روز ملی دختر

روز دختر؛ روز گرامی‌داشت دختران هم‌زمان با ولادت حضرت فاطمه معصومه در اول ماه ذی‌القعده.

سالروز میلاد حضرت فاطمه معصومه، در ایران به‌عنوان روز ملی دختر نامگذاری شده است تا بهانه‌ای باشد برای توجه بیشتر به دختران و ارتقاء منزلت و جایگاه اجتماعی آنها و رفع تبعیض‌های جنسیتی در سطوح مختلف. سازمان ملل نیز روزی را به‌عنوان روز جهانی دختر نام‌گذاری کرده است.

روز دختر در فرهنگ و ملل

روز جهانی دختر

بسیاری از کشورهای جهان به منظور تقدیر و تجلیل از دختران، این روز را به‌شکل‌های مختلف جشن گرفته و سعی در شاد کردن آنها دارند که از آن جمله می‌توان به برگزاری کنسرت موسیقی در هندوستان، گردهم‌آیی دختران استرالیایی، برنامهٔ فوتبال دختران در آفریقای جنوبی، تئاترهای مخصوص روز دختر در انگلستان و کمپین‌های زبان بدن و سلامت ذهنی برای دختران اشاره کرد. در این روز به افتخار دختران، آبشار نیاگارا در آمریکا و کانادا به رنگ صورتی در می‌آید که رنگ مورد علاقه دختران است؛ برج بلند مخابرات در برلین نیز با همین رنگ تزئین می‌شود.

در سال ۲۰۱۲م، یازدهم ماه اُکتبر از سوی سازمان ملل متحد به‌عنوان روز جهانی دختر ثبت شد. دلیل‌های عمدهٔ آن ایجاد فرصت‌های اجتماعی، بهبود وضعیت تغذیه، سلامت، آموزش، حمایت از ازدواج آگاهانه و اختیاری و پرهیز از خشونت علیه دختران دانسته می‌شود. هدف اصلی آن تلاش جهانی برای جلوگیری از تبعیض‌های جنسیتی علیه زنان و دختران است. در مناطق مختلف جهان، در این روز برنامه‌های متنوعی برگزار می‌شود و برخی از این مراسم و گردهمایی‌ها از طرف سازمان ملل متحد، کمک‌های مالی دریافت می‌کنند.

روز دختر در ایران

در ایران باستان هرچند روزی به‌نام دختر نامگذاری نشده بود؛ اما جشن‌های مختلفی وجود داشت که در آن‌ها نقش زنان و دختران مورد توجه قرار می‌گرفت؛ از جمله پنجم اسفند را جشن می‌گرفتند که به جشن سپنته آرمئی‌تی معروف بود. سپندارمذ، مظهر محبت اهورامزدا، دختر او و فرشته موکل زمین دانسته می‌شد. در این روز زنان هدایایی دریافت می‌کردند. ابوریحان بیرونی از این روز به‌عنوان عید زنانه و جشن مزدگیران یاد می‌کند. گفته شده که این روز در فرهنگ ایرانیان، نماد باروری بوده است، زیرا زندگی از زنان و دختران در جامعه جاری می‌شود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روز ولادت حضرت فاطمه زهرا به‌عنوان روز زن، معرفی شد؛ اما برای تکریم ویژهٔ دختران در جامعهٔ مسلمان، مناسبت جداگانه‌ای در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۸۵ش با پیشنهاد فرهنگسرای دختران، پس از بررسی امور زنان شهرداری تهران و با گذراندن مراحل قانونی، روز میلاد فاطمه معصومه به عنوان «روز ملی دختران» در شورای عالی انقلاب فرهنگی، تصویب شد و در تقویم رسمی ثبت گردید. هدف از این نامگذاری معرفی الگویی برای دختران مسلمان بود. تناسب ظاهری این نامگذاری دختر بودن و ازدواج نکردن فاطمه معصومه است؛ اما دلیل واقعی آن، معرفی الگویی مناسب برای دختران است. کارشناسان؛ این روز را فرصتی مناسب برای آشنایی دختران با سبک زندگی اسلامی دانسته و بر انعکاس رسانه‌ای آن تأکید دارند. به‌دلیل قمری بودن این تاریخ، روز دختر هر سال در تقویم شمسی ایران تغییر می‌کند.

پس از معرفی روز ولادت فاطمه معصومه به‌عنوان روز دختر، ایرانیان به خوبی از این مناسبت، استقبال کردند و خیلی زود، جایگاه مناسبی در فرهنگ معاصر ایرانی پیدا کرد. خانواده‌های ایرانی که فرزند دختر دارند در این روز برای ابراز محبت به او، هدایایی را تهیه می‌کنند. در سال‌های اخیر در گستره اجتماعی نیز با هدف تأکید بر نقش و جایگاه دختران در جامعه و خانواده و به‌منظور تکریم آنان، برنامه‌های متنوع فرهنگی و اجتماعی برگزار می‌شود. برنامه‌های روز دختر در ایران در سطوح خرد و کلان جامعه انجام می‌شود: در سطح کلان؛ برنامه‌هایی در رسانه‌ها، مدارس، فرهنگسراها، ورزشگاه‌ها اجرا شده و فضاهای شهری متناسب با بزرگداشت میلاد کریمه اهل‌بیت و روز دختر آذین‌بندی می‌شوند. شناسایی دختران نخبه، برگزاری نمایشگاه‌های تولیدات دختران و تولیدات خانگی دخترانه در استان‌ها، برگزاری اردوهای مخصوص دختران در استان‌ها، برگزاری جشن‌ها و مراسمات ویژه مناطق کم‌برخوردار و دختران بی‌سرپرست و بدسرپرست و تجلیل از گروه‌های جهادی فعال در این زمینه‌ها و برگزاری هیئات اختصاصی دختران از دیگر برنامه‌های است که در روز دختر اجرا می‌شوند. همچنین مراسم مذهبی و فرهنگی متعددی در کشور و به‌ویژه در شهر قم، که محل دفن حضرت معصومه است، برگزار می‌شود. در سطح خانواده نیز بسیاری از خانواده‌ها به دختران خود توجه ویژه‌ای می‌کنند و اغلب با هدیه‌دادن و برگزاری مراسم‌های خاص، این روز را جشن می‌گیرند. اجرای چنین برنامه‌هایی موجب می‌شود تا دختران با جایگاه رفیع خود آشنا شده و از آسیب‌های اجتماعی مصون بمانند. کارشناسان بر اجرای کارهای شناختی در برنامه‌های روز دختر تأکید داشته و ارتقای منزلت دختران را نیاز به عزم ملی می‌دانند.

اجرای برنامه‌های شاد و سرگرم‌کننده در بوستان‌های بانوان، راه‌اندازی کاروان‌های سرود، تواشیح و مولودی‌خوانی، تجلیل از دختران توانمند ایرانی در شهرهای مختلف، نصب بنرهای جذاب با موضوع مقام دختران در میادین، نورپردازی برج‌های آزادی و میلاد در شهر تهران، برگزاری جشنواره‌های و مسابقات ورزشی، آشپزی و اهدای گل به دختران، از جمله آداب و مراسم روز دختر در ایران است. گل‌آرایی حرم فاطمه معصومه، یکی از آداب ویژهٔ روز دختر است. به همین مناسبت هر ساله جشنی برزگ در صحن حرم فاطمه معصومه، با عنوان «دختران آفتاب» برپا می‌گردد.

تکریم دختران در اسلام

در اسلام زنان و دختران از جایگاه خاصی برخوردار هستند. بر مبنای آیات قرآن و منابع حدیثی؛ زن به ظرافت گل خلق شده و امانت الهی در دست مرد است زن منشأ آرامش در خانواده بوده و سیده خانه است. پسران نعمت و دختران حسنه هستند، خداوند از نعمت‌ها بازخواست کرده و برای حسنات پاداش می‌دهد. دختران بهترین فرزندان هستند. خداوند بر دختران مهربان‌تر است تا پسران. دختر هدیه الهی است. در دریافت هدیه، دختران مقدم بر پسران هستند.

در آموزه‌های اهل‌بیت، توجه ویژه‌ای به مراقبت و پرورش دختران دیده می‌شود؛ در احادیث فروانی بر این نکته تأکید شده است که سرپرستی و مراقبت از دختر موجب جلب عنایت الهی می‌شود. دختر صالح بیشترین عنایات الهی را جلب می‌کند. دختران سپر آتش جهنم بوده پاداش سرپرستی از سه دختر یا سه خواهر بهشت است. بر مبنای این نگرش؛ تقدیر از دختران، الزامات خاصی دارد و روز دختر، بهترین فرصت برای نهادینه کردن کرامت دخترانه، ابراز محبت و آشنا شدن با مشکلات و دغدغه‌های آنها است.

اهمیت روز دختر در جامعه مسلمان

مراسم جشن روز دختر «دختران آرمانی» در سالن ۱۲ هزار نفری مجموعه ورزشی آزادی

مراسم جشن روز دختر «دختران آرمانی» ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش در سالن ۱۲ هزار نفری مجموعه ورزشی آزادی

اسلام نگاهی ویژه و متناسب با نظام معنایی خود به نقش‌های جنسیتی دارد؛ خلقت انسان در قامت زن و مرد را ناظر به وظایف متقابل و نسبتاً متفاوتی می‌داند که دستگاه خلقت به‌عهده آنها نهاده است. هرچند بر ظرفیت‌های یکسان زنان و مردان برای رسیدن به سعادت تأکید دارد؛ اما راه رسیدن به آن را متفاوت می‌داند؛ کارگزاران جامعه‌پذیری در فرهنگ اسلامی وظیفه دارند که پسران و دختران را برای احراز جایگاه‌های همسری، مادری و پدری پرورش دهند تا از طریق ایفای درست این نقش‌ها به سعادتمندی خود و جامعه مدد رسانند. روز دختر فرصتی برای بررسی مشکلات دختران و زمینه‌ساز پیشرفت آنها به‌شمار می‌رود. از این منظر؛ روز دختر، تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه یادآور جایگاه مهم دختر در جامعهٔ مسلمان است؛ دختری که با کسب علم و حفظ عفت، حضور مسئولانه در خانواده و جامعه دارد.

فاطمه معصومه

جشن روز دختر در دوره دانش‌افزایی زبان فارسی در دانشگاه علامه طباطبایی تهران

جشن روز دختر در دوره دانش‌افزایی زبان فارسی در دانشگاه علامه طباطبایی تهران

فاطمه معصومه دختر امام کاظم و خواهر امام رضا که در اول ذی‌القعده سال ۱۷۳ هجری در مدینه چشم به جهان گشود، معصومه و کریمه اهل‌بیت از القاب مشهور فاطمه است. در منابع حدیثی، کرامات زیادی برای او بیان شده و به زائرین فاطمه معصومه بشارت بهشت داده شده است. از منظر شیعیان؛ فاطمه معصومه، مظهر عفاف، تقوا، حیا و نمونه‌ای از یک دختر مؤمن، عالم و ولایت‌مدار است. او با هجرت از مدینه به قم و تحمل سختی‌ها، به دفاع از ولایت پرداخته، نقش سیاسی و فرهنگی برجسته‌ای در این ارتباط ایفا کرد. از این‌رو، معرفی شخصیت فاطمه معصومه به‌عنوان الگوی دختر مسلمان، تلاشی است برای احیای ارزش‌هایی چون معرفت، عفاف، ولایت‌مداری و مسئولیت‌پذیری در دختران ایران.

بر اساس برخی از گزارش‌های تاریخی، در روز اول ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه مشهور به حضرت معصومه در مدینه زاده شد. گفته شده که او به دلیل سخت‌گیری‌های حکومت نسبت به اهل‌بیت، ازدواج نکرده بود و از سجایای اخلاقی ارزشمندی برخوردار بود. همچنین از لحاظ علمی جایگاه بالایی داشت در حالی که علم‌آموزی در آن زمان برای دختران و زنان محدودیت‌ها و موانع بسیاری داشت. همین امر، او را به الگویی مناسب برای دختران جامعه مسلمان امروز تبدیل کرده است.

منابع

• «چرا زادروز حضرت معصومه روز دختران نامگذاری شده است؟»، در خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ تیر ۱۳۹۷ش.
• «روز جهانی دختر۲۰۲۰»، در سایت خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۹ش.
• «روز جهانی دختر»، در سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «روز دختر»، در سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «روز زن در آیین زرتشت و تاریخ روز مادر در ایران باستان، در سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «گردهمایی دختران آفتاب»، در خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «ویژه برنامه‌های روز دختر»، در سایت خبری خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۳۹۹ش.

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، موئسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابن‌بابویه، محمّد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• پاینده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحهٔ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏۱۳۸۲ش.
• «جنسیت در تربیت اسلامی»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• خزعلی، انسیه، «تشریح اقدامات معاونت زنان برای روز دختر»، وب‌سایت قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «روز دختر ۱۴۰۳ + تاریخ ولادت حضرت معصومه (س)»، وب‌سایت خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب:۱ مهر ۱۴۰۳ش.
• «روز دختر سال ۱۴۰۳ چه روزی است؟ علت نامگذاری این روز چیست؟»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «روز دختر در سال ۱۴۰۴»، وب‌سایت فردای تازه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر۱۴۰۳ش.
• «روز دختر سال ۱۴۰۴ | چرا روز ولادت حضرت معصومه، روز دختر نامگذاری شده است؟»، وب‌سایت ثاقب، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
• «روز ملی دختران؛ ضرورت‌ها و فرصت‌ها»، وب‌سایت کاروان صاداقیه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• زادقناد، سعیده، «چرا زادروز حضرت معصومه «روز دختران» نامیده شده است؟ / منابع و تحلیل‌ها دربارهٔ علت ازدواج نکردن حضرت معصومه (س) چه می‌گویند؟»، وب‌سایت ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ تیر۱۳۹۷ش.
• صدوق‏، محمد، أمالی الصدوق‏، بیروت‏، اعلمی‏، ۱۴۰۰ق.
• طباطبایی، مریم‌السادات، «موضوعات معرفتی در بزرگداشت روز دختر مورد توجه باشد»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق. ‏
• هاشمی‌علی‌آبادی، سیداحمد و خسروی، جواد، «بررسی چرایی تفاوت شیوه‌های تربیتی دختران پسران در خانواده با تکیه بر آیات و روایات»، فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی- کلامی، سال ۱۲، شماره ۴۸، زمستان ۱۴۰۱ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.