چفیه
 دختر ایرانی با چفیه | |
پادکست مقاله | 🡇
|
چَفیه؛ سربندی رایج و سنتی در کشورهای عربی و برخی کشورهای غیرعربی.
چفیه پوششی چهارگوش با طرح چهارخانه است که اعراب آن را با عقال بر سر محکم میکنند. این پوشش در انواع مختلفی تولید میشود که هریک از نظر طرح، رنگ و کاربرد متفاوت هستند و از جنسهای گوناگونی همچون پنبه، کتان و ابریشم بافته میشوند. چفیه کاربردهای گوناگونی دارد؛ از محافظت در برابر آفتاب و گردوخاک در مناطق کویری و گرمسیری، تا استفاده بهعنوان ابزار نظامی و نماد مقاومت. چفیه در مناطق مختلف ایران و با نامهای متفاوتی استفاده میشود و در مراسم مذهبی و آیینهای قومی نیز حضور دارد. امروزه این پوشش در کشورهای غربی نیز بهعنوان اکسسوری مد و نماد سیاسی مورد توجه است.
معرفی
چفیه دستار، دستمال یا چارقدی قلابدوزی شده است که مردم عربزبان، آن را به شکل مثلث تا کرده و روی سر خود قرار میدهند.[۱] آنها دو گوشهٔ چفیه را روی یکدیگر قرار داده، پشت سر میاندازند و دو گوشهٔ دیگر آن را روی شانهها رها میکنند. سپس با بندی به نام عقال، آن را روی سر محکم میکنند.[۲] نام اصلی چفیه، الکوفیه است.[۳] برخی علت نامگذاری آن را به الکوفیه بهسبب بافتن چفیه در شهر کوفه میدانند؛ زیرا از دورهٔ خلافت عباسیان تاکنون، کوفیههای کوفه بهسبب بافت مرغوبشان مشهور بوده است.[۴]
چفیه با نامهای دیگری ازجمله چپیه، چپیه اگال، چپی اگال، چفیه عقال، چپیه ارگال، کفیه اکل و کوفیه عقال تلفظ میشود.[۵] این دستار و سربند را در عربی عامیانهٔ عراق و عربی رایج در خوزستان چفیه و در فارسی عامیانه، چپیه گویند.[۶] در ایران و فلسطین، چفیه نماد مبارزه و جهاد بهشمار میرود.[۷] چفیهبافی یکی از انواع صنایع دستی در ایران است که با دستگاه نساجی سنتی و نخ پنبهای انجام میشود.[۸]
چفیه بهوسیله عقال (عگال، اگال، ارگال یا اکل) که رشتهای از جنس پشم شتر، ابریشم یا موی بز است با تکه پارچهای نخی در دو ردیف به دور سر پیچیده میشود. عقال موجب محکم شدن چفیه روی سر میشود. مردم عربستان به دلیل وزش بادهای شدید در سرزمین خود از عقال روی چفیه استفاده میکنند؛ اما عربزبانان ایران و عراق کمتر از آن استفاده میکنند.[۹]
جنس و شکل ظاهری
چفیه پارچهای مربعیشکل با ابعاد ۱۵۰ سانتیمتر است. گاهی آن را به شکل مستطیل با عرض ۱۲۰ سانتیمتر و طول ۱۵۰ سانتیمتر میبافند.[۱۰] چفیه دارای طرحهای راهراه، چهارخانه، شطرنجی و ساده در رنگهای قرمز تیره، قهوهای، سبز روشن، زرد، آبی، سرخ، سفید یا سیاه است. هر رنگ از چفیه نماد یک منطقه یا اقلیم بوده و بر همین اساس اسامی گوناگونی برای چفیه وجود دارد. اعراب منطقهٔ حجاز از چفیههای قالبزدهشدهٔ قرمز و سیاه، سفید و قرمز یا سیاه و سفید استفاده میکنند. مردم سوریه، فلسطین و ایران از چفیههای چهارخانه به رنگ سیاه و سفید استفاده میکنند.[۱۱] چفیه اگر بهعنوان شالگردن استفاده شود، عرض آن اهمیت زیادی ندارد، اما اگر برای محافظت از سر و صورت باشد باید سایز آن بزرگ انتخاب شود، بهطوری که بستن آن بهصورت مدلهای مختلف ممکن باشد.[۱۲]
مردم خرمشهر، آبادان و شادگان، چفیههای سفید با خالهای مشکی میپوشند. جنس چفیه از نخ پنبه، کتان، ابریشم، گلابتون، کرباس، ابریشم زرباف یا ترکیبی از نخ و ابریشم است.[۱۳] پرطرفدارترین نوع چفیه، جنس پنبهای است که دوام و عمر بالایی دارد؛ درحالیکه مرغوبترین نوع آن از ابریشم طبیعی بافته میشود و قیمتی بالاتر دارد.[۱۴]
برخی پژوهشگران در عرصهٔ لباس بر این اعتقاد هستند که ترکیب رنگ بهکاررفته در چفیه به تمدنهای کهن بینالنهرین برمیگردد و ساختارهای ترکیبی آن برگرفته از شکل تورهای ماهیگیری یا خوشههای گندم است.[۱۵] رنگ چفیهها بسته به سنتها و اعتقادات در هر کشور متفاوت است. در برخی اقوام و طوایف برای شناسایی و تشخیص قوم و قبیلهای خاص از رنگهای متفاوت و منحصربهفردی استفاده میشود. برخی چفیهها دور ریشهٔ پرزی و برخی دیگر دورهای منگولهای دارند که بسته به سلیقهٔ فرد انتخاب میشوند.[۱۶]
کاربرد
چفیه پوششی چندمنظوره با کاربردهای اقلیمی، نظامی و نمادین است:
- در مناطق گرمسیری، مردم از آن برای محافظت از سر و صورت در برابر آفتابسوختگی و گرد و خاک استفاده میکنند. بومیان مناطق کویری نیز برای جلوگیری از ورود شن به چشم و دستگاه تنفسی و همچنین خشک کردن عرق، از این پوشش بهره میبرند.[۱۷]
- در دوران جنگ ایران و عراق، چفیه کاربردهای گستردهای یافت؛ ازجمله برای استتار، بند اسلحه، کمربند، شال گردن، حوله، سجاده نماز، سفره، خنکنگهداشتن سر و صورت، جلوگیری از استنشاق گازهای سمی و نیز پانسمان زخمهای ترکش. در فرهنگ دفاع مقدس، چفیه به نماد ایثار و مقاومت تبدیل شد و امروزه بسیجیان، جانبازان و نیروهای جهادی همچنان از آن استفاده میکنند.[۱۸]
- از منظر فرهنگی و هویتی، چفیه در میان اقوام مختلف جایگاه ویژهای دارد. در ایران، عربهای خوزستان در مراسمی چون روز ارتش، با چفیه سفید (غتره) و عقال رژه میروند. این پوشش در سالهای اخیر به نمادی از حرکتهای جنبشی و انقلابی در کشورهای عربی تبدیل شده و جوانان مصر، تونس، بحرین و دیگر کشورها آن را بر سر و گردن میاندازند. مردم فلسطین نیز از چفیه بهعنوان نماد مقاومت در برابر اشغالگری استفاده میکنند.[۱۹]
نحوه بستن چفیه
کوفیه یا چفیه به روشها و اشکال مختلفی بسته میشود که به فرهنگ و آدابورسوم هر کشور بستگی دارد. گاه بهعنوان سربند برای محافظت در برابر آفتاب و گردوخاک به سر بسته میشود. گاه گوشههای این پوشش را روی هم قرار داده و به شکل سهگوش درآورده و روی سر میاندازند و بهعنوان تکمیلکنندهٔ لباس به کمک عقال روی سر قرار میگیرد و گاه بههمین صورت سهگوش درآورده و پس از قرار گرفتن روی سر، گوشهها را هر کدام روی شانههای طرف مقابل هم میاندازند. این روش بیشتر در جنوب کشور ایران و کشور امارات مرسوم است. چفیه در بسیاری از کشورها نیز بهعنوان عمامه بسته میشود.[۲۰]
برخی چفیه را تا کرده و بهشکل مورب روی شبکلاه میبندند تا یک گوشه آن به پشت سر و دو گوشه دیگر روی پیشانی قرار گیرد. در برخی مناطق، مردم روی چفیهٔ خود عمامه میبندند. آنها گوشههای چفیه را در قسمت پیشانی بر روی عمامه قرار میدهند. اعراب بدوی، چفیه را بهشکل عمامه دور سر خود میپیچند تا یک گوشهٔ آن پشت سر، و دو گوشهٔ آن در جلوی شانهها قرار گیرد. گاهی یک گوشه از چفیه را از چانه گذرانده و روی شانه میانداختند.[۲۱] مردم در منطقهٔ دشت آزادگان، چفیه را بهشکل ساده روی سر قرار میدهند. در منطقه اورامان کردستان، مردم از چفیه سیاه و سفیدی که «جامهدانی» مینامند، استفاده میکنند. آنها نوعی چفیه سرخ و سفید با نام «سورمور» را نیز روی سر میاندازند.[۲۲]
انواع
چفیهها انواع مختلفی دارند که مشهورترین آنها عبارتاند از:
- چفیه فلسطینی: چفیهٔ فلسطینی، مشهورترین و پرطرفدارترین نوع این پوشش در جهان محسوب میشود. چفیهٔ فلسطینی با طرحهای سیاهوسفید به نمادی جهانی از مقاومت و هویت ملی فلسطین بدل شده است.[۲۳] این شال که ابتدا بهعنوان پوششی برای محافظت کشاورزان فلسطینی از شرایط آبوهوایی به کار میرفت، در جریان قیام ۱۹۳۶م علیه استعمار انگلیس به سمبل ایستادگی و مبارزه تبدیل شد. از آن زمان، چهرههای شاخصی چون یاسر عرفات و لیلا خالد، چفیه را بهعنوان نمادی از مقاومت و اتحاد به تن کردهاند.[۲۴]
- چفیه سفید معمولی (الغَتِرَه): این نوع چفیه بیشتر در کشورهای عربی بهعنوان بخشی از لباس رسمی مورد استفاده قرار میگیرد و اعراب جنوب ایران نیز از این نوع پوشش بهره میگیرند. این چفیه، به کمک رشتهای به نام عقال که بیشتر به رنگ مشکی است، روی سر محکم بسته میشود و معمولاً از چفیههای نقشدار مانند «شِماغ» سبکتر است و بنا به جنسهای متفاوت و مرغوب نسبت به انواع چفیه قیمت بالاتری دارد.[۲۵]
- چفیه شِماغ (اَمجوته): به اعتقاد برخی از ترکها کلمه «شِماغ» برگرفته از کلمهٔ ترکی «یاسماک» (YASMAK) به معنای چیز بسته شده است.[۲۶] این نوع چفیه بیشتر بین اعراب کشور عربستان مورد استفاده قرار میگیرد و وهابیها برای متمایزکردن خود از سایر افراد از این نوع پوشش بهره میگیرند. این نوع چفیه، اغلب به رنگ آبی و قرمز است، رنگ آبی در عراق، بوستان و شادگان دیده میشود. در خوزستان نیز به آن «اَمجوته» گویند.[۲۷]
علاوهبر اعراب، در لباس اقوام کرد، بلوچ و پَشْتون هم چیزی شبیه به چفیه وجود دارد که بهعنوان شماغ پاکستانی شناخته شده و سبزرنگ است و خطوط روی آن با چفیه یا کوفیهٔ فلسطینی تفاوت دارد.[۲۸] کردهای ایران در منطقهٔ اورامان چفیه سیاه و سفید را جامَهدانی و چفیهٔ رنگ سرخ و سفید را «سورمور» میگویند.[۲۹]
- چفیه چریکی: نظامیان و طبیعتگردها، با توجه به شرایط کاری خود، از این نوع چفیه بهره میگیرند.[۳۰]
- مَصار: چفیهٔ طرحدار که بیشتر اعراب کشورهای عمان، یمن، امارات، عربستان سعودی، قطر، جزایر و سواحل خلیجفارس و عربهای خوزستان نیز از آن استفاده میکنند.[۳۱]
- لنگوته:[۳۲] نوع دیگری از چفیه که دارای طرح چهارخانههای بزرگ به رنگهای سبز و سفید است.[۳۳]
چفیه در فرهنگ و ملل
- در فرهنگ ایرانیان: مردم نواحی مختلف ایران در مراسم مذهبی بهویژه محرم از چفیه استفاده میکنند. مردم کمیجان در غروب روز تاسوعا بعداز اجرای تعزیهٔ حضرت عباس، مراسم علمکشی برگزار میکنند. در این مراسم به علم، چفیههای رنگارنگ بسته میشود. مردم معتقدند که اگر از زیر علم رد شوند، تا یکسال بیمهٔ امام حسین میشوند.[۳۴]
در گیلان، مردم در مجالس سوگواری شهدای کربلا از چفیه استفاده میکنند.[۳۵] چفیه میان مردم عرب خوزستان حرمت دارد. در این منطقه زمانیکه فردی به اصطلاح کارد به استخوانش برسد، چفیهٔ خود را از سر برمیدارد. در این صورت با درخواست او موافقت میشود. آنها در مراسم مقتلخوانی روز عاشورا به احترام امام حسین چفیه را از سر برمیدارند.[۳۶]
- کشورهای اروپایی: امروزه چفیه در اکثر کشورهای جهان مورد استفادهٔ بسیاری از دختران و پسران است. در ویترین مغازههای کشورهای غربی برای تزئین مانکنهای پلاستیکی یا در فستیوال مد و لباس بسیار از چفیه استقبال شده است. چفیههایی با رنگ سیاهوسفید با قیمتهای بسیار بالا در این کشورها عرضه میشود.[۳۷] در روسیه نیز آن را با نام «عرفاتکا» میشناسند.[۳۸]
پانویس
- ↑ مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه چفیه.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲–۸۴؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱؛ چیتساز، تاریخ پوشاک ایرانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۲؛ هاشمنیا و لکمحمدی، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۷.
- ↑ شرتونی، اقرب الموارد، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۱۱۳.
- ↑ اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج۳، ص۱۶۲۲؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱؛ چیتساز، تاریخ پوشاک ایرانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۳؛ حسن، تاریخ الاسلام السیاسی، ۱۹۴۸م، ج۲، ص۲۴۷.
- ↑ سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۲.
- ↑ عواد، الذخائر الشرقیة، 1999م، ج1، ص391.
- ↑ واژهنامه آزاد، ذیل واژه چفیه.
- ↑ سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۲.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲و۸۴؛ پاکنژاد، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ۱۳۶۵ش، ص۴۹؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴.
- ↑ میرمطهری، «چفیه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲ و ۸۴؛ امیدی، دیده و دل و دست، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۷؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱.
- ↑ «راهنمای خرید چفیه»، وبسایت ویرگول.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کوفیه؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴؛ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۷–۳۶۹؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱، حاشیه ۱۵؛ میرمطهری، «چفیه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «راهنمای خرید چفیه»، وبسایت ویرگول.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ «راهنمای خرید چفیه»، وبسایت ویرگول.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ قهرمانی، «راهیان نور، کاربردهای چفیه»، وبلاگ باچون توریسم.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص367-369.
- ↑ سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، ۱۳۹۰ش، ص۱۳۴.
- ↑ «راهنمای خرید چفیه»، وبسایت ویرگول.
- ↑ «چفیه فلسطینی از پوشش سر تا تبدیل شدن به نماد ملی آزادگان، معروفترین افرادی که آن را پوشیدند+تصاویر»، وبسایت شفقنا.
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، 1390ش، ص۱۳۴.
- ↑ «راهنمای خرید چفیه»، وبسایت ویرگول.
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ Langute
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ عارف، کمیجان سرزمین شگفتانگیز تاتها و مادها، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۰–۱۷۱.
- ↑ تهیدست، صنایع دستی گیلان، ۱۳۸۷ش، ص۴۸.
- ↑ میرمطهری، «چفیه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
منابع
- اعتمادالسطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهکوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- اوبن، اوژن، ایران امروز ۱۹۰۶–۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، بهترجمه علیاصغر سعیدی، تهران، زوار، ۱۳۶۲ش.
- امیدی، ناهید، دیده و دل و دست، مشهد، به نشر، ۱۳۸۲ش.
- پاکنژاد، رضا، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، یزد، بنیاد فرهنگی شهید پاکنژاد، ۱۳۶۵ش.
- تهیدست، فاطمه، صنایع دستی گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۷ش.
- جونز، هارفورد، خاطرات، بهترجمه مانی صالحی علامه، تهران، بینا، ۱۳۸۶ش.
- «چفیه؛ از تعریف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
- «چفیه فلسطینی از پوشش سر تا تبدیل شدن به نماد ملی آزادگان، معروفترین افرادی که آن را پوشیدند+تصاویر»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۰ش.
- چیتساز، حمیدرضا، تاریخ پوشاک ایرانیان، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۷۹ش.
- حسن، حسن ابراهیم، تاریخ الاسلام السیاسی، قاهره، بینا، ۱۹۴۸م.
- خزائلی، عذرا، واژهنامه پوشش سر در ایران، تهران، بینا، ۱۳۸۰ش.
- «دربارهٔ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۱ش.
- دوزی، د.پ.آ. فرهنگ البسه مسلمانان، بهترجمه حسینعلی هروی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «راهنمای خرید چفیه»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
- سلیمی، هاشم، زمستان در فرهنگ مردم کرد، تهران، سروش، ۱۳۹۰ش.
- سیدصدر، ابوالقاسم، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی، تهران، سیمای دانش، ۱۳۸۶ش.
- شرتونی، سعید، اقرب الموارد، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۳ق.
- عارف، محمد، کمیجان سرزمین شگفتانگیز تاتها و مادها، تهران، طهوری، ۱۳۹۱ش.
- عواد، کورکیس، الذخائر الشرقیة، بهکوشش جلیل عطیه، بیروت، مطبعة الارشاد، ۱۹۹۹م.
- قهرمانی، محمدرضا، «راهیان نور، کاربردهای چفیه»، وبلاگ باچون توریسم، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۰ش.
- کیان، مرضیه، «همه چیز دربارهٔ چفیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.
- مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- میرمطهری، آمنه، «چفیه»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۸ش.
- هاشمنیا، محمود و لکمحمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، بیجار، مؤلف، ۱۳۸۰ش.