جلوهنمایی زن؛ ظاهرشدن زن در جامعه و مکانهای عمومی با آرایش و لباسهای زینتی.
جلوهنمایی زن در ادبیات دینی با عنوان تبرّج، از خصلتهاى جاهلى دانسته شده است. فقهای مسلمان، تبرج را در مباحث گوناگون فقه اسلامی مانند طهارت، صلات، نكاح و شهادات، مورد توجه قرار دادهاند. جلوهنمایی زن همواره در جوامع مختلف به شیوههای گوناگون مانند پوشیدن لباسهای نازک و کوتاه، ناز و کرشمه در صحبتکردن و شبیهشدن به مردان، وجود داشته است.
مفهومشناسی
خودنمایی بهمعنای تظاهر، جلوهگری، ظاهرسازی نمایش،[۱] و خوشنمایاندن خویش در برابر دیگران به کمک آرایش، ناز، کرشمه و دلبری است.[۲] در خودنمایی تلاش میشود تا برتریهای حقیقی یا ساختگی، آشکارا به نمایش گذاشته شود.[۳] در فرهنگ دینی مسلمانان از جلوهنمایی با عنوان «تَبَرُّج» یاد شده است. تبرّج آن است كه زن زيبایيهاى خود را برای دیگران آشکار كند،[۴] همانگونه كه برج در ميان ساختمانهاى ديگر جلوۀ خاصّى دارد و برای همه آشکار است.[۵] جلوهنمایی با آشکار ساختن زيبايىهاى پنهان، خودنمايى در راه رفتن و دلبريكردن براي تصاحب قلب ديگري، نمود مییابد.[۶]
اهداف و دلایل
کارشناسان و پژوهشگران، مهمترین هدف خودنمایی را بهویژه از سوی زنان، دیدهشدن در جامعه و گاهی فریب دیگران، دانستهاند.[۷]
از دیدگاه برخی کارشناسان، علل فردی خودنمایی عبارتند از: ضعف حیا و عزت نفس، بحران هویت و ضعف ایمان افراد. علل اجتماعی آن کسب موقعیت و شهرت در فضای اجتماعی، تقلید از سبک زندگی غربی، گرایش به جنس مخالف، مدگرایی و افزایش حس رقابت است.[۸]
جلوهنمایی در ادیان
یهودیت
در تلمود، دربارۀ زنی که با نقض هنجارهای جامعه یهودی، بدون پوشش سر به میان مردم و مکانهای عمومی برود، با هر سنخی از مردان همسخن شود و یا صدایش فراتر از خانه شنیده شود، چنین حکم شده است که شوهر میتواند بدون پرداخت مهریه، او را طلاق دهد.[۹] همچنین از کاربرد لوازم و لباس مردانه توسط زن و بالعکس، نهی شده و چنین کاری نزد خدا، ناپسند معرفی شده است.[۱۰] رعايت عفت و پرهیز از جلوهگری در دين يهود از چنان اهميتی برخوردار است كه در عهد عتيق به زنانی كه حدود الهی را رعايت نكرده و از قوانين شــرعی سرپيچی میكنند، هشدار نزول عذاب داده شده است.[۱۱]
مسیحیت
در رساله پطرس رسول، به پرهیز زنان از آشکار ساختن زينت ظاهري و نیز به لزوم بهره گرفتن زنان از پوششی که فسادانگیز نباشد، اشاره شده كه هر دو، مخصوص زنان مقدس و مؤمن است. چنین زنانی زینت خود را تنها بر شوهر خویش عرضه میکنند.[۱۲] زنان در انجیل به خِردورزی، عفت، خانهنشینی و اطاعت شوهر، سفارش شدهاند. از منظر رهبران دینی کلیسا نیز پوشاندن صورت برای زنان الزامی بوده و تزیین موی سر، سوراخکردن گوشها و آویختن گلوبند، خلخال، طلا و دستبند قیمتی، رنگکردن مو و تغییر صورت ممنوع بوده است.[۱۳]
اسلام
در قرآن، برای خودنمایی زن که زیباییهای خود را برای مردان آشکار میکند، از واژۀ «تبرج» استفاده شده است.قرآن، تبرج را از خصلتهای زنان عصر جاهلی دانسته و آرایش زن در بیرون منزل و در مقابل مردان را نکوهش کرده است.[۱۴] در قرآن به خودنمایی در امور عبادی نیز با مفهوم «ریا» و «شرک» توجه شده و از صفات منافقان و کافران معرفی شده است.[۱۵] بر اساس آموزههای اسلامی، اگر انسان اعمال نیک خود را نه برای رضای خداوند، بلکه برای نشاندادن به مردم انجام دهد، عمل او باطل است.[۱۶] مفسران قرآن در بیان مصادیق خودنمایی به نحوه پوشش زنان، سخنگفتن همراه با عشوهگری و نازککردن صدا[۱۷] و شیوه راهرفتن آنها نزد مردان و جلب توجه نامحرمان[۱۸] اشاره کردهاند.[۱۹] خودنمایی در قالب اعمال عبادی نیز انجام میشود. مانند اینکه افراد اعمال دینی خود مثل نماز، روزه، خمس، انفاق، حج و جهاد را برای جلب توجه مردم انجام دهند.[۲۰] به اعتقاد اندیشمندان اجتماعی با گسترش فضای مجازی و دسترسی آسان و عمومی به آن، مظاهر خودنمایی زنان دستخوش تحولات زیادی شده که این امر منجر به شکلگیری مدهای متنوع و بهدنبال آن تلاش برای بیشتر دیدهشدن، در بین جوانان و زنان شده است.[۲۱]
از منظر اندیشمندان مسلمان، دین اسلام برای مقابله با تندرویها و کندرویهایی كه در طول تاريخ برای پوشش زنان وجود داشته است، تلاش کرده تا قلمرو مسئلۀ پوشش را معین کند و آن را بدون افراط و تفریط و متناسب با طبیعت زن و حمیت مرد در حفظ حريم خانواده، عرضه کرده است.[۲۲] اسلام با توجه به غريزه خودنمايي و جلوهنمایی زن، برای آن حدود و چارچوب مشخص کرده است.[۲۳]
با توجه به غریزی بودن جلوهگری زنان، اسلام برای آن چارچوبی تعریف کرده و آن را محدود به خانواده دانسته است. آموزههای اسلام، تبرج زن در خانواده و در مقابل محارم را توصیه کرده و جلوهنمایی و تبرّج زن براى همسر را از صفات پسنديده بهشمار آورده است.[۲۴] آرایشکردن، پوشیدن لباسهای زیبا و متنوع و خوشبوکردن، از جمله موارد تبرج برای همسر است. توجه زن به آرايش و زيبايي ظاهري نزد همسر، پاسخی به غريزه او در جلوهنمایی و جلب توجه ديگران است و او با جلب توجه همسر، از جلوهگري براي مردان نامحرم بينياز میشود.[۲۵] بر اساس آموزههای اسلام، زن در عرصه اجتماع باید بدن خود را بهجز صورت و دستها، بپوشاند و از نشاندادن جذابيتها، زينتها و نیز جلب توجه مردان بپرهیزد.[۲۶] بر این اساس، زن مسلمان از تبرّج، خودنمايي و به نمايش گذاشتن جاذبههاي جنسي خود در برابر نامحرم نهي شده است.[۲۷]
دیدگاهها
برخی ارباب کلیسا با تحسین پوشش زنان مسلمان، از زنان مسیحی میخواهند که ذهن خود را از اسارت آرایشها و زیورها برهانند. آنها با اشاره به حکم خدا دربارۀ پوشیدگی زن، به زنان مسیحی یادآوری میکنند که جلوهگری و آشکار ساختن زیباییها و زینتها در جامعه، از خصوصیات زنان بیشرم و حیا است. چارلی چاپلین، کارگردان و بازیگر معروف سینمای کمدی جهان در نامهای که به او منسوب است به دخترش یادآوری کرده است که هیچکس و هیچچیز در این جهان، شایستۀ آن نیست که دختری ناخن پای خود را بهخاطر آن عریان کند مگر شوهری که روح عریانش از آن زن باشد. خانم گاندی، از رهبران جامعه هند نیز آرایش و جلوهگری زن بهمنظور جلب نظر مردان را گونهای از خفّت و خواری دانسته که شایسته هیچ زنی نیست.[۲۸]
جلوهنمایی در جهان
در ایران
نمونه ها و مصادیق جلوهنمایی و تبرج زنان در جامعه امروزی شامل هرگونه پوشش و رفتاری میشود که توجه مردان بیگانه را جلب کند. این کنشها بهتناسب فرهنگ و سبک زندگی، متغیر است.[۲۹] پژوهشگران در بررسی خودنمایی و تبرج زنان ایرانی به موارد زیر توجه کردهاند: ظاهر شدن با آرایش و لباسهای زینتی در مجامع عمومی؛ پوشیدن لباسهای نازک و بدننما، پاره یا جذب و چسبان كه حجم بدن را نمايان مىسازد؛ پریشانکردن مو نزد مردان بیگانه؛ کاشت ناخن و پیرسینگ بینی و گوش و نمایش آن نزد نامحرمان؛ حضور در محل کار با آرایشهای غلیظ و پوشش نامناسب؛ پوشيدن لباسهايى با رنگ خاص که باعث جلب توجه نامحرم شود؛ استفاده از مدلهای خاص مو و برجسته كردن آن؛ صحبتکردن با نامحرمان با حالت ناز و کرشمه؛ شبیه شدن به مردان.[۳۰]
آثار و پیامدها
جامعهشناسان بر این باور هستند که حضور فریبندۀ زنان در اجتماع، زمینهساز فساد اجتماعی و تهدید امنیت خانوادهها میشود. همچنین خودنمایی با تشدید حس رقابت زنان، به چشموهمچشمی، مصرفگرایی و تنش بین همسران میانجامد.[۳۱]
درمان و مدیریت
از منظر آموزههای اسلام، خودنمایی از نیازهای طبیعی زن و مورد تایید اسلام است که باید در جایگاه مناسب خود ظهور یابد و اسباب هوسبازی بیماردلان نشود. اگر زن، در محیط خانواده و برای همسر، خود را زینت کند و با این عمل سلامت روان خانواده را تامین کند، بعد عاطفی و روانی مرد را تقویت کرده و به تعالی خانواده کمک میکند؛ چنین زنانی بهترین زنان امت مسلمان محسوب میشوند[۳۲] که در نگاه قرآنی به مروارید محجوب و پوشیده در صدف[۳۳] و یا جواهرات اصلی مانند یاقوت و مرجان[۳۴] تشبیه شدهاند. قرآن، نمایشگری جاهلیگونۀ زنان در اجتماع که موجب جلب توجه نامحرم میشود را نهی کرده است.[۳۵] از منظر مفسران قرآن، ارزش و احترام زن در نشاندادن زیباییها نیست، بلکه حفظ حیا و عفت و نمایش وقار و متانت، ارزش تلقی میشود.[۳۶]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خودنمایی.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه جلوهگری.
- ↑ «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ فراهیدی، العین، 1366ش، ج۶، ص۱۱۵؛ قرشی بنابی، قاموس قرآن، 1371ش، ج1، ص174.
- ↑ قرائتى، تفسير نور، 1388ش، ج7، ص360؛ قرشی بنابی، قاموس قرآن، 1371ش، ج1، ص174.
- ↑ طبرسى، مجمع البيان فى تفسيرالقرآن، 1372ش، ج6، ص223؛ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج20، ص108؛ رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آنها در سلامت روانی زن»، 1389ش.
- ↑ «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ معنوی و طاهری، «خودنمایی زنان در فضای مجازی بهمثابه یک آسیب اجتماعی و راهکارهای مقابله با آن»، 1400ش، ص 195-201.]
- ↑ دورانت، تاریخ تمدن، 1378ش، ج4، ص461.
- ↑ کتاب مقدس، سفر تثنیه، باب 22، آیه 5.
- ↑ کتاب مقدس ، كتاب اشعياء، باب 18، آیه 16.
- ↑ کتاب مقدس، رساله پطرس، باب 3، آیه 1-6.
- ↑ کتاب مقدس، رساله پطرس، باب 3، آیه 1-6.
- ↑ «تبرج»، ویکی فقه.
- ↑ سوره ماعون، آیات4-7؛ سوره نساء، آیات 142 و 38؛ سوره بقره، آیه 264.
- ↑ «ریا»، ویکی شیعه.
- ↑ سوره احزاب، آیه 32.
- ↑ سوره نور، آیه 31.
- ↑ صالحی ارمکی و دیگران، «بررسی تطبیقی دو مؤلفه جاهلیت اولی، تبرج وخشونت علیه زن، با جاهلیت مدرن از منظز قرآن»، 1400ش، ص415.
- ↑ «ریا»، ویکی شیعه.
- ↑ رفعتخواه، «هویت انسانی زن در چالش مد و لباس»، 1386ش، ص136-140.
- ↑ گروهی از نویسندگان، جوان، هیجان و خویشتنداری، بیتا، ج1، ص240.
- ↑ سوره احزاب، آیه 33؛ سوره نور، آیه 60؛ كليني، اصول كافي، 1367ش، ج5، ص324؛ عاملي، وسایل الشیعه، 1386ش، ج4، ص459.
- ↑ بروجردى، العروة الوثقى، 1365ش، ج2، ص799.
- ↑ رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آنها در سلامت روانی زن»، 1389ش.
- ↑ طاهرینیا، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، 1389ش.
- ↑ سوره احزاب، آیه 33؛ سوره نور، آیه 60.
- ↑ طاهرینیا، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، 1389ش.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، 1366ش، ج2، ص190ـ192.
- ↑ «تبرج»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ «چرا زنان آرایش و خودنمایی میکنند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ علویزاده، «آیا قانون حجاب متضاد با نیاز طبیعی زن به خودنمایی است؟»، وبسایت گناهشناسی.
- ↑ سوره واقعه، آیه 23.
- ↑ سوره الرحمن، آیه 56.
- ↑ سوره احزاب، آیات 31 و 32.
- ↑ «فلسفه حجاب زنان»، دانشنامه حوزوی ویکی فقه.
منابع
- قرآن کریم.
- بروجردى، مرتضى، مستند العروة الوثقى، تقرير بحث سيد ابوالقاسم خوئى، قم، لطفى، 1365ش.
- «تبرج»، دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: 5 خرداد 1402ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 25 اردیبهشت 1402ش.
- دورانت، ويليام جيمز، تاریخ تمدن؛ ترجمه احمد آرام، تهران، اقبال، 1378ش.
- رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آنها در سلامت روانی زن»، نشریه معرفت، سامانه نشریات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بارگذاری: 6 آذر 1389ش.
- طاهرینیا، احمد، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، نشریه معرفت، سامانه نشریات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بارگذاری: 27 مرداد 1389ش.
- طبرسى، فضل بن حسن ، مجمع البيان فى تفسيرالقرآن، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.
- عاملي، شيخ حرّ ، وسائلالشيعه، قم، موسسة آلالبيت لاحياء التراث، 1409ق.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، دارالهجره، 1366ش.
- قرائتى، محسن، تفسير نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، 1388ش.
- قرشى بنابى، علىاكبر، قاموس قرآن، تهران، دار الكتب الإسلامية، 1371ش.
- كليني، محمد بن يعقوب ، اصول كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1367ش.
- کتاب مقدس، انگلیس، انجمن پخش کتب مقدسه،1980م.
- گروهی از نويسندگان، جوان، هيجان و خويشتندارى، قم، موسسه علمى فرهنگى دارالحديث، بیتا.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.
- «تبرج»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1402ش.
- رفعتخواه، مریم، «هویت انسانی زن در چالش آرایش و مد»، مطالعات راهبردی زنان(کتاب زنان)، ش38، 1386ش.
- «ریا»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 17 خرداد 1402.
- «چرا زنان آرایش و خودنمایی میکنند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1394ش.
- صالحی ارمکی، علی و دیگران، «بررسی تطبیقی دو مؤلفه جاهلیت اولی، تبرج وخشونت علیه زن، با جاهلیت مدرن از منظر قرآن»، مطالعات قرآنی، دوره 12، ش45، 1400ش.
- «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1396ش.
- علویزاده، سیدمحمد، «آیا قانون حجاب متضاد با نیاز طبیعی زن به خودنمایی است؟»، وبسایت گناهشناسی، تاریخ درج مطلب: 16 مهر 1401ش.
- «فلسفه حجاب زنان»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1402ش.
- «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1397ش.
- معنوی، زینب سادات و طاهری، مسلم، «خودنمایی زنان در فضای مجازی بهمثابه یک آسیب اجتماعی و راهکارهای مقابله با آن»، مطالعات اسلامی آسیبهای اجتماعی، دانشگاه شاهد، 1400ش.