مدگرایی زنانه

مدگرایی زنانه؛ چگونگی و میزان استفاده زنان از مدهای روز در پوشش و آراستگی.

مدگرایی زنانه به مجموعه‌ای از الگوها، نگرش‌ها و رفتارهای مرتبط با پوشش، آراستگی، مصرف مد و تعامل زنان با صنعت مد اطلاق می‌شود. این مفهوم در مطالعات فرهنگی، اجتماعی و جنسیتی به‌عنوان پدیده‌ای چندبعدی بررسی شده و به نقش زنان در شکل‌گیری، بازتولید و مصرف مد در بافت‌های تاریخی و فرهنگی مختلف می‌پردازد. پژوهش‌ها مدگرایی زنانه را در ارتباط با هویت زنانه، بازنمایی اجتماعی بدن، الگوهای مصرف، تحولات اقتصادی و تأثیر رسانه‌ها تحلیل کرده‌اند و دیدگاه‌های متنوعی درباره کارکردها، انگیزه‌ها و پیامدهای آن ارائه داده‌اند. همچنین این پدیده در جوامع و نظام‌های ارزشی مختلف، از جمله در چارچوب‌های دینی و فرهنگی، تفسیرها و گونه‌بندی‌های متفاوتی یافته است.

تعریف مدگرایی زنانه

مدگرایی زنانه با مفاهیمی چون آراستگی، آرایش، مد، مدلینگ، صنعت مد و الگوهای مصرف پوشاک در میان زنان و مردان ارتباط دارد. این مفهوم به نقش زنان در فرایندهای مرتبط با مد، به‌ویژه در جایگاه مصرف‌کننده و مخاطب محصولات مد می‌پردازد. مدگرایی زنانه در برخی رویکردهای نظری به‌عنوان پدیده‌ای مرتبط با برداشت‌های زنان از هویت زنانه و شیوه‌های بازنمایی آن در فضای اجتماعی تفسیر می‌شود. در این دیدگاه‌ها، انتخاب الگوهای پوشش می‌تواند به‌عنوان یکی از ابزارهای بیان هویت تلقی شود. برخلاف مدلینگ که به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که با هدف معرفی و تبلیغ پوشاک و سایر محصولات مرتبط با مد با استفاده از جذابیت‌های جنسی زنان انجام می‌شود.

در برخی منابع، مدگرایی زنانه در چارچوب نظام‌های فرهنگی مختلف بررسی و گونه‌بندی‌هایی از آن ارائه شده است؛ از جمله در متون اسلامی، الگوهای پوشش و مد زنانه در سنجش با هنجارهای حجاب تبیین شده است.

تاریخچه مدگرایی زنان

مدگرایی زنان به‌معنای خودآرایی‌ متظاهرانه و انطباق با مدل‌های رایج زنانه در فرهنگ‌های مختلفی جوامع سنتی، دارای قدمت تاریخی است. در برخی منابع آرایش چشم از حدود 4500 سال قبل از میلاد در ایران گزارش شده است و زنان ایرانی، در 2000 سال قبل از میلاد از رژلب (ماتیک)، استخوان حیوانات و سنگ‌های رنگی برای زیباسازی خود استفاده می‌کردند. زنان ایرانی به‌دلیل اعتقاد به عدد هفت با هفت‌قلم آرایش؛ سرمه، حنا، خضاب، سفیداب، وسمه، زرک و خال خود را منطبق با مد زمانه آرایش می‌کردند. طبق گزارش برخی محققین؛ علاقه زنان ایرانی به لوازم ‌آرایشی در گذشته حتی بیش از امروز بوده است. در چین باستان؛ خمیدگی پا به‌مثابه مد تلقی شده و زنان پاهای‌شان را شکسته و آنها را خمیده‌تر می‌ساختند. در روم باستان، زنان به آراستگی ظاهری خود اهمیت داده و موهای‌شان را متناسب با مد‌های آن زمان، رنگ می‌کردند.

تغییرات مدگرایی زنانه

بر اساس برخی مطالعات تاریخی، مدگرایی در گذشته به‌طور مستقیم با فرهنگ و جنسیت ارتباط داشته است. در برخی جوامع، نقش‌مایه‌های مورد استفاده در خال‌کوبی زنان با طرح‌هایی که میان مردان رواج داشته تفاوت داشته است و برخلاف مردان که علاقه‌مند به طراحی نمادهای قدرت بودند؛ طرحی از بوته گل، گنجشک، سرو یا خالی را در بدن خود خال‌کوبی می‌کردند. در دورهٔ مدرن، با گسترش الگوهای جهانی مد و تضعیف مرزهای سنتی جنسیتی، استفاده از عناصری که پیش‌تر به‌طور سنتی مردانه یا زنانه تلقی می‌شدند، از میان رفته و زنان تشویق به استفاده از مدهای مردانه نیز می‌شوند.

ملکه مد جهان

امروزه؛ کیت میدلتون، همسر نوه ملکه انگلیس به‌عنوان خوش پوش‌ترین پرنسس جهان شناخته می‌شود. طرح ساده و جذاب لباس‌های وی، در کانون توجهات فعالان صنعت مد قرار داشته و برخی از رسانه‌ها به او لقب ملکه مد را داده‌اند. همچنین در رسانه‌ها، رانیا ملکه اردن، نماد مد و به‌عنوان ملکه مد خاورمیانه شناخته می‌شود، وی لباس‌های مختلفی از برندهای پیشرو مد خاورمیانه به تن می‌کند که عناصر مختلفی از سنت در آنها کار شده است و در سفرهای خارجی، جزئیاتی را در پوشش خود استفاده می‌کند که به فرهنگ کشور میزبان اشاره دارد.

دیدگاه‌ها دربارۀ مدگرایی زنانه

دربارۀ مدگرایی زنانه دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است:

جورج زیمل با تأکید بر زنانه بودن مد، مدعی است که زنان نسبت به مردان گرایش بیشتری به مد داشته و بیش از مردان به مد وفادار هستند؛ زیرا مد برای آنها فراتر از احساس خوشایندی، فرصتی برای ارتقای منزلت اجتماعی شمرده می‌شود. بر مبنای نظریه مقایسه اجتماعی، زنان بدن خود را با بدن دیگران به‌ویژه بدن مدل شده توسط رسانه‌ها مقایسه کرده و به استفاده از مد می‌پردازند. دیدگاه کارکردگرایانه؛ مدگرایی زنان را مصرف تظاهری دانسته و مدها را ماسکی می‌داند که چهره‌ای دروغین از زنان ارائه می‌دهد.

برخی فمینیست‌ها مد را منشأ استثمار جنسیتی زنان می‌دانند و مد را ابزار سرکوب جنسیتی زنان از معرفی کرده‌اند. طبق رویکرد جدید فمینیستی، مدگرایی زنانه نشانه قرار گرفتن زنان در چارچوب فانتزی‌های جنسی مردسالارانه و وسیله‌ای برای اعمال عاملیت مؤثر زن است؛ لذا زنان به جراحی‌های زیبایی‌ای خطرناک و در برخی موارد کشنده روی می‌آورند.

تیپ‌شناسی مدگرایی‌ زنانه

مد انطباق‌گرایانه

برخی زنان متأهل و دارای سطح تحصیلات متوسط، متأثر از گردانندگان مد، اشتیاق به مصرف مد دارند. این گروه، گرایش به دیده شدن و انطباق با جماعت داشته و از پیامدهای ناشی از عدم مقبولیت می‌ترسند.

مد واسازانه

زنانی متأثر از فمینیسم و دارای سطح تحصیلات بالا، به‌منظور واسازی زنجیرۀ مدگرایی‌های منفعلانه و مبتنی بر جذابیت‌های جنسی زنان، می‌خواهند با استفاده از لباس‌های ساده و کمتر متعارف، سبک جدیدی از تظاهر زنانه و تصویر فعال از زن مدرن خلق کنند. آنها به مد به‌مثابه قدرت اجتماعی نگاه کرده و با مدهای روز، مقابله می‌کنند.

همچنین زنان مسلمان با انتخاب آگاهانه مد و با استفاده از حجاب اسلامی به نفی مدهای غربی پرداخته و با پوشش خود تصویری عفیفانه از الگوی زن مسلمان ارائه می‌کنند. به گزارش برخی محققین، مدل حجاب اسلامی به یک الگویی قابل توجه برای کارگردانان صنعت مد در کشورهای غربی از جمله در بریتانیا شده است.

مد التقاطی

این مد، تلفیقی از مدل‌های قبلی بوده و گفته شده که پیوند مستقیم با لذت‌گرایی‌ و رهایی از کسالت روزمرگی، دارد. در این مدل، پیروی زنان از مد جنبه‌ای ثانویه داشته و اولویت‌ آنها دیدن مدهای جدید و گشت‌وگذار در مراکز خرید است.

آثار و انگیزه‌های مدگرایی زنانه

برخی محققین؛ آراستگی، نشاط، رهایی از یکنواختی و ارضای هیجانات زنانه را از آثار مثبت مدگرایی معرفی کرده‌اند. برمبنای برخی پژوهش‌ها؛ انگیزه‌های مصرف مد توسط زنان عبارتند از: کسب اعتمادبه‌نفس، تنوع‌طلبی، برتری‌جویی، جلوه‌گری، خودشیفتگی، چشم‌وهم‌چشمی، تقلید، متمایز بودن و اعتراض نسبت به وضعیت موجود.

عوامل مدگرایی افراطی زنانه

برخی پژوهشگران، مدگرایی افراطی را متأثر از سبک زندگی غربی دانسته‌اند که در آن توجه فزاینده به بدن زنانه به‌عنوان یکی از عوامل ذکر شده است؛ عاملی که در بستر سازوکارهایی مانند صنعت تبلیغات و هنجارهای اجتماعی معاصر بررسی شده است:

سودآوری

در برخی مطالعات، گسترش مدگرایی در جوامع معاصر با تحولات نظام‌های اقتصادی به‌ویژه در میان زنان، مرتبط دانسته شده است. بر پایه گزارش‌های آماری، صنعت مد زنان از بخش‌های مهم و پرگردش مالی اقتصاد جهانی به‌شمار می‌آید. همچنین در برخی منابع، سود مدگرایی زنان در جهان سالانه 621 میلیارد گزارش شده است؛ از این‌رو طراحی لباس و فشن‌های زنانه جایگاه ویژه‌ای در صنعت بسیاری از کشورهای جهان دارد. این صنعت در حوزه پزشکی نیز سودهای کلانی داشته و مراکز جراحی زیبایی عموما از واژگان درمانی برای جذب هرچه بیشتر زنان برای انجام عمل جراحی، استفاده می‌کنند.

تبلیغات رسانه‌ای

در تیپ ایده‌آل رسانه‌‌ای؛ زیبایی، لاغری، قدبلند و داشتن جذابیت‌های جنسی به‌عنوان اولویت‌های مدل زنانه بازنمایی می‌شوند. زن ایده‌آل زنی است که زیبایی ظاهری اولویت اصلی او شمرده می‌شود. با کمرنگ شدن مرزهای جنسیتی، زنان مردنما نیز الگوی مطلوب معرفی و زنان تشویق به پوشش مردانه می‌شوند. رسانه‌ها برای ترویج این الگوها عمدتا از مدل‌شدن زنان استفاده می‌کنند. برخی زنان با الگوگیری از این مدل‌ها، اندام ظاهری خود را درک کرده و تصمیم به مصرف مدهای مناسب با آن می‌گیرند. طبق برخی مطالعات، افزایش توجه به مد در میان زنان به‌عنوان یکی از پیامدهای گسترش این بازنمایی‌ها و مصرف مد به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های هویت جنسیتی زنانه معرفی شده است.

فشارهای اجتماعی

برخی زنان برای جلب مقبولیت‌‌اجتماعی، اجتناب از برچسب‌های ارتجاعی، خود را ملزم به رعایت استانداردهای مد روز می‌دانند. به‌ویژه در جامعه‌ای که جذابیت‌های اندام زنانه به‌عنوان سرمایه اجتماعی تلقی می‌شوند؛ زنان ناگزیرند که در استفاده از مدهای روز به رقابت بپردازند. برخی محققان رقابت‌های جدی زنان در فشن و جراحی زیبایی اندام را، عمدتا ناشی از فشار اجتماعی دانسته‌اند.

پیامدهای مدگرایی افراطی زنانه

از منظر محققین؛ مدگرایی افراطی، پیامدهای سنگینی را بر مصرف‌ کنندگان مد، خانواده‌ها و جامعه تحمیل می‌کند:

۱. پیامدهای اخلاقی و اجتماعی:

• کاهش منزلت زنان در سطح جذابیت‌های جنسی.
• رفت‌وآمد غیرهدفمند زنان در مراکز فروش کالاهای لوکس.
• بحران خانوادگی ناشی از ناسازگاری مردان با زنان مردنما.

۲. پیامدهای روان‌شناختی

• عدم انطباق هویت برساخته با هویت زنانگی.
• بدریخت‌انگاری بدن و کاهش عزت نفس.
• نارضایتی از خود و ابتلا به افسردگی.

۳. پیامدهای سلامتی و بهداشتی

• اعتیاد به مواد مخدر به‌دلیل استفاده از آنها به‌ویژه شیشه برای لاغری.
• جراحی زیبایی و ابتلا به معلولیت‌های جسمی و خطرات جانی.

مدگرایی زنانه در ایران

بر پایه گزارش منابع تاریخی، آراستگی زنان ایرانی سابقه دیرینه داشته و در سبک‌زندگی ایرانی اسلامی، «رسیدن به خود» غالباً ویژگی زنانه تفسیر می‌شده؛ اما مدگرایی به سبک زندگی غربی در سال1321ش توسط خانمی به نام زینت جهانشاه وارد ایران شد؛ وی در برگشت از سوئیس، خیاط‌خانه‌ای را با نمایش مد لباس‌های فرنگی در تهران راه اندازی کرده و به تشویق مصرف مد پرداخت.

گروهی از تحلیل‌گران تاریخی بیان کرده‌اند که در گذشته؛ «نحوۀ بودن» با «نحوۀ عملکرد» زنان ایرانی تناسب داشته؛ آراستگی آنها متناسب با نقش‌های جنستی‌شان تفسیر می‌شد؛ اما با ورود مدگرایی، استایل‌‌های زنانه بر وظایف زنانگی اولویت یافته و بدن زنانه به‌عنوان برساخت اجتماعی تبدیل به یک ابژه شد. در چنین فرایندی مدگرایی در ابعاد و سطوح مختلف در میان زنان ایرانی رواج پیدا کرده و نمودهای آن به‌ویژه در حوزه پزشکی مورد توجه رسانه‌ها و منابع مختلف قرار گرفته است؛ به‌عنوان نمونه امروزه با قطع نظر از مدل‌های متنوع لباس‌های زنانه، ايران در جراحي زيبايی بينی مقام اول را در دنيا داشته و 80% از زنان ایرانی به انجام عمل زيبايي بینی تمایل دارند. حدود یک‌میلیون جراحی پلاستیک در سال در کشور انجام می‌شود که بیشترین متقاضی آنها زنان و دختران جوان هستند. در برخی از وب‌سایت‌های ایرانی از 80 مدل ناخن زنانه ترند پاییز 1404ش و 50 مدل طرح ناخن کروم متناسب با لباس‌های زنانه تبلیغ می‌شود. در ایران سالیانه حداقل 16میلیارد تومان صرف جراحی‌های زیبایی می‌شود و سالیانه 52 زن براثر انجام عمل لیپوساکشن جان خود را از دست می‌دهند. برخی زنان برای لاغری اندام به مصرف مواد مخدر به‌ویژه شیشه پرداخته و در نتیجه معتاد شده‌اند.

اسلام و مدگرایی زنانه

در منابع اسلامی، به مفاهیمی مانند پرهیز از اسراف و رعایت حدود رفتاری و پوششی در تعاملات اجتماعی اشاره شده است. در این چارچوب، بدن انسان به‌عنوان آفریده الهی مورد توجه قرار می‌گیرد و برای زنان و مردان نقش‌ها و کارکردهای متفاوتی در نظر گرفته شده است. بر پایهٔ برخی تفاسیر دینی، شیوه‌های پوشش و آراستگی توصیه‌شده برای زنان با این نقش‌ها و کارکردها مرتبط دانسته شده و مدگرایی در صورتی پذیرفته می‌شود که با نقش مردان و زنان هم‌خوانی داشته باشد. همچنین در فقه و اخلاقی اسلامی، نسبت به برخی الگوهای مد و سبک پوشش که با معیارهای معرفی شده در تعالیم اسلام سازگار نیستند، دیدگاه‌های انتقادی مطرح شده است. تعدادی از کارشناسان به‌منظور تقویت آثار مثبت مدگرایی معتدل و جلوگیری از پیامدهای مدگرایی افراطی، تأکید بر تصحیح الگوی مدگرایی زنانه در ایران داشته و معتقد به سیاست‌گذاری‌ها، نظارت و تقویت فرهنگ عمومی در حوزه صنعت مد‌ زنانه، متناسب با منزلت زنانگی در فرهنگ ایرانی اسلامی هستند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• آقایی، سیدعلی، «تغییر سبک زندگی و علل و انگیزه‌‌های مدگرایی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری سبک‌زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1397ش.
• «بانوی اول اردن، ملکه مد خاورمیانه»، سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1402ش.
• پاشکنی، رسم دردناک زنان چین باستان برای زیبایی»، وب‌سایت خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 13 تیر 1402ش.
• «تحولات جنسیتی نوجوانان پسر در حوزه مد و لباس»، وب‌سایت اندیشکده رهیافت، تاریخ بازدید مطلب: 20 آبان 1404ش.
• «50 مدل طرح ناخن کروم جدید» وب‌سایت فروشگاه شیکسون، تاریخ بازدید مطلب: 24 آبان 1404ش.
• رفیعی، ملکه و بخارایی، احمد، «زنان و گرایش به مد»، زن در توسعه و سیاست، شماره 3، پاییز 1395ش.
• عبداللهیان، حمید و دیگران، «بازنمایی مردانگی در آگهی‌های تبلیغاتی مجلات خانوادگی»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، شماره 33، آذر 1398ش.
• علیخواه، فردین، «مردانگی و کرم ضدآفتاب»، وب‌سایت خبری تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1404ش.
• «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اطاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: 17 مرداد 1395ش.
• کارپرور، ریحانه، «زنان و اصلاح الگوی مصرف»، طهورا، شماره11، زمستان 1390ش.
• «کیت میدلتون، ملکه مد جهان»، پایگاه خبری برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: 3 تیر 1394ش.
• کیخسروانی، مولود و دیگران، «رابطه بین گرايش به جراحی زيبايی با نگرش به مد و تصوير بدنی منفی زنان متقاضی جراحی زيبايی با تکیه بر نوع جراحی: نقش میانجیگری تنظیم شناختی هیجان»، پژوهش‌های روانشناسی اجتماعی، شماره 46، تابستان 1401ش.
• گنجی، مهدی و دیگران، «تبارشناسی اجتماعی دست‏کاری بدن در زنان ایرانی»، مطالعات زن و خانواده، شماره 13، بهار و تابستان 1398ش.
• «مدگرایی و شناخت باید و نباید های شرعی در زمینه ی مدگرایی»، پایگاه اطلاع رسانی هیأت رزمندگان اسلام، تاریخ بازدید مطلب: 28 آبان 1404ش.
• مظاهری، علی‌اکبر، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 5 آذر 1396ش.
• مقصودی‌پور، محمدرضا، «جایگاه مد در سیاست، جامعه و جنسیت چیست؟»، وب‌سایت مدرسه هنری ایده، تاریخ درج مطلب: 19اردیبهشت 1400ش.
• مکنون، ثریا و عطائی‌آشتیانی، زهره، «شکل‌گیري مبانی «نظام الگوي مصرف»، «انتخاب نیاز» و «جنسیت»، زن در فرهنگ و هنر، شماره1، پاییز 1390ش.
• موذن‌ سلطان‌آبادی، معصومه و مریجی، شمس‌الله، «بررسی مناسبات هویت و جنسیت با مصرف در دو رهیافت غربی و اسلامی»، دو فصلنامه دین و سیاست فرهنگی، شماره 7، پاییز و زمستان 1395ش.
• موسوی، سیده‌طاهره، «مدگرایی زنان در مردانه‌پوشی»، تبلیغ و خانواده، شماره 5، پاییز و زمستان 1403ش.
• موسوی، مریم، «خاطره‌انگیزترین مدل موهای کیت میدلتون ملکه مد جهان»، وب‌سایت ژومنت، تاریخ بازدید مطلب: 21 آبان 1404ش.
• «نظام سرمایه‌داری صنعت مُد و زنان «فراواقعی»، وب‌سایت تبیین، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1397ش.
• نقدی، اسداله و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرف‌گرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهه‌های50، 60 و 70 شهر اصفهان»، جامعه‌شناسی کاربردی، شماره4، زمستان 1397ش.
• «نگاهی به پدیده مدگرایی در جهان و ایران؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1390ش.
• یعقوبی، فاطمه، «بررسی نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در گرایش دختران به مد وخودآرایی»، دانشگاه کاشان، 8931ش.