.
  42. رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167-۱72.
  43. منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.
  44. حرّ العاملی، وسائل الشیعة، ج15، ص169.
  45. سوره نساء. آیه ۸۳.
  46. قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.
  47. آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11-12.
  48. «شایعاتی که در فضای مجازی رواج پیدا کرده است/ ۵ شایعه رایج در شبکه‌های اجتماعی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  49. آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.
  50. «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وب‌سایت یک پزشک.
  51. دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.
  52. رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.
  53. دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.
  54. مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.
  55. دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چو انداختن.
  56. دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.
  57. عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.
  58. چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.
  59. رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.
  60. خامنه‌ای، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  61. خامنه‌ای، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  62. خامنه‌ای، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  63. «دروغ سیزده یا دروغ اول آوریل چیست»، خبرگزاری ایمنا.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابوالحسنی، علی، کالبد شکافی چند شایعه درباره شیخ فضل‌الله نوری، تهران، موسسه تاریخ معاصر ایران، 1391ش.
  • افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روان‌شناسی و علوم تربیتی، دوره ۲، شماره پیاپی ۸۸۲، ۱۳۷۴ش.
  • بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روان‌شناختی، دوره ۱۷، شماره ۶۹، ۱۳۹۷ش.
  • «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وب‌سایت یک پزشک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، 1362ش.
  • جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تأثیرات آن بر جامعه»، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۷، ۱۴۰۳ش.
  • چراغی، زهره، «شایعه و شایعه‌پردازی در عصر قاجار»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال اول، شماره ۲، ۱۳۹۰ش.
  • حرّ عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
  • حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره ۸، ۱۳۸۴ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۲ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۷۸ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۷۶ش.
  • دانش، پروانه و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه‌پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، مجله علوم خبری، سال هشتم، شماره ۲۹، ۱۳۹۸ش.
  • «دروغ سیزده یا دروغ اول آوریل چیست»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ انتشار: ۱۲ فروردین ۱۳۹۹ ش.
  • درویشی، سعید، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی با القای خودتحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
  • رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم، انتشارات صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۶ش.
  • رضائیان فرد، غلامرضا و چولکی، غلامرضا، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، فصلنامه مطالعات اطلاعات و امنیت انتظامی، سال ششم، شماره ۲، ۱۳۹۵ش.
  • «شایعاتی که در فضای مجازی رواج پیدا کرده است/ ۵ شایعه رایج در شبکه‌های اجتماعی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۵ش.
  • «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش.
  • عسگری، شاداب، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، علوم و فنون نظامی، سال ششم، ش۱۳، ۱۳۸۸ش.
  • عین‌السلطنة، قهرمان میرزا، روزنامه خاطرات عین‌السلطنة، به تحقیق و تصحیح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، اساطیر، 1376ش.
  • غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره ۱، ش۳، ۱۳۹۹ش.
  • فکوهی، ناصر، «تبارشناسی شایعه»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۳ش.
  • قمی اویل، میثم و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، فصلنامه علمی پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دوره ۵، ش۴، ۱۴۰۰ش.
  • کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسب‌وکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
  • مختاررضایی، جواد، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۴۰۳ش.
  • مکارم، حمید، «شایعه‌سازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، ش۳. ۱۳۷۸ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت.
  • منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، ش۳، ۱۴۰۳ش.
  • نعامی، فهیمه، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، ۱۴۰۱ش.