چفیه
 دختر ایرانی با چفیه | |
پادکست مقاله | 🡇
|
چَفیه؛ سربندی رایج و سنتی در کشورهای عربی و برخی کشورهای غیرعربی.
چفیه (چَپیه) پوششی سنتی از پارچههایی با جنسهای متفاوت است که بیشتر اعراب بنا به خصوصیات جغرافیایی و منطقهای ویژهٔ خود، از آن استفاده میکنند. این پوشش با حفظ ظاهر کلی، تفاوتهایی جزئی پیدا کرده و بهدنبال آن نامهای خاصی را به خود اختصاص داده است.
مفهومشناسی
چفیه دستار، دستمال یا چارقدی قلابدوزی شده است که مردم عربزبان آن را به شکل مثلث، تا کرده و روی سر خود قرار میدهند.[۱] آنها دو گوشهٔ چفیه را روی یکدیگر قرار داده و پشت سر میاندازند. گوشههای دیگر چفیه، روی شانه انداخته میشود و با بندی بهنام «عقال» آن را روی سر محکم میکنند.[۲] نام اصلی چفیه، الکوفیه بوده[۳] و برخی علت نامگذاری آن را به الکوفیه بهسبب بافتن چفیه در شهر کوفه میدانند.[۴] همچنین چفیه پارچهای چهارگوش و چهارخانه بوده که در ایران و فلسطین نماد مبارزه و جهاد است.[۵] چفیه با نامهای دیگری از جمله چپیه، چپیه اگال، چپی اگال، چفیه عقال، چپیه ارگال، کفیه اکل و کوفیه عقال تلفظ میشود. چفیهبافی یکی از انواع صنایع دستی در ایران است که در آن از دستگاه نساجی سنتی و نخ پنبهای، استفاده میشود.[۶]
چفیه دستار چهارگوشهای است که مردان عرب روی سر خود میاندازند. یکی از نامهای این دستار کوفیه است و برخی تعبیر آن به لفظ چفیه را اشتباه میدادند. بسیاری تاریخچهٔ پیدایش کوفیه و علت نامگذاری آن را شهر کوفه میدانند. برخی نیز این نامگذاری را بهسبب بافتن آن در شهر کوفه میدانند؛ زیرا از دورهٔ خلافت عباسیان تاکنون، کوفیههای کوفه بهسبب بافت مرغوبشان مشهور بوده است. این دستار و سربند را در عربی عامیانهٔ عراق و عربی رایج در خوزستان چفیه و در فارسی عامیانه، چپیه گویند.[۷]
جنس و شکل ظاهری
چفیه پارچهای مربعی شکل با ابعاد ۱۵۰ سانتیمتر است. گاهی آن را به شکل مستطیل با عرض ۱۲۰ سانتیمتر و طول ۱۵۰ سانتیمتر میبافند.[۸] چفیه دارای طرحهای راهراه، چهارخانه، شطرنجی و ساده در رنگهای قرمز تیره، قهوهای، سبز روشن، زرد، آبی، سرخ، سفید یا سیاه است. هر رنگ از چفیه نماد یک منطقه یا اقلیم بوده و بر همین اساس اسامی گوناگونی برای چفیه وجود دارد. اعراب منطقه حجاز از چفیههای قالبزدهشده قرمز و سیاه، سفید و قرمز یا سیاه و سفید استفاده میکنند. مردم سوریه، فلسطین و ایران از چفیههای چهارخانه به رنگ سیاه و سفید استفاده میکنند.[۹] اگر بهعنوان شالگردن استفاده شود عرض چفیه اهمیت زیادی ندارد؛ اما اگر برای محافظت از سر و صورت باشد باید سایز آن بزرگ انتخاب شود بهطوری که بستن آن بهصورت مدلهای مختلف ممکن باشد.[۱۰]
مردم خرمشهر، آبادان و شادگان، چفیههای سفید با خالهای مشکی میپوشند. جنس چفیه از نخ پنبه، کتان، ابریشم، گلابتون، کرباس، ابریشم زرباف یا ترکیبی از نخ و ابریشم است.[۱۱] چفیه را با جنسهای متفاوتی ازجمله نخ پنبه، کتان، ابریشم، گلابتون، کرباس، ابریشم زربافت یا مخلوطی از نخ و ابریشم میبافند.[۱۲] از پرطرفدارترینهای جنس چفیه، جنس پنبه است که دوام و عمر زیادی دارد. مرغوبترین آن، ابریشم طبیعی است که قیمت بالایی دارد.[۱۳]
برخی پژوهشگران در عرصهٔ لباس بر این اعتقاد هستند که ترکیب رنگ به کار رفته در چفیه به تمدنهای کهن بینالنهرین برمیگردد و ساختارهای ترکیبی آن برگرفته از شکل تورهای ماهیگیری یا خوشههای گندم است.[۱۴] رنگ چفیهها بسته به سنتها و اعتقادات در هر کشور متفاوت است. در برخی اقوام و طوایف برای شناسایی و تشخیص قوم و قبیلهای خاص از رنگهای متفاوت و منحصربهفردی استفاده میشود.[۱۵] برخی چفیهها دور ریشه پرزی و برخی دیگر دورهای منگولهای دارند که بسته به سلیقهٔ فرد انتخاب میشوند.[۱۶]
کاربرد
مردم در برخی مناطق گرمسیری برای پوشاندن سر و صورت در برابر آفتابسوختگی و همچنین برای مقابله با گرد و خاکهای شدید از چفیه ستفاده میکنند. علاوه بر کشورهای گرم و خشک عربی، بومیان مناطق کویری نیز برای مانعشدن از ورود شن به چشمها و نواحی تنفسی از این پوشش بهره میگیرند. همچنین در این مناطق بهدلیل گرمای طاقتفرسا، تعریق چند برابر حالت عادی است، بدین منظور مردم چپیه را برای خشککردن عرق نیز استفاده میکنند. [۱۷]
در جنگ ایران و عراق چپیه کاربردهای فراوانی همچون پوشاندن صورت برای استتار، بند اسلحه و فانسقه، کمربند، شالگردن، حوله، سجادهٔ نماز، سفره، خنک نگهداشتن ناحیهٔ سر و صورت، وسیلهای برای جلوگیری از استنشاق گازهای سمی و باند برای بستن زخم ترکشها داشته است. همچنین چفیه در دوران دفاع مقدس بهعنوان نشان ایثار و مقاومت شناختهشده و امروزه بسیجیان، جانبازهای دوران دفاع مقدس و نیروهای جهادی از آن استفاده میکنند. در مراسم مختلفی از جمله روز ارتش هر سال عربهای ایران با لباسهای محلی و چفیهٔ سفید «الغَتِرَه» و «عِقال» رژه میروند. چفیه بین جوانان به یک نماد و نشان حرکتهای جنبشی تبدیل شده است. در جنبشهای انقلابی در کشورهای عربی، جوانان مصر، تونس، شیعیان بحرین و دیگر کشورها، چفیه را بر سر و گردن میاندازند. مردم فلسطین نیز بهعنوان نماد مقاومت کشورهای اسلامی از چفیه بسیار استفاده میکنند.
نحوه بستن چفیه
کوفیه یا چفیه به روشها و اشکال مختلفی بسته میشود که به فرهنگ و آدابورسوم هر کشور بستگی دارد. گاه بهعنوان سربند برای محافظت در برابر آفتاب و گردوخاک به سر بسته میشود. گاه گوشههای این پوشش را روی هم قرار داده و به شکل سهگوش درآورده و روی سر میاندازند و بهعنوان تکمیلکنندهٔ لباس به کمک عقال روی سر قرار میگیرد و گاه بههمین صورت سهگوش درآورده و پس از قرار گرفتن روی سر، گوشهها را هر کدام روی شانههای طرف مقابل هم میاندازند این روش بیشتر در جنوب کشور ایران و کشور امارات مرسوم است. چفیه در بسیاری از کشورها نیز بهعنوان عمامه بسته میشود.[۱۸]
برخی چفیه را تا کرده و بهشکل مورب روی شبکلاه میبندند تا یک گوشه آن به پشت سر و دو گوشه دیگر روی پیشانی قرار گیرد. در برخی از مناطق، مردم روی چفیهٔ خود عمامه میبندند. آنها گوشههای چفیه را در قسمت پیشانی بر روی عمامه قرار میدهند.[۱۹] اعراب بدوی، چفیه را بهشکل عمامه دور سر خود میپیچند تا یک گوشه آن پشت سر، و دو گوشه آن در جلوی شانهها قرار گیرد. گاهی یک گوشه از چفیه را از چانه گذرانده و روی شانه میانداختند.[۲۰] مردم در منطقه دشت آزادگان، چفیه را بهشکل ساده روی سر قرار میدهند. در منطقه اورامان کردستان، مردم از چفیه سیاه و سفیدی که «جامهدانی» مینامند، استفاده میکنند. آنها نوعی چفیه سرخ و سفید با نام «سورمور» را نیز روی سر میاندازند.[۲۱]
چفیه بهوسیله عقال (عگال، اگال، ارگال یا اکل) که رشتهای از جنس پشم شتر، ابریشم یا موی بز است با تکه پارچهای نخی در دو ردیف به دور سر پیچیده میشود. عقال موجب محکم شدن چفیه روی سر میشود. مردم عربستان به دلیل وزش بادهای شدید در سرزمین خود از عقال روی چفیه استفاده میکنند؛ اما عربزبانان ایران و عراق کمتر از آن استفاده میکنند.[۲۲]
انواع
چفیهها انواع مختلفی دارند که مشهورترین آنها عبارتاند از:
چفیه فلسطینی
چفیهٔ فلسطینی، مشهورترین و پرطرفدارترین نوع این پوشش در جهان محسوب میشود.[۲۳] چفیه فلسطینی با طرحهای سیاه و سفید به نمادی جهانی از مقاومت و هویت ملی فلسطین بدل شده است. این شال که ابتدا بهعنوان پوششی برای محافظت کشاورزان فلسطینی از شرایط آبوهوایی به کار میرفت، در جریان قیام ۱۹۳۶م علیه استعمار انگلیس به سمبل ایستادگی و مبارزه تبدیل شد. از آن زمان، چهرههای شاخصی چون یاسر عرفات و لیلا خالد، چفیه را بهعنوان نمادی از مقاومت و اتحاد به تن کردهاند.[۲۴]
چفیه سفید معمولی (الغَتِرَه)
این نوع چفیه بیشتر در کشورهای عربی بهعنوان بخشی از لباس رسمی مورد استفاده قرار میگیرد و اعراب جنوب ایران نیز از این نوع پوشش بهره میگیرند. این چفیه، به کمک رشتهای به نام عقال که بیشتر به رنگ مشکی است، روی سر محکم بسته میشود و معمولاً از چفیههای نقشدار مانند «شِماغ» سبکتر است و بنا به جنسهای متفاوت و مرغوب نسبت به انواع چفیه قیمت بالاتری دارد.[۲۵]
چفیه شِماغ (اَمجوته)
به اعتقاد برخی از ترکها کلمه «شِماغ» برگرفته از کلمهٔ ترکی «یاسماک» (YASMAK) بهمعنای چیز بسته شده است.[۲۶] این نوع چفیه بیشتر در بین اعراب کشور عربستان مورد استفاده قرار میگیرد و وهابیها برای متمایزکردن خود از سایر افراد از این نوع پوشش بهره میگیرند. این نوع از چفیه اغلب به رنگ آبی و قرمز است، رنگ آبی در عراق، بوستان و شادگان دیده میشود. در خوزستان نیز به آن «اَمجوته» گویند.[۲۷]
علاوه بر اعراب، در لباس اقوام کرد، بلوچ و پَشْتون هم چیزی شبیه به چفیه وجود دارد که بهعنوان شماغ پاکستانی شناخته شده و سبز رنگ است و خطوط روی آن با چفیه یا کوفیهٔ فلسطینی تفاوت دارد.[۲۸]
کردهای ایران در منطقهٔ اورامان چفیه سیاه و سفید را جامَهدانی و چفیهٔ رنگ سرخ و سفید را «سورمور» میگویند.[۲۹]
چفیه چریکی
نظامیان و طبیعتگردها، با توجه به شرایط کاری خود، از این نوع چفیه بهره میگیرند.[۳۰]
مَصار
چفیهٔ طرحدار که بیشتر اعراب کشورهای عمان، یمن، امارات، عربستان سعودی، قطر، جزایر و سواحل خلیجفارس و عربهای خوزستان نیز از آن استفاده میکنند.[۳۱]
لنگوته[۳۲]
نوع دیگری از چفیه که دارای طرح چهارخانههای بزرگ به رنگهای سبز و سفید است.[۳۳]
در فرهنگ و ملل
در فرهنگ ایرانیان
مردم نواحی مختلف ایران در مراسم مذهبی بهویژه محرم از چفیه استفاده میکنند. مردم کمیجان در غروب روز تاسوعا بعد از اجرای تعزیه حضرت عباس، مراسم علمکشی برگزار میکنند. در این مراسم به علم، چفیههای رنگارنگ بسته میشود. مردم معتقدند که اگر از زیر علم رد شوند، تا یکسال بیمه امام حسین میشوند.[۳۴]
در گیلان، مردم در مجالس سوگواری شهدای کربلا از چفیه استفاده میکنند.[۳۵] چفیه در میان مردم عرب خوزستان حرمت دارد. در این منطقه زمانیکه فردی به اصطلاح «کارد به استخوانش برسد»، چفیه خود را از سر برمیدارد. در این صورت با درخواست او موافقت میشود. آنها در مراسم مقتلخوانی روز عاشورا به احترام امام حسین چفیه را از سر برمیدارند.
کشورهای اروپایی
امروزه چفیه در اکثر کشورهای جهان مورد استفادهٔ بسیاری از دختران و پسران است. در ویترین مغازههای کشورهای غربی برای تزیین مانکنهای پلاستیکی یا در فستیوال مد و لباس بسیار از چفیه استقبال شده است. چفیههایی با رنگ سیاهوسفید با قیمتهای بسیار بالا در این کشورها عرضه میشود.[۳۶] در روسیه نیز آن را با نام «عرفاتکا» میشناسند.[۳۷]
پانویس
- ↑ مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه چفیه.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲–۸۴؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱؛ چیتساز، تاریخ پوشاک ایرانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۲؛ هاشمنیا، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۷.
- ↑ شرتونی، اقرب الموارد، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۱۱۳.
- ↑ اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج۳، ص۱۶۲۲؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱؛ چیتساز، تاریخ پوشاک ایرانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۳؛ حسن، تاریخ الاسلام السیاسی، ۱۹۴۸م، ج۲، ص۲۴۷.
- ↑ واژهنامه آزاد، ذیل واژه چفیه.
- ↑ سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۲.
- ↑ عواد، الذخائر الشرقیة، 1999م، ج1، ص391.
- ↑ میرمطهری، «چفیه»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲و۸۴؛ امیدی، دیده و دل و دست، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۷؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کوفیه؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴؛ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۷–۳۶۹؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱، حاشیه ۱۵.
- ↑ میرمطهری، «چفیه»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ عزیزی، راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۷.
- ↑ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۹.
- ↑ سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، ۱۳۹۰ش، ص۱۳۴.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲و۸۴؛ پاکنژاد، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ۱۳۶۵ش، ص۴۹؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ «چفیه فلسطینی از پوشش سر تا تبدیل شدن به نماد ملی آزادگان/ معروفترین افرادی که آن را پوشیدند+ تصاویر»، وبسایت شفقنا.
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، 1390ش، ص۱۳۴.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ عزیزی، »راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ Langute
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ عارف، کمیجان سرزمین شگفتانگیز تاتها و مادها، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۰–۱۷۱.
- ↑ تهیدست، صنایع دستی گیلان، ۱۳۸۷ش، ص۴۸.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
منابع
- «چفیه فلسطینی از پوشش سر تا تبدیل شدن به نماد ملی آزادگان/ معروفترین افرادی که آن را پوشیدند+ تصاویر»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
- «دربارهٔ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۱ش.
- اعتمادالسطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهکوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- امیدی، ناهید، دیده و دل و دست، مشهد، به نشر، ۱۳۸۲ش.
- اوبن، اوژن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، بهترجمه علیاصغر سعیدی، تهران، زوار، ۱۳۶۲ش.
- پاکنژاد، رضا، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، یزد، بنیاد فرهنگی شهید پاکنژاد، ۱۳۶۵ش.
- تهیدست، فاطمه، صنایع دستی گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۷ش.
- جونز، هارفورد، خاطرات، بهترجمه مانی صالحی علامه، تهران، [بینا]، ۱۳۸۶ش.
- چیتساز، حمیدرضا، تاریخ پوشاک ایرانیان، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۷۹ش.
- حسن، حسن ابراهیم، تاریخ الاسلام السیاسی، قاهره، [بینا]، ۱۹۴۸م.
- خزائلی، عذرا، واژهنامه پوشش سر در ایران، تهران، [بینا]، ۱۳۸۰ش.
- دوزی، د.پ.آ. فرهنگ البسه مسلمانان، بهترجمه حسینعلی هروی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
- سلیمی، هاشم، زمستان در فرهنگ مردم کرد، تهران، سروش، ۱۳۹۰ش.
- سیدصدر، ابوالقاسم، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی، تهران، سیمای دانش، ۱۳۸۶ش.
- شرتونی، سعید، اقرب الموارد، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۳ق.
- عارف، محمد، کمیجان سرزمین شگفتانگیز تاتها و مادها، تهران، طهوری، ۱۳۹۱ش.
- عزیزی، مصطفی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۱ش.
- عواد، کورکیس، الذخائر الشرقیة، بهکوشش جلیل عطیه، بیروت، مطبعة الارشاد، ۱۹۹۹م.
- کیان، مرضیه، «همه چیز دربارهٔ چفیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
- مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- میرمطهری، آمنه، «چفیه»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۸ش.
- نجفی، ابوالحسن، غلط ننویسیم: فرهنگ دشواریهای زبان فارسی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳ش.
- هاشمنیا، محمود و لکمحمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، بیجار، مؤلف، ۱۳۸۰ش.