چشم‌چرانی

چشم‌چرانی؛ نگاه شهوت‌آلود به دیگران.

چشم‌چرانی یا نظربازی، از آن دسته اختلال‌های روانشناختی است که پیام‌ها و آسیب‌های فردی و اجتماعی گوناگونی دارد. این پدیده به نگاه خیره و شهوت‌آلود به نامحرم با انگیزهٔ لذت‌طلبی جنسی اطلاق می‌شود که در قرآن کریم به هر دو جنس مؤمن سفارش به پرهیز از آن شده است. چشم‌چرانی ریشه در عوامل فردی و فرهنگی-اجتماعی داشته و پیامدهایی چون تضعیف خانواده، افزایش طلاق، اضطراب و افسردگی را به دنبال دارد. در آموزه‌های دینی، کنترل نگاه از حرام، مهم‌ترین عامل برای عفت و پاکدامنی معرفی شده و برای درمان آن، راهکارهایی ارائه شده است. در فرهنگ ایرانی نیز این رفتار، مذموم شمرده شده است.

مفهوم‌شناسی

چشم‌چرانی که از آن با واژگان خیره‌چشمی، هرزه‌نگاهی و نظربازی نیز یاد می‌شود، به گونه‌ای از نگاه‌کردن یا چشم‌دوختن گفته می‌شود که با لذت جنسی همراه است و هوای نفس را تحریک می‌کند. آنچه معمولاً از واژهٔ چشم‌چرانی به ذهن متبادر می‌شود، نگاه آلوده است. نگاه‌هایی که به‌واسطهٔ ارتباط حضوری و کلامی در جامعه و بدون تحریک شهوت و قصد لذت صورت می‌گیرد در دستهٔ چشم‌چرانی قرار نمی‌گیرد. سازمان بهداشت جهانی، شاخص‌های این اختلال را بدین شرح تعریف کرده است؛

1. فرد، گرایش دائمی و مکرر برای تماشای بدن یا رابطه جنسی دیگران دارد که معمولاً با تحریک جنسی همراه است.
2. فرد، مدام دچار امیال یا تخیلات جنسی عمیق می‌شود که اعمال غیرعادی و رنجش فراوان به دنبال دارد.

رویکردها

رویکرد جنسیتی

تحقیقات صورت گرفته در انگلستان، حاکی از این است که مردها به‌طور میانگین، ۴۳ دقیقه در روز، مشغول خیره‌شدن به ۱۰ زن مختلف هستند. زن‌ها نیز ۲۰ دقیقه در روز را صرف نگاه‌کردن به ۶ مرد مختلف می‌کنند. نتایج یک نظرسنجی در غرب، نشان داد که سوپرمارکت‌ها، مشروب‌فروشی‌ها و کلوپ‌های شبانه، مهم‌ترین فضاهای رخداد چشم‌چرانی است. جذابیت‌هایی که موجب خیره شدن زنان و مردان می‌شود نیز متفاوت است؛ ۴۰درصد زنان به چشمان مردان و تقریباً همین میزان از مردان به تمام بدن زنان توجه بیشتری دارند. چشم‌چرانی، رنجش خاطر همسران را نیز در پی دارد؛ چشم‌چرانی همسر در بیش از ۳۰درصد از افراد مورد مطالعه، موجب مشاجره می‌شود و ۱۰درصد از این جدال‌ها به طلاق منجر شده است. یافته‌های برخی تحقیقات حاکی از آن است که تنها ۱۹درصد مردان و ۹درصد زنان، از این‌که کسی به آنها خیره شود، احساس خوشایندی دارند. ۱۶درصد از دختران از این عمل ناراضی هستند و ۲۰درصد در برابر نگاه دیگران احساس خجالت می‌کنند.

رویکرد روان‌شناسی

دوپامین، هورمون مؤثر بر سیستم عصبی است که کنترل احساسات و سیستم غدد درون‌ریز را بر عهده دارد و میزان ترشح آن با افسردگی و اختلالات روانی ارتباط دارد. چشم‌چرانی موجب افزایش ترشح دوپامین و به‌دلیل لذت ناشی از آن، فرد به تکرار آن عمل علاقمند می‌شود و بدین ترتیب چشم‌چرانی به عادت تبدیل شده و بر روان انسان تأثیرات مختلفی ازجمله افسردگی برجای می‌گذارد.

رویکرد دینی

در آموزه‌های اسلام، برای حفظ عفت عمومی و تحکیم خانواده، به دوری از نگاه حرام و به‌ویژه تکرار آن، توصیه شده است؛ ازجمله روایاتی با این مضمون که اولین نگاه برای تو، دومین نگاه علیه تو و سومین نگاه موجب هلاک تو است، نگاه پس‌از نگاه، بذر شهوت در دل می‌کارد و برای به فتنه‌کشاندن فرد کافی است و این‌که از نگاه زیادی بپرهیز که تخم هوس می‌پراکند و غفلت می‌زاید. در این رویکرد، در صورت تولید هیجانات جنسی ناشی از نگاه آلوده و عدم ارضای صحیح برانگیختگی جنسی، تنش‌های روانی ایجاد می‌شود و با تکرار این فرایند و عدم کامیابی، این تنش‌ها به عقده‌های درازمدت تبدیل می‌شود.

پرونده:چشم-چرانی.jpg

تصویر یک بسیجی که در زمان زیارت خانم‌ها از شهدای گمنام چشم پوشی کرده

در آیه‌ای از قرآن کریم، به مردان توصیه شده است که چشم‌های خود را از نظر به حرام نگاه دارند. داستان آیه مربوط به جوانی از انصار است که نگاه خود را به زنی دوخته بود که مقنعهٔ خود را پشت گوش قرار داده و گردن و مقداری از سینهٔ او نمایان بود. جوان که به زن خیره شده بود، با صورت به دیوار برخورد کرد و خون از صورتش جاری شد. وی به محضر پیامبر اکرم رفت و از بدپوشی زنان شکوه کرد. این آیه بر پیامبر خدا نازل شد که در ابتدای آن تأکید می‌شود که مردان مؤمن از چشم‌چرانی و نگاه به نامحرم پرهیز و در مسائل جنسی تقوا پیشه کنند؛ سپس فلسفه این توصیه را پاک‌زیستی معرفی می‌کند. در آیهٔ دیگریاز سوره نور، چشم‌پوشی به زنان نیز توصیه شده است، تا تصور نشود چشم‌چرانی مخصوص مردان است و زنان از این قاعده مستثنی هستند. همچنین در قرآن به خیانت چشمان اشاره شده که بعضی مفسران آن را به چشم‌چرانی و نگاه دزدانه به نامحرم تفسیر کرده‌اند.

چشم‌چرانی از منظر فقه اسلامی

از منظر فقیهان، هرگونه نگاه شهوت‌آلود به نامحرم، خواه حضوری باشد یا از طریق فیلم (زنده یا غیرزنده) و عکس، حرام است. همچنین نگاه‌کردن مرد به بدن و موی زن نامحرم، حتی بدون قصد شهوت، حرام است. نگاه زن به بدن مرد نامحرم نیز حرام است. نگاه کردن به صورت و دست‌های زن نامحرم تا مچ اگر به قصد لذّت نباشد و مایه فساد و گناه نشود، اشکال ندارد.

پیامدهای چشم‌چرانی

پیامدهای اخلاقی

در منابع اخلاق اسلامی، چشم‌چرانی از عوامل برهم‌خوردن آرامش درونی و زمینه‌ساز آشفتگی ذهن و دل دانسته شده است. در این منابع، نگاه آلوده منشأ تخیلات شهوانی، تحریک شهوت و زمینه‌ساز غفلت و سایر ناهنجاری‌های اخلاقی شمرده شده است. در برخی روایات، چشم‌چرانی با تعبیر تیری از تیرهای شیطان، توصیف شده است. این روایات، آن را از عوامل غفلت، ایجاد زمینه بی‌عفتی و روابط نامشروع، شهوت‌رانی و اندوه دانسته‌اند. در برخی منابع دینی، رها کردن نگاه از عوامل ایجاد حسرت پایدار دانسته شده است. این منابع، اشتغال ذهن به امور دست‌نیافتنی را از علل این حسرت برمی‌شمارند. همچنین، در منابع اخلاقی، چشم‌چرانی زمینه‌ساز هواپرستی و اتلاف عمر معرفی شده و بر ارتباط میان کنترل نگاه، پاکدامنی، تقویت اراده و مهار میل‌ها تأکید شده است.

پیامدهای جسمی و روانی

برخی منابع طب سنتی نیز بر این باورند که چشم‌چرانی با تحریک غریزه جنسی و برهم‌زدن تعادل بدن، زمینه برخی بیماری‌ها را فراهم می‌کند. همچنین، در برخی منابع، تحریک مداوم تمایلات جنسی همراه با محدودیت در ارضای آنها، از عوامل فشار روانی، احساس محرومیت و افسردگی معرفی شده است.

پیامدهای اجتماعی

برخی نویسندگان، چشم‌چرانی را زمینه‌ساز تضعیف بنیان خانواده و گسترش روابط نامشروع دانسته‌اند. در برخی منابع، این رفتار موجب کاهش اعتبار اجتماعی فرد، تضعیف امنیت اجتماعی و ایجاد احساس ناامنی، به‌ویژه برای زنان، معرفی شده است. برخی پژوهشگران معتقدند گسترش چشم‌چرانی در جامعه می‌تواند به تقویت نگاه ابزاری به انسان و کاهش توجه به ارزش‌های اخلاقی بینجامد. همچنین، در برخی منابع، از کاهش گرایش به ازدواج و افزایش طلاق به‌عنوان پیامدهای احتمالی این رفتار یاد شده است.

عوامل مؤثر بر چشم‌چرانی

در منابع اسلامی و برخی پژوهش‌های مرتبط، عوامل مؤثر در بروز چشم‌چرانی به دو دسته فردی و فرهنگی ـ اجتماعی تقسیم شده‌اند. از جمله عوامل فردی، به وسوسه‌های نفسانی، برداشت‌های نادرست درباره پاک بودن برخی نگاه‌ها، تنوع‌طلبی و نارضایتی از روابط زناشویی اشاره شده است. در عوامل فرهنگی و اجتماعی نیز مواردی مانند نمایش جلوه‌های جنسی در سینما، تلویزیون و سایر رسانه‌ها، نوع پوشش و آرایش در فضای عمومی، اختلاط زن و مرد در برخی محیط‌های آموزشی، کاری و تفریحی، کاهش حریم خصوصی در معماری معاصر، افزایش سن ازدواج و استفاده از زنان به‌عنوان مانکن در تبلیغات و رسانه‌ها از عوامل زمینه‌ساز این پدیده معرفی شده‌اند.

کنترل نگاه و درمان چشم‌چرانی

اهمیت و فواید کنترل نگاه

ترک چشم‌چرانی و کنترل نگاه از عوامل رشد معنوی، تقویت خودسازی و دستیابی به فضایل اخلاقی معرفی شده است. در روایتی از امام علی، چشم‌پوشی از نگاه حرام از عوامل آرامش قلب دانسته شده است. سید قطب، مفسر قرآن، کنترل نگاه را عاملی برای حفظ نظم روانی و مهار تمایلات جنسی می‌داند. به‌اعتقاد او، چشم‌پوشی از نگاه‌های شهوانی، نخستین گام در جلوگیری از شکل‌گیری وسوسه و کنترل انگیزه‌های نفسانی است.

در آموزه‌های دینی، کنترل نگاه از حرام و پرهیز از چشم‌چرانی، مهم‌ترین عامل برای دستیابی به عفت، پاکدامنی و کنترل غریزهٔ جنسی شناخته شده است. کنترل غریزه از طریق چشم‌پوشی، آسان‌تر از کنترل آن پس‌از تحریک شهوت است. این امر افزون‌بر راحتی قلب و نورانی‌شدن آن، زمینه‌ساز کمال انسان می‌شود. براساس روایات، خداوند به کسانی که نگاه خود را از حرام می‌پوشانند، عنایت‌های ویژه‌ای دارد. برای نمونه، علم تعبیر خواب به حضرت یوسف و ابن‌سیرین در پی چشم‌پوشی از حرام عطا شد. در دوران معاصر نیز شیخ رجبعلی خیاط با بستن چشم در برابر حرام به تحول روحی و مقامات معنوی دست یافت. آموزه‌های دینی ضمن توجه به لذت‌های حلال، بر این نکته تأکید دارند که در دنیا امکان دستیابی به همهٔ لذت‌ها وجود ندارد و انسان برای رسیدن به لذات بالاتر، ناگزیر از چشم‌پوشی از برخی لذت‌ها به‌ویژه گناهان است. همچنین مؤمنان را به‌گونه‌ای تربیت می‌کنند که چشم را نعمتی الهی بدانند و در برابر آن مسئول باشند. به نگاه‌ها جهت می‌دهند تا از نگاه به چهرهٔ عالم، پدر و مادر، قرآن کریم و کعبه برای کسب فضیلت، گسترش محبت، رشد معنوی، کمال و پاداش الهی بهره گیرند.

روش‌های درمان و پیشگیری از چشم‌چرانی

کارشناسان و علمای اخلاق برای درمان چشم‌چرانی، روش‌های گوناگونی ارائه داده‌اند:

• تقویت امید و اراده: تلقین مثبت، مقاومت و تلاش مستمر در ترک این رفتار.
• عادی‌نشدن گناه: ناراحت شدن از چشم‌چرانی نشانهٔ آن است که این رفتار هنوز عادی نشده و نخستین گام درمان، زشت شمردن آن است.
• فریب نفس: هنگامی که شرایط چشم‌چرانی پیش می‌آید، به نفس گفته شود که فقط «این یک بار» ترک کن؛ زیرا ترک یک‌بار آسان‌تر است و احتمال موفقیت را افزایش می‌دهد.
• تفکر در عواقب: اندیشیدن به نتایج دنیوی و اخروی چشم‌چرانی و نیز فواید ترک آن، انگیزهٔ درمان را تقویت می‌کند.
• پایبندی به نماز: قرآن کریم نماز را بازدارنده از فحشا و گناه معرفی کرده و پایبندی به آن در ترک چشم‌چرانی مؤثر است.
• جلب عنایت الهی: خود را در محضر خدا دانستن و ترک گناه به خاطر او، زمینه‌ساز عنایت ویژهٔ الهی است.
• مداومت و تمرین: فرد باید تمرین مستمر داشته باشد و در صورت شکست، ناامید نشده و دوباره شروع کند.
• مدیریت ذهن: در شرایط احتمال گناه، ذهن را مدیریت کرده و به نفس اجازهٔ صدور فعل اشتباه ندهد. علمای اخلاق توصیه می‌کنند از هرچه انسان را از یاد خدا غافل می‌کند، چشم پوشیده و آن را صرف تفکر و عبادت کند.
• توجه به ارزش انسانی: عظمت وجودی انسان چنان است که حاضر نمی‌شود این ارزش را با چند نگاه حرام معامله کند. چشم‌ها ابزاری برای مشاهدهٔ عظمت عالم هستند و استفاده از آنها در راه معصیت ناپسند است.
• ازدواج بهنگام: بسیاری از چشم‌چرانی‌ها ناشی از نیازهای جنسی است. ازدواج سالم و پایبندی به تعهدات، بسیاری از این اختلالات را حل می‌کند. در قرآن، پس‌از نهی از چشم‌چرانی، مؤمنان به ازدواج دعوت شده‌اند.
• مراجعه به علمای اخلاق: کمک گرفتن از مشاوران مذهبی از بهترین روش‌های درمان است. از توصیه‌های علمای اخلاق، خواندن یازده بار سورهٔ توحید پس‌از نماز صبح گزارش شده است.

مانکن زنده

استفاده از زنان به‌عنوان مانکن (انسان)، یک فروشگاه در خیابان شریعتی تهران

پرونده:چشم‌چرانی (1).jpg

آیه ۴۵ سوره عنکبوت؛ نماز عامل بازدارنده از فحشا و گناه

رجبعلی خیاط

شیخ رجبعلی خیاط

زشت‌انگاری چشم‌چرانی در فرهنگ ایرانیان

آموزه‌های فرهنگی ایرانیان نیز سرشار از توصیه‌هایی است که با بیان حکمت‌ها، جوانان را نسبت به خطرات چشم‌چرانی آگاهی می‌دادند. همچنین از راه به‌جوش‌آوردن غیرت افراد با آموزه‌هایی مانند «هر که باشد نظرش در پی ناموس کَسی، پی ناموس وی افتد نظر بوالهوسی»، دیگران را از چشم‌چرانی پرهیز می‌دهند. حافظ نیز در اشعار خود دربارهٔ چشم‌چرانی چنین سروده است:

منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن

منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن

نگاه اخلاقی به چشم‌چرانی، در برخی آثار ادبی، از جمله اشعار باباطاهر، نیز بازتاب یافته است:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد

که هر چه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

منابع

• قرآن کریم.
• اخوی، رضا، «پیامدهای منفی چشم‌چرانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۱ش.
• اکبری، محمدرضا، چشم و نگاه، تهران، بین‌الملل، ۱۳۹۵ش.
• «اهمیت حفظ چشم در زندگی خانوادگی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۶ش.
• ابن‌شعبه، حسن، تحف العقول، قم، جامعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، ۱۳۶۳ش.
• «اختلال تماشاگری جنسی یا چشم چرانی چه علائم دارد و راه درمانی آن چیست؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش.
• باباطاهر، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۳ش.
• «برخورد غیر منتظرهٔ رسول خدا با جوان چشم‌چران»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۳۹۵ش.
• پناهیان، «درسنامهٔ تنها مسیر/ مدیریت لذت»، وب‌سایت پناهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۳ش.
• پوربیرانوند، آرزو، «بررسی پیامدهای نگاه حرام بر آرامش اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات»، مجموعه مقالات برگزیده دومین همایش ملی تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، ۱۴۰۱ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۶ش.
• «چرا مردم در غرب به زنان برهنه نگاه نمی‌کنند؟!»، وب‌سایت شهر حجاب، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
• «چشم‌چرانی و راه درمان آن از نظر دین»، وب‌سایت هدانا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «چشم‌چرانی؛ هرزگی اجتماعی»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
• حافظ، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• «حجاب چشم مظلوم‌ترین واجبات و تکالیف الهی است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ انتشار: ۱ بهمن ۱۳۹۳ش.
• حر عاملی، محمد، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
• حیدری، عزیزالله، سلسله مباحث راهکارهای دوری از گناه: اعتیادهای مدرن و خطرناک، قم، مسجد جمکران، ۱۳۸۷ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، رساله آموزشی ۲، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۳ش.
• درمان چشم‌چرانی، وب‌سایت دکتر نجفی توانا، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر ۱۴۰۳ش.
• دستغیب، عبدالحسین، ازدواج اسلامی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۳ش.
• «راز درکوب در گذشته چه بود؟»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۶ش.
• «راه کنترل چشم و نگاه نکردن به نامحرم»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
• «رویکرد غرب نسبت به زنان فقط مبتنی بر سودجویی و لذت‌جویی است»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۴۰۲ش.
• زنگی‌آبادی، وحید، «بررسی روان‌شناختی نگاه به نامحرم با محوریت قرآن و حدیث (نقش کنترل نگاه به نامحرم در سلامت روان)»، فصلنامه علمی تخصصی اسلام پژوهان، ش۱۰، تابستان ۱۴۰۲ش.
• سیستانی، سیدعلی، توضیح المسائل، وب‌سایت دفتر سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۵ق.
• عرفانیان، مریم، «چشم‌چرانی هم شد کار!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
• «عواقب و آسیب‌شناسی چشم‌چرانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۳ش.
• فضل‌الله، محمدحسین، دریچه‌ای به دنیای جوانان، ترجمه عبدالهادی فقهی‌زاده، تهران، دادگستر، ۱۳۷۸ش.
• فقیهی، علی‌نقی، تربیت جنسی: مبانی، اصول و روش‌ها از منظر قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ش.
• قطب، سید، فی ظلال القرآن، قطب، سید، بیروت، دارالشروق، ۱۴۰۸ق.
• کمیلی، فرزانه، «تاریخچه حجاب در ایران چیست؟ بررسی جامع پوشش زنان ایرانی»، وب‌سایت خانه حجاب صدف، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۲۱ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، لبنان، دار احیاء التراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
• محمدی ری‌شهری، محمد، حکمت‌نامه جوان، قم، دارالحدیث، چ۸، ۱۳۸۹ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، رستگاران، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ۵، ۱۴۰۲ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «چشم‌چرانی»، وب‌سایت آئین رحمت، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده در پرتو فقه اسلامی، قم، امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• ملک‌میرزایی، سمیرا و کاظمی، سیدسجاد، «تأثیر معماری ایرانی اسلامی بر جرائم منافی عفت»، کارآگاه، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۹۹ش.
• موسوی، سیدمحمد، درمان تومورهای مغزی با مقایسه‌ای بین طب غربی و ایرانی از دیدگاه طب ایرانی، اصفهان، پیک شفا، چ۲، ۱۳۹۲ش.
• میرباقری، سیدمحسن، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر۱۴۰۳ش.
• میرباقری، سیدمحسن، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، آموزش یکپارچه معارف اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• میرزامحمد، علی، «چشم‌چرانی؛ خیانت چشم»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۸ش.
• میری، زهره سادات، «آثار و عوامل روان‌شناسی نگاه حلال و حرام بر سلامت فرد و خانواده در اسلام»، همایش بین‌المللی حکمرانی اخلاق و معنویت، آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمی با الگوگیری از زندگی حضرت زهرا، دورهٔ ۲، ۱۴۰۰ش.
• نراقی، احمد، تذکره الاحباب، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
• «نگاه حرام و اثرات مخرب آن در زندگی فردی و اجتماعی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۳۹۱ش.
• «هر مرد یک سال از عمرش را صرف نگه به زنان می‌کند»، وب‌سایت پارسینه، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۹۰ش.
• هنرپور، ایمان، «چشم‌چرانی بیماری یا حرمت بر باد رفته انسان»، گزارش، سال هجدهم، شمارهٔ ۲۱۳، ۱۳۸۸ش.
• یعقوبی، ابوالقاسم، «چشم چرانی و هرزچشمی»، نشریه پاسداران اسلام، شماره ۳۱۹، ۱۳۹۷ش.