پلیس زن در ایران

پلیس زن در ایران

قرارگاه مرکزی پلیس راهور تهران در خیابان آزادی، سرهنگ رابعه جوانبخت قرارگاه مرکزی پلیس راهور تهران در خیابان آزادی، سرهنگ رابعه جوانبخت

پادکست مقاله | 🡇 noicon

پلیس زن؛ مأموران زن در نیروی انتظامی.

پلیس زن، امروزه در نیروی انتظامی، همسان پلیس مرد، وظیفهٔ برقراری نظم و امنیت در جامعه و به‌ویژه امور مربوط به زنان را بر عهده دارد. به‌کارگیری زنان در پلیس ایران با هدف رعایت موازین شرعی و اخلاقی هنگام ایفای وظایف محول به نیروی انتظامی در مواجهه با زنان، رسمیت یافته است و پلیس می‌کوشد که از این طریق، کرامت و حرمت زنان حتی به‌عنوان مجرم یا متهم، حفظ شود.

تعریف شغل انتظامی

شغل انتظامی - عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی که در جداول سازمان برای کارکنان انتظامی پیش‌بینی شده است. مشاغل فرماندهی جزو مشاغل انتظامی محسوب می‌گردد. در لغت مشاغل انتظامی آندسته مشاغلی است که منسوب به انتظام (ارتش، ژاندارمری) است. کارکنان نیروی انتظامی کسانی هستند که برابر شرایط و مقررات مندرج در این قانون یا قانون خدمت وظیفه عمومی به خدمت پذیرفته می‌شوند و عبارتند از: پایور، پیمانی، وظیفه. در فرهنگ لغت کارمند به معنای فردی است که در اداره یا موسسه‌ای به کار مشغول است. شغل کارمندی در قوانین نیروی انتظامی عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی که در جداول سازمان برای کارمندان پیش‌بینی شده است.

تاریخچه

پیشینهٔ استخدام نیروی پلیس زن، به قرن نوزدهم میلادی در آمریکا برمی‌گردد که به‌منظور کنترل زنان و کودکانی که در مراکز اصلاح و تربیت بودند، گروهی از زنان به‌عنوان پلیس به کار گرفته شدند. در سال ۱۹۰۸م، اولین بازرس پلیس زن در آمریکا در عرصهٔ پیشگیری از جرایم و امور اجتماعی مشغول به کار شد. در کشور انگلستان، اولین افسران پلیس زن، فعالیت خود را از سال ۱۹۱۹م آغاز کردند. فعالیت پلیس زن در چند دههٔ اخیر در کشورهای اسلامی مانند بنگلادش، اردن، مالزی، بحرین، پاکستان و ایران نیز پذیرفته شده است.

فعالیت پلیس زن در ایران از سال ۱۳۴۵ش آغاز شد. قبل از انقلاب اسلامی تعداد پلیس زن، کم بود و آن‌ها فعالیت‌هایی مانند ایستادن سر چهارراه‌ها برای رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی را انجام می‌دادند. در آن دوره استفاده از پلیس زن، بیشتر جنبهٔ نمایشی داشت و برخی از موازین شرعی در نوع پوشش و آموزش این زنان رعایت نمی‌شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نوع پوشش و عرصهٔ فعالیت پلیس زن تغییر کرد و زنان پلیس در مشاغل اداری شروع به فعالیت کردند. در سال ۱۳۷۷ش با تصویب مجلس شورای اسلامی، نیروی انتظامی اجازه یافت تا زنان را در جایگاه افسران نظامی و انتظامی به کار گیرد.

جذب و آموزش در ایران

دانشگاه افسری نیروی انتظامی-دانشگاه علوم انتظامی امین-تهران- بزرگراه شهید همت غرب

تصویر یک پلیس زن در دانشگاه علوم انتظامی امین

در ایران، زنان از طریق کنکور سراسری وارد دانشگاه پلیس شده و در مقاطع کاردانی و کارشناسی یا با گزینش فارغ‌التحصیلان سایر دانشگاه‌ها در رشته‌های مرتبط با مأموریت پلیس، تحصیل می‌کنند. البته دختران با مدرک دیپلم هم برای آموزش‌های کوتاه‌مدت و به‌صورت درجه‌داری می‌توانند در شغل پلیسی جذب شوند. در جذب این دانشجویان علاوه‌بر رتبهٔ عملی به سلامت جسمانی و روانی و ویژگی‌های اخلاقی و اعتقادی نیز توجه می‌شود. دانشجویان دختر در دانشگاه پلیس، در محیطی کاملاً زنانه به کسب دانش و مهارت می‌پردازند. بر اساس آمارهای منتشر شده در سال ۱۳۹۴ش حدود ۴درصد مأموران نیروی انتظامی را بانوان تشکیل می‌دهند.

بین آموزش پلیس مرد و زن تفاوت‌هایی متناسب با حوزهٔ وظایف و خدمت‌رسانی آنها وجود دارد. معمولاً درس‌های تئوری میان پلیس مرد و زن تفاوتی ندارد؛ اما در آموزش‌های عملی تفاوت‌های مشهودی وجود دارد. آموزش استفاده از سلاح‌های سنگین برای پلیس زن در حد معرفی و آشنایی است. همچنین در دانشگاه نیروی انتظامی برای پلیس زن، رستهٔ مرزبانی یا رسته‌های نامرتبط با زنان، وجود ندارد و زنان بیشتر در رستهٔ انتظامی و رسته‌های اطلاعات و آگاهی حضور دارند. به همین ترتیب، در مأموریت‌ها نیز پلیس زن، زمانی حضور میدانی دارد که مواجههٔ با زنان، ضروری باشد؛ در غیر این مورد، پلیس زن در کلانتری‌ها برای رسیدگی به شکایات زنان و مشاوره‌دادن، در اتاق کار و فضای جدا با رعایت حدود شرعی و قانونی، ایفای وظیفه می‌کند.

بر اساس گزارشی که در اوایل دههٔ ۹۰ش منتشر شد، تمایل دختران جوان برای پلیس‌شدن، بیشتر شده است. جدید بودن رشتهٔ پلیسی، بازار کار، شرایط شغلی و تضمین استخدام، از دلایل استقبال دختران جوان از رشته و شغل پلیسی است. تقریباً ۹۴درصد از پذیرفته‌شدگان این رشته، کسانی هستند که در دانشگاه‌های دیگر قبول شده‌اند. سایر پذیرفته‌شدگان نیز انتخاب رشتهٔ پلیسی اولویت اول آنها بوده و از همان ابتدا به این رشته می‌آیند.

در نظامی حقوقی ایران

از آنجا که در بخش‌هایی از خدمات نظامی و انتظامی نیاز به استفاده از زنان احساس می‌شد استخدام آنان در قوانین مختلف وارد شد. ابتدابر اساس قانون ارتش جمهوری اسلامی مصوب مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۶۶ استخدام زنان صرفا در مشاغل درمانی مجاز شد.بنا برماده ۱۹۶ این قانون استخدام زنان در دانشگاه افسری متوقف و صرفاً به عنوان کارمند به خدمت گرفته می‌شدند.

بکارگیری کارمند زن در ماده ۲۰ قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران سال ۱۳۷۴ نیز ذکر و تثبیت شد. ماده ۲۰. نیروی انتظامی می‌تواند زنان را با حفظ موازین اسلامی در مشاغلی که مستلزم به‌کارگیری زنان است به صورت کارکنان انتظامی یا کارمند استخدام نماید.

1. تبصره مشاغل خاص زنان و امور انضباطی آنان بنا به مورد در جداول سازمانی و آیین‌نامه انضباطی تعیین می‌شود.
2. تبصره کلیه کارکنان زن که در اجرای ماده (۱۹۶)قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران - مصوب ۷/۷/۱۳۶۶از وضعیت انتظامی به کارمند معادل خود تبدیل شده‌اند، در صورت تمایل می‌توانند به وضعیت سابق اعاده شده و برابر مقررات این قانون به درجات متناسب نائل گردند.

اما در سال ۱۳۷۷ این ماده مورد اصلاح و بازنگری قرار گرفت و استخدام زنان در مشاغل انتظامی به صورت پرسنل انتظامی یا کارمند مجاز شناخته شد. در تبصره این ماده مشاغل انتظامی مختص زنان نیز مشخص شده است. در سال ۱۳۸۲ به این ماده تبصره دیگری اضافه شد که کارمندان زن بر طبق ماده ۱۹۶ مصوب ۱۳۶۶ مجلس می‌توانند به وضعیت خود به عنوان کارکنان انتظامی بازگردند.

پوشش و درجه

جشن دانش‌آموختگی پلیس زن

مراسم سومین دورهٔ جشن دانش‌آموختگی پلیس زن

بانوان پلیس با حجاب کامل اسلامی در جامعه و محل کار خود حاضر می‌شوند. لباس فرم و چادر، پوشش رسمی پلیس زن در ایران است. لباس فرم بانوان پلیس، متشکل از مانتو و مقنعهٔ سبزرنگ است و درجهٔ آنها بر روی آستین مانتو قرار دارد. برخی بانوان یگان ویژه از کلاه‌های محافظتی نیز استفاده می‌کنند.

اعطای درجه به پلیس مرد و زن به یک صورت انجام می‌شود. آنها با گذراندن دوران تحصیل، درجهٔ ستوان سه برای مدرک کاردانی و درجهٔ ستوان دو برای کارشناسی دریافت می‌کنند. پس از آن هر چهار سال یک‌بار درجه می‌گیرند و تا درجهٔ سرهنگی پیش می‌روند.

وظایف

زن در جمهوری اسلامی ایران دارای کرامت و حرمت است. به همین دلیل هنگام مواجههٔ پلیس با آنان، از نیروی پلیس زن استفاده می‌شود. آنها با لحن زنانه و با خلق‌وخوی آرامی که دارند، با آرام کردن معترضین و مجرمین به صحبت‌کردن با آنها می‌پردازند تا التهاب‌های اجتماعی را کاهش دهند. وظایف زنان پلیس عبارت‌اند از:

1. کمک به برقراری نظم و امنیت عمومی در جامعه؛
2. بازرسی بدنی بانوان مجرم؛
3. آزمون راهنمایی و رانندگی مخصوص بانوان؛
4. انگشت‌نگاری زنان؛
5. بازرسی اماکن خاص زنانه؛
6. کنترل اجتماعات در نمازجمعه‌ها و ورزشگاه‌ها؛
7. آموزش امنیتی انتظامی در مدارس دخترانه؛
8. پیشگیری و پیگیری برخی ناهنجاری‌های اجتماعی پدید آمده توسط بانوان؛
9. بازرسی گذرنامه؛
10. بازرسی در فرودگاه‌ها و مبادی ورود و خروجی کشور؛
11. ادارهٔ امور زندان‌های زنان؛
12. صدور گذرنامه برای زنان؛
13. پیشگیری از خشونت‌های خانگی و اجتماعی علیه زنان؛
14. پاسداری از کیان خانواده و تأمین زمینه‌های حضور بهتر و سالم‌تر زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی؛
15. به‌کارگیری توانایی‌ها، درایت‌ها و ظرافت‌اندیشی‌های زنان در کشف و مقابله با جرائم.

پلیس زن در یگان ویژه

یگان ویژه نیروی انتظامی، نقش مهمی در مقابله با شورش‌های خیابانی و بحران‌های اجتماعی دارد. در آشوب‌ها و اغتشاشاتی که زنان نیز حضور داشته باشند، پلیس زن نیز در قالب یگان ویژه، حضور میدانی دارد و ضمن گفتگو با زنان، آنها را متفرق می‌کند و زنانی که سردستهٔ گروه‌های اغتشاشگر باشند، توسط پلیس زن شناسایی و دستگیر می‌شوند. آنها همچنین با زنان هنجارشکن در حوزهٔ پوشش و مواد مخدر، مداخله مؤثر دارند.

آثار و پیامدها

امنیت

بانوان پلیس همانند مأموران انتظامی مرد، در برقراری امنیت و ایجاد نظم اجتماعی، نقش‌آفرین هستند. آنها زمینه‌های عملی و روانیِ آرامش اجتماعی را به‌خصوص برای بانوان فراهم می‌آورند. حضور زن در این شغل مانند بسیاری مشاغل، نوعی تقسیم کار میان زن و مرد است که در عرصهٔ امنیت اجتماعی، سبب بهبود عملکرد نیروی انتظامی در برقراری امنیت اجتماعی می‌شود. در این راستا، از سال ۱۴۰۱ش، نیروی انتظامی در تمامی استان‌های ایران مجهز به پلیس زن شد. آنها در سه حوزهٔ افسری، کادری و درجه‌ای فعالیت می‌کنند.

رضایت اجتماعی

بسیاری از پلیس‌های زن با نقش‌آفرینی مؤثر اجتماعی، موجب جلب رضایت عمومی در جامعه شده‌اند. آنها در انجام وظایف، قاطعانه عمل می‌کنند و در این راه، سختی‌های بسیاری را به جان می‌خرند. به‌ویژه در مواجهه با دختران فراری، پلیس زن با دختر فراری صحبت می‌کند تا آنها را متقاعد کند که با میانجی‌گری پلیس به آغوش خانواده برگردند. عملکرد مناسب پلیس زن در مقابله با اعمالی که امنیت و حیثیت بانوان را در جامعه به خطر می‌اندازد، سبب افزایش میزان اعتماد شهروندان به نیروی انتظامی و رضایت‌مندی عمومی آنها از حکومت می‌شود.

چالش‌ها

ارتباط مستقیم پلیس زن با ناهنجاری‌های اجتماعی و حضور در برخی مأموریت‌ها مانند کشف مواد مخدر و قاچاق، بررسی صحنهٔ قتل و جسد مقتول و بررسی آمار خودکشی زنان، ازجمله وظایف این گروه است که در بسیاری موارد با روحیات حساس بانوان سازگار نیست. تداوم این امر، آسیب‌های متعدد روحی و روانی، خستگی، استرس و فرسودگی شغلی را برای آنها به‌دنبال دارد. همچنین در برخی موارد آنها هنگام مواجهه با مجرمین مورد حمله و ضرب‌وشتم مجرمان قرار می‌گیرند.

نقش همسری و مادریِ پلیس زن

پلیس زن، یک نیاز شغلی در جامعه برای برقراری نظم و امنیت اجتماعی است؛ اما در برخی موارد، سختی‌های شغل پلیسی سبب ایجاد تداخل میان نقش مادری و همسری با نقش پلیسیِ زن می‌شود. شیفتی بودن این شغل، یکی از محدودیت‌های شغل پلیسی برای زنان است و گاهی سبب ایجاد اختلال و کاهش عملکرد آنها در نقش‌آفرینی در محیط خانه و خانواده در جایگاه همسری، مادری، فرزندآوری و نگهداری از فرزند و رسیدگی به امور منزل می‌شود. از طرفی، حضور آنها در برخی مأموریت‌های حساس مانند صحنه‌های قتل و مواد مخدر علاوه‌بر تحمیل استرس و اضطراب کاری توسط فرد، سبب ایجاد نگرانی برای خانواده‌های آنها می‌شود. برخی بر این باورند که روحیات و زمینه‌های شخصیتی افراد، نقشی تعیین‌کننده در موفقیت همزمان در حرفه پلیسی و ایفای نقش‌های خانوادگی دارد. بر این اساس، ورود زنان به مشاغل انتظامی نیازمند ارزیابی تاب‌آوری و تطابق روحیات فرد با شرایط ویژه این عرصه است. بر اساس این دیدگاه، موفقیت زنان در این شغل مستلزم توانایی تفکیک کامل تنش‌های کاری از محیط خانه است، تا فرد بتواند پس از پایان ساعات کاری، نقش‌های عاطفی و خانوادگی خود را به دور از فشارهای شغلی ایفا کند.

منابع

• " قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران". مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۲۰/۱۲/۱۳۸۲. تاریخ بازدید:۷ بهمن ۱۴۰۱ش
• "قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران ". مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۷/۷/۱۳۶۶. تاریخ بازدید :۷بهمن۱۴۰۱ش
• "قانون اصلاح ماده ۲۰قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۲۷/۰۴/۱۳۷۴و تبصره آن "مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۰۱/۰۹/۱۳۷۷. تاریخ بازدید :۷ بهمن ۱۴۰۱ش
• "قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران ". مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۲۷/۰۴/۱۳۷۴. تاریخ بازدید :۷بهمن ۱۴۰۱ش
• «پلیس بودن با مادر بودن تناقضی ندارد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۸ش.
• «پلیس زن در ایران؛ قبل و بعد از انقلاب»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۴ش.
• «تاریخچه پلیس زن در جمهوری اسلامی ایران»، روزنامهٔ شرق در وب‌سایت مگ‌ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۲ش.
• «چند درصد پلیس ایران را زنان تشکیل داده‌اند؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۳ش.
• «حکایت شجاعت و مشقت‌های افسر زن آگاهی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی: ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۸ش.
• «روایتی از یک روز فعالیت یگان ویژه زنان»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
• «سهم زنان از امنیت عمومی جامعه»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
• «فیلم برخورد خبرساز مأموران زن گشت ارشاد با دو دختر جوان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «نقش پلیس زن در کشور»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۰ش.
• پسنده، مریم و همکاران، «بررسی نگرش شهروندان زن تهرانی دربارهٔ نقش پلیس زن در امنیت اجتماعی»، نشریهٔ انتظاک اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۸ش.
• زاهدی، عبدالوحید و همکاران، «نقش پلیس زن در پیشگیری از خشونت علیه زنان»، نشریهٔ مطالعات فرهنگی پلیس، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۰ش.
• شایگان، فریبا و همکاران، «چالش‌های فردی و خانوادگی به‌کارگیری پلیس زن»، نشریهٔ نظارت و بازرسی، شمارهٔ ۶۶، ۱۴۰۲ش.
• فرهنگ معین؛ ذیل واژه "انتظامی ". در وب سایت واژه یاب. تاریخ بازدید :۷ بهمن ۱۴۰۱ش
• فرهنگ معین؛ ذیل واژه "کارمند"وب سایت واژه یاب. تاریخ بازدید :۷ بهمن ۱۴۰۱ش
• محمدی، زهرا، «ضرورت به‌کارگیری پلیس زن در یگان ویژه»، نشریهٔ پژوهش‌های انتظامی-اجتماعی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۵ش.