نبرد هرمز

نبرد هرمز؛ جنگ ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز در چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش.

نبرد هرمز، به تقابلی راهبردی میان ایران و آمریکا بر سر کنترل تنگه هرمز در جریان جنگ رمضان تبدیل شده است که با تغییر محوریت از برنامه هسته‌ای به کنترل آبراه، پس از ناکامی آمریکا در اهداف اولیه خود شکل گرفت. این نبرد که با حمله مشترک ۹ اسفند ۱۴۰۴ش آغاز و با یادداشت تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ش همراه شد، بر اثر اختلافات حل‌نشده بر سر مدیریت تنگه، در ۱۷ تیر با حملات گسترده آمریکا به سواحل جنوبی ایران و پاسخ تدافعی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در چارچوب عملیات صاعقه و عملیات نصر ۲ تشدید گردید. این درگیری با پیامدهایی چون افزایش قیمت نفت، لغو مجوز فروش نفت ایران، تلفات انسانی و خسارات مادی گسترده به زیرساخت‌های دو طرف همراه بوده است.

آغاز نبرد

بامداد چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش، نیروهای آمریکایی با دستور مستقیم دونالد ترامپ، حملات گسترده‌ای را علیه اهداف نظامی در سواحل جنوبی ایران از جمله بندرعباس، سیریک، بوشهر، قشم و چابهار آغاز کردند. این حملات که سنتکام آن را تنبیهی و قدرتمندتر از حملات پیشین توصیف کرد، در واکنش به ادعای هدف‌قرارگرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز صورت گرفت، هرچند ایران با اشاره به تردد این شناورها از مسیرهای غیرهماهنگ شده و خاموش‌کردن سیستم‌های شناسایی، آن را اقدامی مخاطره‌آمیز و مغایر با مفاد یادداشت تفاهم دانست که می‌توانست به بروز تصادم و اختلال در تلاش‌های تهران برای تسهیل تردد ایمن منجر شود. در این حملات که پنج استان ایران را در روزهای ۱۷ و ۱۸ تیر هدف قرار داد، ۱۴ نفر کشته و ۷۸ نفر مصدوم شدند. در پی این حملات، ارتش جمهوری اسلامی ایران در چارچوب عملیات صاعقه و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در قالب عملیات نصر ۲ با پاسخ تدافعی موشکی و پهپادی، ۸۵ نقطه از تأسیسات نظامی آمریکا در پایگاه‌های بحرین و کویت را هدف قرار دادند. این نبرد از ۲۰ تیر 1405ش با تشدید حملات متقابل به زیرساخت‌های غیرنظامی در استان‌های جنوبی و حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا در منطقه ادامه پیدا کرده و دامنۀ آن به یزد، لار، داراب و اهواز نیز کشیده شده است.

پیشینه

سابقۀ نبرد بر سر تنگۀ هرمز به قرن شانزدهم میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که پرتغالی‌ها با اشغال جزیره هرمز و ساخت قلعه‌ای مستحکم در ۱۵۰۷م، برای نخستین بار کنترل این آبراه را در دست گرفتند و با دریافت باج از کشتی‌های عبوری، سلطۀ خود را بر راه‌های دریایی اعمال کردند. پس از ۱۱۷ سال، شاه‌عباس صفوی در ۱۶۲۱م با همکاری امامقلی‌خان و اتحاد با انگلیسی‌ها، پرتغالی‌ها را از هرمز بیرون راند و حاکمیت ایران بر این آبراه را احیا کرد. با سقوط صفویه، انگلیس به بهانۀ سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، نزدیک به دو قرن بر خلیج فارس مسلط شد و با کشف نفت در ۱۹۰۸م، حضور خود را در منطقه تشدید کرد تا اینکه در ۱۹۷۱م با خروج از منطقه، آمریکا جایگزین آن گردید. پس از انقلاب اسلامی، ادارۀ تنگه هرمز بر اساس یک موافقتنامه بین‌المللی به‌طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد.

زمینه‌ها

در صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، ایالات متحده و اسرائیل با عملیات مشترک، حملات هوایی گسترده‌ای را علیه ایران آغاز کردند که به ترور سیدعلی خامنه‌ای و چندین مقام ارشد انجامید. ایران در پاسخ، با شلیک موشک به اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در منطقه واکنش نشان داد و در ۱۳ اسفند با بستن تنگه هرمز، ترافیک کشتیرانی را تا ۷۰ درصد کاهش داد. آمریکا با اعزام ناوگان و اعلام محاصره دریایی، تلاش کرد مسیر را بازگشایی کند، اما با استقبال متحدانش مواجه نشد و «محاصره مضاعف» (محاصرۀ ایران توسط آمریکا و محاصرۀ خلیج فارس توسط ایران) شکل گرفت. پس از ۴۰ روز جنگ، در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش آتش‌بسی موقت با میانجی‌گری پاکستان برقرار شد و تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ش به امضا رسید که شامل بازگشایی تدریجی تنگه و لغو موقت تحریم‌های نفتی بود، اما اختلافات بر سر مدیریت آبراه و نقش آمریکا حل‌نشده باقی ماند و آتش‌بس را شکننده ساخت. در پنجم تیر ۱۴۰۵ش یک کشتی باری که خارج از مسیرهای اعلام‌شده توسط ایران تردد می‌کرد، هدف اقدام نظامی ایران قرار گرفت. تهران این اقدام را در چارچوب اعمال حاکمیت قانونی خود دانست، اما آمریکا آن را نقض آتش‌بس تلقی و در روزهای ۵، ۶ و ۷ تیر با حملات به تأسیسات نظامی ایران در سواحل جنوبی، تفاهم را نقض کرد. وزارت خارجه ایران نیز این حملات را محکوم و آن را نقض آشکار تفاهم اسلام‌آباد و منشور سازمان ملل خواند و بر حق ذاتی ایران برای دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود تأکید کرد.

ماهیت نبرد هرمز

به باور تحلیلگران، نبرد هرمز فراتر از یک درگیری نظامی بر سر کنترل یک آبراه، کارزاری برای تعیین مشروعیت دو نظم متضاد در نظام بین‌الملل است؛ تقابل میان نظم جهانی مبتنی بر قواعد غربی به رهبری ایالات متحده و نظم مستقل مورد نظر جمهوری اسلامی ایران که بر پایۀ حاکمیت ملی و بازتعریف هویت سیاسی، فرهنگی و دینی استوار است. این کشمکش که ریشه در انقلاب اسلامی و گسست ایران از نظام‌های دوقطبی و تک‌قطبی دارد، در تنگۀ هرمز به نقطۀ جوش تاریخی خود رسیده است. در حالی که کشورهای عربی منطقه همچنان درون هندسۀ امنیتی آمریکا تعریف می‌شوند، ایران قواعد بازی را در این آبراه راهبردی به چالش کشیده است. به نظر تحلیلگران نتیجۀ این تقابل نه تنها سرنوشت یک گذرگاه دریایی، بلکه آیندۀ نظم امنیتی خلیج فارس و ساختار قدرت جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

بازتاب‌های رسانه‌ای

بازتاب نبرد هرمز در رسانه‌های جهان به‌طور عمده بر ابعاد ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی این درگیری متمرکز بوده است. رسانه‌های انگلیسی با پوشش حملات متقابل و تأکید بر اختلافات ایران و آمریکا درباره وضعیت تنگه، از «بن‌بست راهبردی» و «شکست اهداف اعلامی» آمریکا سخن گفته‌اند. شبکه‌های عربی نیز این بحران را فراتر از موضوع کشتیرانی دانسته و آن را به رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا و چین و تلاش برای تضعیف جایگاه منطقه‌ای ایران مرتبط دانسته‌اند. رسانه‌های چین و روسیه نیز ضمن گزارش حملات متقابل، بر تشدید تنش‌ها با وجود تفاهم پیشین تأکید کرده و برخی تحلیلگران روس، ب استفاده از تعابیر سیاست جنگ‌افروزی آمریکا علیه ایران این نبرد را نماد رویکرد مداخله‌گرایانه نخبگان سیاسی غرب ارزیابی کرده‌اند.

پیامدها

بعد از آغاز نبرد هرمز، دونالد ترامپ با اعلام پایان تفاهم آتش‌بس و بازگشت محاصره دریایی ایران، اعلام کرد که آمریکا برای تأمین امنیت تنگه هرمز، ۲۰درصد از ارزش محموله‌های عبوری را به‌عنوان هزینه دریافت خواهد کرد. ایران نیز در ۲۲ تیر با بستن تنگه هرمز، بر کنترل خود بر این آبراه تأکید کرد و ترافیک کشتیرانی را کاهش داد. در پی این تحولات، قیمت جهانی نفت افزایش یافت؛ نفت خام آمریکا با ۹.۴درصد افزایش به ۷۸.۱۴ دلار و نفت برنت با ۹.۶درصد رشد به ۸۳.۳۰ دلار در هر بشکه رسید که بالاترین سطح از ۱۵ ژوئن گزارش شده است. این افزایش قیمت که بیشترین رشد روزانه قیمت برنت از مه ۲۰۲۰ محسوب می‌شود، بلافاصله بازارهای جهانی را متأثر ساخت و روند کاهش قیمت بنزین در آمریکا متوقف شد. هم‌زمان، بازارهای سهام آمریکا نیز با افت مواجه شدند؛ شاخص اس‌اندپی ۵۰۰ حدود ۰.۸درصد، شاخص داوجونز ۱۳۸ واحد و شاخص نزدک ۱.۶ درصد کاهش گزارش شده است. همچنین لغو مجوز فروش نفت ایران بوسیله وزارت خزانه‌داری آمریکا به افزایش قیمت‌ها افزود.

تلفات انسانی

به گزارش نیویورک تایمز، بر اثر حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا در اردن ۲ نظامی آمریکایی کشته و یک نفر مفقود شدند. همچنین سخنگوی وزارت بهداشت جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که در حملات هوایی ۶ تا ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش، بیش از ۵۰۰ نفر مصدوم و ۵۰ نفر شهید شدند که در میان شهدا ۵ زن و ۲ کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال و در میان مصدومان ۳۲ زن و ۱۸ کودک و نوجوان دیده می‌شوند.

خسارات مادی

کشور / طرف درگیر	موقعیت / پایگاه‌های هدف	خلاصه خسارات وارده به زیرساخت‌ها و تجهیزات
جمهوری اسلامی ایران	استان‌های هرمزگان، خوزستان، بوشهر، لرستان، سیستان و بلوچستان و یزد	• آسیب به زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ارتباطی؛ چندین پل و تونل و ایستگاه راه‌آهن بندرعباس. • خسارت به خطوط انتقال برق، دکل‌های مخابراتی، تأسیسات آب‌شیرین‌کن و پمپ‌های آب ساحلی. • آسیب به برج مراقبت دریایی چابهار، سایت در حال ساخت نیروگاه هسته‌ای دارخوین و یک مرکز درمانی در خوزستان.
ایالات متحده آمریکا و کشورهای میزبان	کویت (پایگاه علی‌السالم، عریفجان و مینا عبدالله)	• انهدام و آسیب به رادارهای اخطار اولیه و کنترل هوایی • تخریب آشیانه‌ها، رمپ‌های استقرار و سوله‌های نگهداری قطعات پهپادهای MQ9 و تسلیحات تیپ ۱۴۲ توپخانه ارتش آمریکا. • انهدام مرکز آماد و پشتیبانی ارتش آمریکا (شرکت KGL). • خسارت به زیرساخت‌های انتقال سامانه موشکی، تأسیسات نفتی، نیروگاه‌های برق و واحدهای آب‌شیرین‌کن کویت.
	بحرین (پایگاه شیخ عیسی، جفیر و بندر سلمان)	• تخریب مرکز مدیریت NSI، مرکز کنترل فرماندهی، انبارهای قطعات و مخازن سوخت ناوگان پنجم دریایی آمریکا. • انهدام سامانه‌های راداری پاتریوت، رادار کشف و کنترل هوایی و سامانه پدافندی C-RAM. • آسیب به آشیانه‌های هواپیمای جنگ الکترونیک P8، مراکز تعمیرات بالگرد و ساختمان استقرار نیروها. • انهدام دپوی شناورهای بدون سرنشین (شمپاد) و تخریب مرکز هوش مصنوعی.
	اردن (پایگاه‌های الازرق، موفق‌السلطی، پرنس حسن و فرودگاه عقبه)	• تخریب مرکز فرماندهی و کنترل جدید آمریکا در غرب آسیا • انهدام و آسیب به شیلترها و رمپ‌های نگهداری جنگنده‌های F-15، F-16 و F-35 و پهپادهای راهبردی MQ9. • آسیب سنگین به بالگردهای عملیاتی بلک‌هاوک، هواپیماهای ترابری C17 و هواگردهای فرماندهی P8 • آتش‌سوزی در مخازن سوخت و زاغه‌های موشکی و مهمات.
	عمان (بندر دقم، صخره‌های سلامه و منطقه غنم)	• انهدام رادار دوربرد هوایی FPS و رادارهای کنترل دریایی و هوایی مستقر در سواحل. • تخریب مراکز پشتیبانی لجستیکی ناوها و سکوهای سوخت‌رسانی ناوهای هواپیمابر.
	قطر (پایگاه هوایی العدید)	• انهدام یک سامانه راداری برد بلند ارتش آمریکا. • انهدام و آسیب جدی به چندین فروند هواپیمای راهبردی سوخت‌رسان آمریکایی.
	سوریه (منطقه التنف)	• تخریب مرکز فرماندهی عملیات ویژه ارتش آمریکا. • انهدام یک سامانه راداری و چند فروند بالگرد عملیات ویژه.

منابع

• «آخرین آمار شهدا و مجروحان جنوب کشور در حملات اخیر». خبرگزاری فرارو. ۲۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «آمریکا در هشتمین شب حملات به کدام زیرساخت های ایران حمله کرد؟». وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد. ۲۸ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز». همشهری آنلاین. ۲۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• «اعتراف آمریکا به نقض آتش بس؛ سنتکام حمله به ایران را تأیید کرد». خبرگزاری ایرنا. ۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «انهدام بتلکو و مرکزهوش مصنوعی بحرین؛ سپاه چشم دیجیتال آمریکا را کور کرد». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «ببینید: تصاویر موج 17 تا 20 عملیات نصر2 منتشر شد». خبرگزاری تسنیم. ۲۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «بن‌بست تنگه هرمز عمیق‌تر شد/ بازتاب جنگ علیه ایران در رسانه‌های جهان». خبرگزاری مهر. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• «پایگاه آمریکا و چند پل ارتباطی در بحرین، هدف حملات ارتش». خبرگزاری فارس. ۲۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تفاهم ایران و آمریکا | ترامپ: آتش بس با ایران تمام شده است | حمله ارتش و سپاه به کویت و بحرین | حملات آمریکا به جنوب ایران؛ انفجار در بندرعباس، ماهشهر، بوشهر، قشم و سیریک». وب‌سایت آفتاب. ۱۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.
• «تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه». تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه. ۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• «حمله سپاه به آشیانه جنگنده های اف ۱۵، ۱۶ و ۳۵ | پهپادهای راهبردی MQ9 آمریکا منهدم شد». همشهری آنلاین. ۲۴ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «حملات وحشیانه آمریکا در بامداد ۷تیر ۱۴۰۵؛ واکنش تند و هشدار آمیز ایران». همشهری آنلاین. ۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «حمله آمریکا به ایران امروز ۶ تیر ۱۴۰۵ / آتش بس نقض شد». اقتصاد آنلاین. ۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «حمله غافلگیرانه سپاه به مرکز فرماندهی عملیات ویژه دشمن در التنف سوریه». خبرگزاری ایرنا. ۲۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «درباره تنگه هرمز». همشهری آنلاین. ۶ شهریور ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• «در حملات شب گذشته آمریکا به ایران کدام زیرساخت ها آسیب دید؟». خبر آنلاین. ۲۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «در روز نود و یکم آتش‌بس چه گذشت؟/ قیمت نفت صعود کرد و به ۷۶ دلار رسید/آمریکا تعلیق تحریم فروش نفت ایران را لغو کرد/قطر معاون سفیر ایران را احضار کرد؛ کشتی‌ای که در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت، یک نفتکش قطری بوده/حمله عده‌ای قلیل و رادیکال به عراقچی در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید با پرتاب سنگ/سازمان دریایی بریتانیا: سه نفتکش در تنگه هرمز طی ۲۴ ساعت مورد اصابت قرار گرفتند». وب‌سایت انتخاب. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.
• «دور جدید حملات دشمن آمریکایی به پل‌ها و زیر ساخت‌های ایران/ بزرگ‌ترین حمله موشکی- پهپادی ایران به بحرین». خبرگزاری تابناک. ۲۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «سپاه: پایگاه العدید قطر و تجهیزات راهبردی آمریکا هدف قرار گرفت/ حمله به مردم و زیرساخت‌های غیرنظامی تاوان بیچاره کننده‌ای خواهد داشت/پاسخ‌های خردکننده تری در راه است». وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد. ۲۴ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «شبی که موشک‌های آمریکا به کودکان سرطانی رسید/انفجار در بیمارستان اهواز». خبرگزاری فارس. ۲۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «صبحانه خبری، ۲۳ تیر ۱۴۰۵؛ از موج جدید حملات آمریکا علیه ایران برای سومین شب متوالی، بازگشت محاصره دریایی ایران و ادعای ترامپ درمورد دریافت عوارض ۲۰ درصدی از کشتی‌ها در تنگه هرمز تا حمله ایران به مواضع آمریکا در عمان، آغاز خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده در کشور و همکاری ایران با روسیه برای ساخت نیروگاه مشترک در سیریک». وب‌سایت انتخاب. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «صواريخ إيران أربكت دفاعاتها.. واشنطن تعلن مقتل جنديين وفقدان آخر بالأردن». الجزیره نت (به العربية). ۱۹ جولای ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «ضربات سنگین سپاه به امریکا در منطقه؛ از تنگه هرمز تا بحرین و اردن، عملیات «نصر۲» با قدرت ادامه دارد». خبرگزاری آوا. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «قدردانی سپاه از اطلاعات مردم اردن». خبرگزاری مهر. ۲۹ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «کویت مدعی حملات ایران به نیروگاه و تأسیسات آب شیرین‌کن شد». خبرگزاری فارس. ۲۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «ماذا نعرف عن حوادث القوات الأمريكية في الأردن؟». الجزیره (به العربية). ۱۹ جولای ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «مرحله هفدهم عملیات صاعقه ارتش؛ ادامه حملات پهپاد‌های ارتش به پایگاه‌های آمریکا در کویت». وب‌سایت عصر ایران. ۲۸ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• معصومی‌زاده، زینب السادات (۱۳۸۵). «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز». خلیج فارس (۸۰): ۱۴۵-۱۷۰.
• «نبرد تمدن‌ها در تنگه هرمز». خبرگزاری تسنیم. ۲۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.
• «هرمز میدان آخر جنگ میان ایران و آمریکا». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۴ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.
• «واکنش فوری بازارهای جهانی به اظهارات ترامپ درباره ایران/ نفت‌۹ درصد جهش کرد/ بورس آمریکا ریخت». وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۹ تیر ۱۴۰۵.
• «Iran War Live Updates: U.S. and Iran Edge Closer to Wider War After U.S. Service Members Killed». New York Times. ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۶.
• «Survivors of Iranian attack that killed 6 U.S. troops say generals ignored warnings». Washington Post. ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶.