روزی فرزند

تابلوی «هر آن‌کس که دندان دهد، نان دهد» در یکی از بوستان‌های شهر اصفهان.

روزی فرزند؛ رزق و برکت مقدر الهی برای فرزندان خانواده.

روزیِ فرزند مفهومی است که در متون دینی، فرهنگی و پژوهش‌های اجتماعی برای توصیف برداشت‌ها و تفسیرهای مرتبط با تأمین معیشت و امکانات زندگی فرزندان به کار می‌رود. این مفهوم در منابع دینی در چارچوب باور به خالقیت و رازقیت خداوند مطرح شده و هم‌زمان در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در ارتباط با شرایط معیشتی، بازار کار، سیاست‌های حمایتی و تصمیم‌گیری خانوارها دربارهٔ فرزندآوری بررسی شده است. پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که روزی فرزند در ایران، علاوه بر جایگاه دینی و فرهنگی، به‌عنوان یک متغیر مؤثر در تحلیل‌های جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی و در پیوند با عواملی مانند هزینه‌های زندگی، آموزش، مسکن و باورهای مذهبی، مورد توجه قرار گرفته است.

تعریف روزی فرزند

واژه روزی در زبان فارسی به‌معنای خوراک روزانه و چیزی است که قسمت کسی می‌شود یا روز به روز به او داده می‌شود. روزی از منظر برخی پژوهش‌های دینی، ابتدا در خوراکی‌‌ها استعمال شده است و سپس به تمام چیزهایی که مورد بهره‌برداری انسان قرار می گیرد؛ مانند ثروت، منزلت اجتماعی و علم به‌کار رفته است. دین‌باوران معتقدند که روزی فرزندان از سوی خداوند تضمین شده است؛ اما دستیابی به روزی، مستلزم کوشش و فراهم‌کردن زمینه‌های لازم است.

روزی فرزند در منابع دینی

بر پایه آموزه‌های قرآنی، صفت رزاقیت الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در قرآن کریم، آیاتی وجود دارد که هراس از تنگدستی (املاق) در پی فرزندآوری را نفی کرده است. مفسران این آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون تدبیر الهی و نظام رزق تبیین کرده‌اند. برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، روزی فرزند را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به ارادهٔ الهی نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد

بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند

در فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی ایران، مفهوم روزی فرزند با ضرب‌المثل‌ها، باورهای عامیانه و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد. این انگاره شناختی که «بچه با خودش برکت میاره» در فرهنگ ایرانیان، باوری ریشه‌دار است. همچنین سعدی در کتاب بوستان، از نگرانی پدری درباره تأمین نان و خوراک برای فرزندش حکایت می‌کند، اما همسرش به او یادآوری می‌کند که خداوند نان‌دهنده است و او باید به خدا اعتماد کند. سعدی در این مثنوی، اهمیت ایمان به خدا در تأمین روزی فرزند را چنین به نظم درآورده است:

یکی طفل دندان برآورده بود

پدر سر به فکرت فرو برده بود

که من نان و برگ از کجا آرمش؟

مروت نباشد که بگذارمش

چو بیچاره گفت این سخن، نزد جفت

نگر تا زن او را چه مردانه گفت:

مخور هول ابلیس تا جان دهد

همان کس که دندان دهد نان دهد

تواناست آخر خداوند روز

که روزی رساند، تو چندین مسوز

نگارندهٔ کودک اندر شکم

نویسنده عمر و روزی است هم

خداوندگاری که عبدی خرید

بدارد، فکیف آن که عبد آفرید

تو را نیست این تکیه بر کردگار

که مملوک را بر خداوندگار

در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و تجربه زیسته خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند. برخی محققان مسائل جمعیتی بر این باورند که در جامعه، دو رویکرد متفاوت به فرزندآوری و روزی فرزند وجود دارد؛ از یک‌سو فرزند به‌مثابه عامل فزایندۀ برکت و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود.

پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش تورم، بیکاری و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و سلامت ظاهر می‌شود. نتایج این مطالعات نشان داده است که متغیرهایی نظیر بی‌ثباتی اقتصادی، آیندۀ شغلی، هزینه‌های آموزش و تأمین مسکن، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای فرزندآوری نقش ایفا می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهند که میان تمایل به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.

دیدگاه‌های نظری

در نظریۀ اقتصاد باروری، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.

از این منظر، سیاست‌های دولتی از طریق یارانه‌ها، نظام‌های حمایتی، مسکن و بیمه، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی در آغاز پیروزی انقلاب اسلامی اشاره کرده‌اند که با کاهش فشار اقتصادی بر خانواده‌ها موجب افزایش باروری شده است. در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین هزینه‌های رشد فرزند تأثیر گذاشته‌اند.

در جمعیت‌شناسی، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایه‌گذاری بر هر فرزند، به‌عنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان می‌دهند که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش مرگ‌ومیر کودکان، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، موضوع روزی فرزند در پیوند با شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، آموزش و مهارت‌آموزی بررسی شده است.

منابع

• «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «۶ دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۳۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
• «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: ۳۱ خرداد ۱۴۰۲ش.
• سعدی، بوستان، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• «سورهٔ انعام آیهٔ ۱۵۱/ جلسهٔ ۹۴»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب»، تاریخ بارگذاری: ۲۷ مهر ۱۳۹۳ش.
• طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، منشورات اسماعلیان، بی‌تا.
• عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعهٔ کیفی»، دوفصلنامهٔ مطالعات جمعیتی، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۲، پیاپی ۴، ۱۳۹۵ش.
• عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامهٔ حلال، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۲ش.
• «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات، تاریخ انتشار: ۶ آبان ۱۴۰۴ش.
• فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامهٔ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورهٔ ۱۴، شمارهٔ ۱، پیاپی۵۵، ۱۴۰۳ش.
• نیکونسبتی، علی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، فصلنامهٔ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال ۱۸، شمارهٔ ۶۹، ۱۳۹۴ش.

• “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labor and Social Affair, 2019.