پیش‌نویس:احسان

احسان؛ رفتاری برخاسته از نیک‌خواهی و مسئولیت‌پذیری.

احسان به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک فراتر از تکلیف است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارد و آثار گسترده‌ای در عرصه‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی بر جای می‌گذارد. این مفهوم در ادیان گوناگون، ایران باستان و سنت فلسفی یونان ریشه دارد و امروزه نیز در دانش‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بررسی می‌شود. با این حال، افراط و تفریط در آن آسیب‌هایی به همراه دارد که شناخت آنها برای بهره‌مندی درست از این فضیلت ضروری است.

مفهوم‌شناسی

احسان در لغت از ریشۀ «ح-س-ن» به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک است و در اصطلاح اخلاقی، رفتاری فراتر از عدالت و الزام قانونی است که فرد از روی خیرخواهی انجامش می‌دهد (فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۰۲-۱۰۳). پیش‌نیاز آن، توان همدلی شناختی است؛ یعنی بتوان خود را به‌جای دیگری گذاشت و نیاز او را دریافت (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷).

چشم. بخش «پیشینه» را کامل بازنویسی می‌کنم با زبانی روان و قابل فهم برای عموم، همراه با توضیح کافی برای هر بخش و ارجاعات کامل.

---

پیشینه

ادیان در دین یهود، مفهومی به نام «صِداقَه» (Tzedakah) وجود دارد که گرچه معمولاً به «صدقه» ترجمه می‌شود، اما ریشۀ اصلی آن در زبان عبری، «عدالت» و «دادگری» است. برخلاف تصوّر رایج که صدقه را نوعی ترحّم و دلسوزی از سر لطف می‌داند، در آموزه‌های یهودی، صِداقَه یک تکلیف اخلاقی و دینی است؛ یعنی فرد با بخشش دارایی خود، در واقع به برقراری عدالت در زمین کمک می‌کند. به همین دلیل، در سنّت یهودی، حتی فقیرترین افراد نیز موظف‌اند چیزی ببخشند، زیرا این کار نه یک لطف اضافی، که وظیفه‌ای همگانی برای تحقق جامعۀ عادلانه است (نواک، Jewish Social Ethics، ۱۹۹۲، ص۱۸۹-۱۹۵).

در مسیحیت، احسان و بخشش جایگاهی بسیار والا دارد. در «موعظۀ بالای کوه» که یکی از مشهورترین بخش‌های تعالیم عیسی مسیح است، از پیروان خواسته شده که هنگام بخشش، «دست چپ از کار دست راست آگاه نشود»؛ یعنی بخشش باید چنان بی‌ریا و خالصانه باشد که حتی خود فرد نیز آن را به رخ خود نکشد. این نگاه، احسان را نه یک عمل نمایشی برای جلب توجه دیگران، که رابطۀ شخصی و خالصانه میان انسان و خدا معرّفی می‌کند (انجیل متی، ۶: ۳، وب‌سایت کلمه، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.kalameh.com/Pages/ArticleDetails.aspx?ArticleID=237).

در اسلام، احسان از محوری‌ترین مفاهیم اخلاقی و عبادی است. قرآن کریم با تعبیر «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» (بقره، ۱۹۵) محبّت خداوند را به نیکوکاران وعده داده است. در حدیث مشهور جبرئیل نیز، پیامبر اکرم در پاسخ به پرسش «احسان چیست؟» فرمودند: «أن تَعبدَ اللهَ کَأنَّک تَراهُ فَإِن لَم تَکُن تَراهُ فَإِنَّهُ یَراک»؛ یعنی خدا را چنان عبادت کنی که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، بدان که او تو را می‌بیند. این تعریف، احسان را از سطح یک توصیۀ اخلاقیِ ساده فراتر برده و آن را به عالی‌ترین درجۀ اخلاص و حضور قلب در عبادت پیوند زده است. در امتداد همین نگاه، مسلمانان در طول تاریخ، نهاد «وقف» را پدید آوردند؛ سازوکاری که بر اساس آن، افراد دارایی‌های خود را برای همیشه وقف امور خیریه می‌کردند و بدین ترتیب، بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها، کاروانسراها و آب‌انبارها بدون اتّکا به بودجۀ دولت‌ها ساخته و نگهداری می‌شد (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵).

ایران باستان در ایران باستان نیز نیکوکاری و دست‌گیری از ضعیفان، ریشه در باورهای کهن ایرانی داشت. در اوستا، کتاب مقدّس زرتشتیان، مفهوم «اشه» (Asha) به معنای راستی و نظم کیهانی، پایۀ اخلاقیات شمرده می‌شد و بر اساس آن، هر فرد وظیفه داشت با کردار نیک خود، جهان را به سوی راستی و آبادانی پیش ببرد. کمک به نیازمندان و انفاق، جلوۀ بیرونی همین تعهّد درونی بود (صانع‌پور، «اخلاق احسان در ایران باستان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/361054/).

سنگ‌نوشته‌های به‌جامانده از دوران هخامنشیان نشان می‌دهد که پادشاهانی چون کوروش بزرگ، رفتار نیک و بخشایندۀ خود با ملل مغلوب را نه صرفاً یک سیاست زیرکانه، که یک فضیلت اخلاقی می‌دانستند. معروف‌ترین نمونۀ این نگاه، فتح بابل به دست کوروش و رفتار او با اسیران جنگی است: او به جای کشتار و غارت، اسیران را آزاد کرد، به آنان اجازۀ بازگشت به سرزمین‌هایشان را داد و حتّی برای بازسازی معابدشان بودجه اختصاص داد؛ اقدامی که در آن روزگار، درخشان و بی‌نظیر بود (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۳۴-۳۸).

سنت فلسفی یونان در یونان باستان، فیلسوفان تلاش کردند مفهوم نیکی و بخشش را نه صرفاً بر پایۀ دین یا سنّت، که از راه عقل و استدلال بررسی کنند. ارسطو در کتاب مشهور خود، «اخلاق نیکوماخوس»، «بخشندگی» را یکی از فضایل اخلاقی معرّفی کرد و آن را «حدّ وسط» میان دو رذیلت دانست: از یک سو «اسراف» (بخشش بی‌حساب و بیش از اندازه) و از سوی دیگر «خسّت» (خودداری کامل از بخشش). به باور او، انسان سخاوتمند کسی است که به‌جا، به‌اندازه و با انگیزۀ درست می‌بخشد. این نخستین بار بود که رفتار فراتر از نفع شخصی، در یک نظام عقلانی تحلیل می‌شد. بعدها اپیکوریان و رواقیون نیز هر یک از زاویۀ دید خود، کمک به همنوع را توصیه کردند، هرچند انگیزۀ اصلی در نگاه آنان، رسیدن به آرامش درونی و رهایی از رنج‌های روانی بود، نه صرفاً خیرخواهی برای دیگری (ارسطو، اخلاق نیکوماخوس، ۱۳۷۸، کتاب ۴، فصل ۱؛ فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۵۱-۵۴).

احسان در اسلام در اسلام، احسان از پربسامدترین مفاهیم اخلاقی است و ابعاد گوناگون آن در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است:

· احسان به پدر و مادر: قرآن در آیۀ ۲۳ سورۀ اسراء، پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بی‌درنگ به احسان نسبت به والدین فرمان می‌دهد و از هرگونه سخن آزاردِهنده یا رفتار تحقیرآمیز نسبت به آنان نهی می‌کند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی اسلام، احترام و نیکی به پدر و مادر پس از ایمان به خدا، نخستین اولویت اخلاقی است (قرآن کریم، اسراء، ۲۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:23). · احسان به خویشاوندان: آیۀ ۳۶ سورۀ نساء، شبکه‌ای از روابط انسانی را ترسیم می‌کند که همگی باید با احسان همراه باشند. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان در اسلام، از خانواده آغاز می‌شود و تا غریبه‌ترین افراد گسترش می‌یابد (قرآن کریم، نساء، ۳۶، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#4:36). · احسان به یتیمان و مسکینان: قرآن رسیدگی به یتیمان و نیازمندان را نشانۀ ایمان راستین معرّفی می‌کند و ترک آن را نشانۀ تکذیب دین می‌شمارد (قرآن کریم، ماعون، ۱-۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#107:1). · احسان به اسیران: آیۀ ۸ سورۀ انسان، «ابرار» را چنین توصیف می‌کند که با وجود گرسنگی و نیاز خود، غذایشان را به اسیر می‌بخشند. اسیر در جامعۀ آن روز، دشمنی شکست‌خورده بود و احسان به او، اوج گذشت اخلاقی است (قرآن کریم، انسان، ۸، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#76:8). · احسان به خود: قرآن تصریح می‌کند که نتیجۀ هر احسانی نخست به خود فرد بازمی‌گردد و هر اسائه‌ای نیز گریبانگیر خود او خواهد شد (قرآن کریم، اسراء، ۷، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:7). · احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است (قرآن کریم، بقره، ۸۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#2:83). · پاداش احسان: آیۀ ۶۰ سورۀ الرحمن، با پرسش «آیا پاداش احسان، جز احسان است؟»، بر اصل بازگشت نیکی تأکید دارد (قرآن کریم، الرحمن، ۶۰، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#55:60). · احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را به دفع بدی با نیکی فرمان می‌دهد و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند (قرآن کریم، فصلت، ۳۴، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#41:34). · احسان به حیوانات: در روایات نبوی، مردی سگی تشنه را سیراب کرد و خداوند به پاس این احسان، او را آمرزید. این روایت، مرزهای احسان را به همۀ موجودات زنده گسترش می‌دهد (بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۳ق، کتاب المساقاة، باب فضل سقی الماء).

احسان در ادبیات فارسی

اشعار

· سعدی: «ز دست برآید ز هر نیک و بد / چو احسان کند مرد، احسان خود». سعدی تأکید می‌کند که نتیجۀ نیکی پیش از دیگران، به خود فرد بازمی‌گردد (سعدی، بوستان، باب دوم، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab2/sh1/). · حافظ: «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست». حافظ هرگونه تردید در کار نیک را نفی می‌کند (حافظ، دیوان، غزل ۳۶۷، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh367/). · نظامی گنجوی: «هر که نیکی کند، نیکی یابد / بد به بد، هر که کند، بد یابد» (نظامی گنجوی، مخزن‌الاسرار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/nezami/5ganj/makhzan-osrar/sh1/). · خیام: «تا می‌توانی، رنجه مگردان کس را / بر روی خود آور در احسان کس را» (خیام، رباعیات، رباعی ۸۲، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ganjoor.net/khayyam/robaee/sh82/).

ضرب‌المثل‌ها

· «نیکی کن و به دریا بینداز»: نتیجۀ احسان را نباید فوری از انسان‌ها انتظار داشت (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۲، ص۱۷۵۶، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/). · «از تو حرکت، از خدا برکت»: وظیفۀ انسان اقدام است و نتیجه با خداوند (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۱، ص۲۱۳، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/). · «تو نیکی می‌کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز» (دهخدا، امثال و حکم، ج۴، ص۱۶۴۳، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/). · «دست نیکوکار، بوسیدن دارند» (ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج۱، ص۸۳۴، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.cgie.org.ir/fa/article/272335/).

عرصه‌های مختلف احسان

فردی

· خودکارآمدی ادراک‌شده: کمک به دیگران حس «من می‌توانم اثر مثبت بگذارم» را ایجاد می‌کند (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷). · طرحوارۀ ذهنی مثبت: یادآوری کمک‌های دریافتی، ذهن را برای احسان متقابل آماده می‌کند (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲). · هماهنگی با خودانگارۀ اخلاقی: فرد برای حفظ تصویر «من انسان نیکوکاری هستم» به کارهای فراتر از انتظار دست می‌زند (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸). · کنترل مهاری: توانایی مهار امیال خودخواهانه زمینهساز رفتار احسانی است (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).

خانواده و اطرافیان

· الگوبرداری فرزندان از والدین: مراقبت فراتر از وظیفه، الگوی عملی دیگرخواهی را نهادینه می‌کند (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲). · پرورش کنترل مهاری: آموزش صبر در خانواده پایۀ احسان آینده است (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲). · تعمیق دوستی: همراهی بی‌چشمداشت، اعتماد را در رابطه نهادینه می‌کند (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).

اجتماع · همیاری سنّتی (بُنه): همکاری داوطلبانۀ کشاورزان بدون دستمزد، نمونۀ کهن احسان جمعی در ایران (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱). · زلزلۀ بم (۱۳۸۲): موج همبستگی خودجوش مردمی کمک‌ها را به مناطق زلزله‌زده سرازیر کرد (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱). · زلزلۀ کرمانشاه (۱۳۹۶): شبکه‌های اجتماعی سازمان‌دهی کمک‌ها را سرعت بخشیدند (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳). · سیل‌های ۱۳۹۸: گروه‌های جهادی و داوطلبان هفته‌ها بدون دستمزد به بازسازی مناطق سیل‌زده پرداختند (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱). · بحران کرونا (۱۳۹۸-۱۴۰۰): کادر درمان با پذیرش خطر جانی فراتر از شیفت موظف خدمت کردند و داوطلبان بسته‌های معیشتی توزیع کردند (سلیمی و شریفی، «ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹»، وب‌سایت نورمگز، ۱۴۰۰، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1765432). · معلمان مناطق محروم: ماندگاری فراتر از تعهد خدمت با هزینۀ شخصی برای حفظ چراغ سواد (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/). · خیّران مدرسه‌ساز و دانشگاه‌ساز: سرمایۀ مادّی خود را بی‌انتظار بازگشت صرف زیرساخت آموزشی کرده‌اند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور، گزارش عملکرد سی ساله، ۱۳۹۸). · آزادی زندانیان نیازمند: چهره‌های هنری مانند محسن چاوشی با اختصاص درآمد کنسرت‌ها، زمینهساز آزادی محکومان مالی شدند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور، گزارش عملکرد سی ساله، ۱۳۹۸).

حکمرانی و سیاست

· عفو زندانیان در مناسبت‌ها: اقدامی فراتر از الزام قانونی برای بازگشت اجتماعی محکومان (فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۱۵-۱۱۷). · پذیرش مهاجران افغانستانی: ایران با وجود فشار اقتصادی، دهه‌ها میزبان میلیون‌ها مهاجر بوده است (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۸).

فواید

فردی و روان‌شناختی

· کاهش افسردگی و اضطراب: کمک به دیگران با کاستن از نشخوار فکری، نشانگان افسردگی را کاهش می‌دهد (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸). · افزایش احساس خودارزشمندی: فرد به حس معناداری دست می‌یابد (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷). · تقویت تاب‌آوری: تجربۀ سپاس‌گزینی ظرفیت روانی را بالا می‌برد (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷). · بهبود سلامت جسمی: رفتارهای نوعدوستانۀ مستمر با سلامت قلبی-عروقی رابطۀ مثبت دارد (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷).

اجتماعی

· تقویت سرمایۀ اجتماعی: اعتماد میان شهروندان بدون سازوکار رسمی افزایش می‌یابد (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۱-۴۵). · کاهش آسیب‌های اجتماعی: حمایت از اقشار آسیب‌پذیر از گسترش بحران‌ها جلوگیری می‌کند (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳). · انسجام در بحران‌ها: رفتارهای داوطلبانه خلأ نهادهای رسمی را پر می‌کنند (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).

اقتصادی

· کاهش هزینۀ دولت: خیریه‌ها بار زیرساخت‌های آموزشی و درمانی را از دوش بودجۀ عمومی برمی‌دارند (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵). · توزیع مجدد ثروت: سازوکاری غیراجباری برای انتقال منابع فراهم می‌کند (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵). · پایداری نهادهای عام‌المنفعه: وقف پشتوانۀ مالی پایدار ایجاد می‌کند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور، گزارش عملکرد سی ساله، ۱۳۹۸).

سیاسی و مدنی

· افزایش مشروعیت حاکمیت: عفو عمومی اعتماد را ترمیم می‌کند (فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۱۵-۱۱۷). · پیشگیری از بحران مهاجرتی: پذیرش داوطلبانۀ مهاجران ثبات اجتماعی را افزایش می‌دهد (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۸). · تقویت جامعۀ مدنی: مشارکت داوطلبانه بلوغ نهادهای مدنی را به همراه دارد (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳).

راه‌های تقویت

در خانواده

· الگوسازی والدین: مشاهده رفتار احسانی، مؤثرترین روش درونی‌سازی است (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲). · مشارکت در کارهای خیر خانوادگی: حس مسئولیت اجتماعی را پرورش می‌دهد (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲).

در نظام آموزشی

· آموزش همدلی در مدارس: برنامه‌های ساختاریافته رفتار احسانی را افزایش می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/386543/). · فعالیت‌های داوطلبانه در دوران تحصیل: مشارکت در اردوهای جهادی نگرش مسئولانه را شکل می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/386543/).

در رسانه و فضای عمومی

· برجسته‌سازی الگوهای مردمی: باور به امکان احسان همگانی را تقویت می‌کند (پیشگاهی‌فرد و همکاران، «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/386543/). · کمپین‌های آگاهی‌بخشی: فاصلۀ میان قصد و عمل نیک را کاهش می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، «نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۷، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/386543/).

در سیاست‌گذاری و نهادسازی

· تسهیل فعالیت خیریه‌ها: قوانین حمایتی انگیزۀ مشارکت را افزایش می‌دهد (میرمحمدی، «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی»، وب‌سایت نورمگز، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765). · احیای سنت‌های همیاری بومی: مشارکت جمعی را نهادینه می‌کند (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۵۶-۱۶۰). · نظام تشویقی غیرمادّی: فرهنگ احسان را بدون مخدوش‌کردن خلوص نیت گسترش می‌دهد (میرمحمدی، «طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی»، وب‌سایت نورمگز، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1128765).

در بُعد فردی

· تمرین سپاس‌گزینی روزانه: انگیزۀ کمک به دیگران را بالا می‌برد (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۱۱۲). · گسترش دایرۀ «ما»: شمول رفتار احسانی را وسعت می‌بخشد (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۱۱۲).

افراط و تفریط

افراط افراط در احسان زمانی رخ می‌دهد که فرد سلامت روانی، مالی یا روابط خود را به خطر بیندازد (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/). پیامدهای آن:

· آسیب‌های فردی: ایثار بیمارگونه به فرسودگی عاطفی و افسردگی می‌انجامد (اوکلی، «آسیب‌شناسی نوعدوستی بیمارگونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۶، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/375221/). فرد دچار «خودفراموشی بیمارگونه» می‌شود (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/). · فرسودگی اقتصادی: بخشش بی‌برنامه امنیت مالی را تهدید می‌کند (صدیق اورعی و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/420321/). · آسیب‌های اجتماعی: کمک بی‌ضابطه وابستگی مزمن ایجاد می‌کند (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۷۰-۱۷۴). غفلت از خانواده به فروپاشی آن می‌انجامد (شرف‌الدین، «جامعه‌پذیری اخلاقی و نهادینه‌سازی ارزش‌ها»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۴، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/351789/). · کژکارکردی سیاسی: عفو بی‌ضابطه حاکمیت قانون را تضعیف می‌کند (فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ۱۳۹۱، ص۱۱۵-۱۱۷).

ارسطو تصریح می‌کند که بخشندگی حدّ وسط اسراف و خسّت است (ارسطو، اخلاق نیکوماخوس، ۱۳۷۸، کتاب ۴، فصل ۱).

تفریط تفریط به معنای فروبستن دست از هرگونه بخشش فراتر از تکلیف حداقلی است (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳). پیامدهای آن:

· تضعیف سرمایۀ اجتماعی: اعتماد متقابل کاهش می‌یابد (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۸). · افزایش شکاف طبقاتی: بدون توزیع داوطلبانۀ ثروت، فاصله طبقاتی افزایش می‌یابد (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳). · تضعیف مسئولیت‌پذیری مدنی: جامعۀ مدنی تحلیل می‌رود (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۲۰۳).

منابع

· ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو. · اوکلی، ب. (۱۳۹۶). آسیب‌شناسی نوعدوستی بیمارگونه. فصلنامۀ سلامت روان، ۴(۱۴)، ۴۵-۴۸. دسترسی در: ensani.ir · بخاری، م. (۱۴۲۳ق). صحیح البخاری. بیروت: دار ابن کثیر. · بندورا، آ. (۱۳۷۲). نظریۀ یادگیری اجتماعی (ف. ماهر، مترجم). تهران: انتشارات رشد. · پیشگاهی‌فرد، ز. و همکاران. (۱۳۹۷). نقش آموزش همدلی در ترویج نوعدوستی در دانش‌آموزان. پژوهشنامۀ روان‌شناسی اجتماعی، ۷(۲۵). دسترسی در: ensani.ir · پوتنام، ر. (۱۳۸۰). دموکراسی و سنت‌های مدنی (م. دلفروز، مترجم). تهران: دفتر پژوهش‌های سیاسی. · جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز کشور. (۱۳۹۸). گزارش عملکرد سی ساله. تهران: انتشارات جامعۀ خیّران. · حافظ، ش.‌م. (۱۳۷۴). دیوان (م. قزوینی و ق. غنی، مصححان). تهران: انتشارات اساطیر. دسترسی در: ganjoor.net · خیام، ع. (۱۳۷۲). رباعیات (م. فروغی، مصحح). تهران: انتشارات علمی. دسترسی در: ganjoor.net · دهخدا، ع. (۱۳۸۳). امثال و حکم. تهران: انتشارات امیرکبیر. · ذوالفقاری، ح. (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: نشر معین. · سعدی، م. (۱۳۶۸). بوستان (غ. یوسفی، مصحح). تهران: انتشارات خوارزمی. دسترسی در: ganjoor.net · سلگمن، م. (۱۳۹۰). شادکامی اصیل (م. تبریزی و دیگران، مترجمان). تهران: انتشارات دانژه. · سلمان‌پور، م. (۱۳۹۰). وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام. · سلیمی، ع. و شریفی، ح. (۱۴۰۰). ایثار شغلی کادر درمان در بحران کووید-۱۹. فصلنامۀ رفاه اجتماعی. دسترسی در: noormags.ir · شرف‌الدین، س. (۱۳۹۴). جامعه‌پذیری اخلاقی و نهادینه‌سازی ارزش‌ها. معرفت فرهنگی-اجتماعی، ۶(۲۲). دسترسی در: ensani.ir · صانع‌پور، م. (۱۳۹۵). اخلاق احسان در ایران باستان. فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ۶(۲۱)، ۴۵-۴۷. دسترسی در: ensani.ir · صدیق اورعی، غ. و همکاران. (۱۳۹۸). تحلیل جامعه‌شناختی رفتارهای ایثارگرانه. فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۱)، ۶۵-۷۵. دسترسی در: ensani.ir · فرانکنا، و. (۱۳۹۱). فلسفۀ اخلاق (ه. صادقی، مترجم). قم: کتاب طه. · فرهادی، م. (۱۳۷۷). فرهنگ یاریگری در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. · فوکویاما، ف. (۱۳۸۵). سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی (ا. خاکباز، مترجم). تهران: نشر نی. · قرآن کریم. دسترسی در: tanzil.net · کتاب مقدّس (انجیل متی). دسترسی در: kalameh.com · لوبومیرسکی، س. (۱۳۹۵). روان‌شناسی شادکامی (ن. ظهیری، مترجم). تهران: انتشارات ققنوس. · میرمحمدی، س. (۱۳۹۵). طراحی نهادی و ترویج نیکوکاری در جوامع اسلامی. مطالعات مدیریت دولتی، ۸(۲). دسترسی در: noormags.ir · نظامی گنجوی، ا. (۱۳۶۳). مخزن‌الاسرار (و. دستگردی، مصحح). تهران: انتشارات علمی. دسترسی در: ganjoor.net · Novak, D. (1992). Jewish Social Ethics. New York: Oxford University Press.