خانهداری؛ مجموعهای از فعالیتها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.
خانهداری مجموعهای از مهارتها و نقشهای تعریف شده است که مدیریت امور خانه، مادری، همسری و فعالیتهای مرتبط با خانواده را شامل میشود. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگتر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع خانهداری بهعنوان یک شغل به رسمیت شناخته میشود. از دیدگاه اسلام، خانهداری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که میتواند برای آن دستمزد (اجرتالمثل) در نظر گرفته شود و همچنین میان زن و مرد مشترک باشد. اهمیت خانهداری در حفظ آرامش خانواده، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آسیبهای اجتماعی، آن را به یکی از پایههای اساسی زندگی تبدیل کرده است.
مفهومشناسی
خانهداری در لغت به معنای میانهروی، درست خرجی، تدبیر امور منزل و نگهداری زن از کارهای خانه میباشد.[۱] اصطلاح خانهداری در زمان گذشته، به تمام اشتغالات و فعالیتهایی اشاره داشت که به مدیریت خانه و امور خانواده مرتبط بودند.[۲] در واقع، دامنۀ آن بسیار گسترده بود و کلیه امور معیشتی و مراقبتی داخل خانه از جمله مادری و همسری،[۳] مدیریت امور داخلی منزل و مهارتهای اداره خانه یا مجموعه دانشهای مرتبط با آن مانند آشپزی و خیاطی را شامل میشد.[۴] امروزه خانهداری شامل رفتار، کردار یا کار و وظیفهای است که مرتبط با خانواده صورت میگیرد.[۵] از اینرو، خانهداری، یک نقش اجتماعی شامل فعالیتها و رفتارِ مشترک بین زن و مرد تعریف شده است. هرچند، در اکثر جوامع از جمله ایران، سهم زنان در انجام این وظایف همچنان پررنگتر است و در فرهنگ ایرانی، از زنان خانهدار با واژه کدبانو نام برده میشود.[۶]
تحولات آماری
جهان
براساس تخمین سازمان ملل متحد و بر طبق مطالعات پژوهشی متفاوت، ارزش اقتصادی کارِ خانه که فراتر از خانهداری است، در جهان در سال ۲۰۲۱م برابر با ۱۱ تریلیون دلار است.[۷]
ایران
سهم زنان از نیروی کار رسمی در سال ۱۳۹۰ش، ۱۱٪ است که در این میان بالغ بر ۲.۱ میلیون زن شاغل و بیش از ۱۴ میلیون زن در گروههای سنی مختلف خانهدار هستند.[۸] بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، زنان خانهدار حدود ۶۲٪ از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰٪ از زنان متأهل را تشکیل میدهند. این آمار معادل حدود ۲۱ میلیون زن خانهدار است که بیشترین تمرکز آنها در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال مشاهده میشود. همچنین، نزدیک به ۶٪ از این زنان هرگز ازدواج نکردهاند.[۹]
تحولات در خانهداری
در گذشته، خانهداری به طور سنتی به زنان اختصاص داشت. پیش از گسترش شهرنشینی، انجام امور خانه به دلیل نبود امکاناتی مانند سیستمهای آبرسانی و انرژی، با دشواریهای فراوانی همراه بود. وظایفی مانند حمل آب، گرم کردن آب، آشپزی با اجاقهای هیزمی و نگهداری از وسایل گرمایشی زغالی، کار خانهداری را بسیار سخت میکرد. تکنولوژی و صنعتیشدن، منجر به توسعه محصولات و خدمات جدیدی شد که تأثیرات عمیقی بر زندگی خانوادگی داشت. از حدود سال ۱۸۷۰م، تحولاتی نظیر استفاده از اجاق چدنی، تخصصی شدن قصابی و تولید موادغذایی کنسروشده، سبب رهایی مردان از برخی مسئولیتها شد، اما وظایفی مانند نظافت، شستوشو و مراقبت از کودکان همچنان بر عهده زنان باقی ماند.[۱۰]
اقسام خانهداری
اقسام خانهداری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دستهبندی میشود:
- زن خانهدار: مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه را بر عهده دارد.
- مرد خانهدار: مردی که خانهداری پیشه اصلی وی است.
- خانهداری مشترک: الگویی که در آن وظایف بین زن و مرد براساس علاقه یا وقت تقسیم میشود.[۱۱]
از نظر حقوقی و شرعی، وظایف زوجین به دو دسته تقسیم میشود: وظایف مشترک میان زوجین و وظایف مختص هر یک. انجام کارهای داخل خانه شرعاً جزو وظایف الزامی زن نیست.[۱۲]
ارزش خانهداری
ارزش خانهداری پس از جنگ جهانی دوم، هنگامی که غرب با کمبود نیروی کار مواجه شد، تغییر کرد. تبلیغات گسترده برای جذب زنان به بازار کار با استدلال استقلال اقتصادی صورت گرفت که به باور برخی صدماتی به نهاد خانواده وارد آورد.[۱۳] امروزه تفاوت در نگرش مردان و زنان مشهود است؛ زنان خواستار به رسمیت شناخته شدن حق انتخاب خود هستند، در حالی که بسیاری از مردان تمایل به حفظ نقش سنتی زن در کنار پذیرش نقش مدرن او دارند.[۱۴]
دیدگاههای نظری
نظریههای جامعهشناختی درباره خانهداری عبارتند از:[۱۵]
کارکردگرایی
نخستین تحلیل توسط تالکوت پارسونز بیان شد. طبق این نظریه، نقشهای جنسیتی مکمل یکدیگرند؛ مردان عهدهدار نقش ابزاری (تأمین مادی) و زنان مسئول نقش اظهاری (برآوردن نیازهای عاطفی) هستند.[۱۶] پارسونز معتقد بود حفظ این جدایی برای اجتناب از تنش میان حوزه عمومی و خصوصی ضروری است.[۱۷]
تحلیل تاریخی
کوئن متغیر کلیدی در شکل کنونی تقسیم کار خانگی را ظهور تکنولوژی معرفی میکند که باعث شد دو قلمرو مجزا (خصوصی برای زنان و عمومی برای مردان) شکل بگیرد.[۱۸]
فمنیستی
نظریه فمینیستی خانهداری را مسئلهای تعیینکننده در روابط جنسیتی میداند.[۱۹] جامعهشناسانی چون آن اکلی و مارگارت بنستون با تأثیر از کارل مارکس، کار خانگی را در نظام سرمایهداری بیارزش شمرده و آن را ابزاری برای سرکوب زنان میدانند.[۲۰] کتاب «زن خانهدار» اثر ان اکلی از نخستین مطالعات در این زمینه است.[۲۱]
نظریههای پستمدرن
متفکرانی چون لیوتار بر تنوع تجربهها تأکید دارند. دریدا با مفهوم واسازی، دوگانههای سنتی مانند عمومی-خصوصی را به چالش میکشد. فوکو به بازنمایی قدرت در گفتمانها میپردازد. جودیت باتلر نیز بر اساس نظریه عملکرد جنسیتی، جنسیت را یک برساخته اجتماعی میداند که از طریق تکرار رفتارها اجرا میشود.[۲۲]
خانهداری از دیدگاه فقه
در اندیشه اسلامی، خانواده واحد اصلی برای تحقق آرامش است.[۲۳] در فقه اسلامی، خانهداری تکلیف واجب زن نیست، بلکه فعالیتی انتخابی است که امکان دریافت دستمزد در قبال آن (اجرتالمثل) وجود دارد.[۲۴] فعالیتهایی مانند آشپزی و فرزندپروری در شمار وظایف مشترک محسوب میشوند.[۲۵] برخلاف رویکرد فمینیستی که بر محاسبه مادی تأکید دارد، اسلام بر انتخاب آزادانه و کانون محبت خانواده تأکید میورزد.[۲۶]
راهکارهای حمایت از خانهداری
راهکارهای پیشنهادی برای حمایت از خانهداری در ۶ محور خلاصه میشود:
- شناسایی قانونی خانهداری بهعنوان شغل.
- ایجاد نظام بیمه ویژه (بازنشستگی و درمان).[۲۷]
- ترویج فرهنگی پرداخت اجرتالمثل.
- افزایش حمایتهای مالیاتی و یارانهای برای خانوادههای دارای زن خانهدار.
- درج فعالیتهای خانگی در نظام آماری و محاسبه در تولید ناخالص داخلی.[۲۸]
- ایجاد مراکز مهارتافزایی و توانمندسازی.
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری، وبسایت واژهیاب.
- ↑ صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانهداری در بستر نقشهای جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.
- ↑ کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.
- ↑ آزاد ارمکی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.
- ↑ حسینپور، «فهم خانهداری به عنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.
- ↑ ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ گلشن فومنی، روانشناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.
- ↑ احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.
- ↑ ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، ۱۴۰۴ش.
- ↑ Primeau, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, 1992, p.981.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربه زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۵.
- ↑ بر، جنیست و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۱۲۴.
- ↑ Primeau, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, 1992, p.983.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.
- ↑ هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.
- ↑ بدریمنش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه»، ۱۴۰۴ش، ص۹۸-۹۷.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۰.
- ↑ بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷-۱۶۶.
- ↑ احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.
- ↑ شریفی و همکاران، «عدالتسنجی شغل خانهداری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.
- ↑ سنجریمقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.
- ↑ سنجریمقدم، همان، ص۷۶.
منابع
- آبوت، پاملا؛ والاس، کلر، جامعهشناسی زنان، ترجمه منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
- آزاد ارمکی، تقی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
- ابوالحسنی، فضه؛ مهدیزاده اردکانی، محمد؛ دانافر، فاطمه، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، خانوادهپژهی، سال۲۱، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
- امینفر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، دین و سیاست فرهنگی، دوره۱، شماره۲، ۱۳۹۳ش.
- بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
- بدریمنش، اعظم؛ صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، سال۱۰، شماره۳۱، ۱۳۹۴ش.
- بر، ویوین، جنیست و روانشناسی اجتماعی، ترجمه حبیب احمدی، شیراز، نوید، ۱۳۸۳ش.
- تانگ، روزماری، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریههای فمینیستی، ترجمه منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.
- حسینپور، فاطمه؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ عباسزاده، محمد، «فهم خانهداری به عنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، دوره۱۲، شماره۴۶، ۱۴۰۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب.
- ساروی، فتیحهکرمان؛ منتظری، علی؛ بیات، معصومه، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، پایش، سال۱۱، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
- سنجریمقدم، فریبا؛ رئیسی، روحالله؛ آذریان، حبیبالله، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، رهیافت انقلاب اسلامی، دوره۱۹، شماره۷۰، ۱۴۰۴ش.
- شریفی، الهام؛ رهایی، سعید؛ راعی، مسعود، «عدالتسنجی شغل خانهداری زنان خانهدار»، آموزههای فقه مدنی، دوره۹، شماره 15، ۱۳۹۶ش.
- شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، زن در توسعه و سیاست، سال۲۳، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
- فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
- کریمی، نسیم؛ میرزادارائی، حمیده، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.
- گلشن فومنی، محمدرسول، روانشناسی اجتماعی، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.
- هام، مگی، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، 138۲ش.
- Primeau, A, Loree, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, The American Journal of Occupational Therapy, Vol.1, 1992.