غض بصر

سکانس پریدن حامد از پنجره دانشگاه به خاطر مزاحمت دانشجویان دختر

پادکست مقاله | 🡇 noicon

غض بصر؛ از آموزه‌های اخلاقی و فقهی اسلام است که به خودداری از نگاه شهوت‌آلود یا کنترل نگاه به نامحرم اشاره دارد.

غض بصر یا کنترل نگاه از آموزه‌های اخلاقی و فقهی اسلام است که به خودداری از نگاه شهوت‌آلود یا کنترل نگاه به نامحرم اشاره دارد. این مفهوم با استناد به آیات قرآن و روایات اسلامی، از عوامل حفظ عفت، پیشگیری از چشم‌چرانی و تقویت خودسازی دانسته شده و دربارهٔ معنا، قلمرو، احکام، آثار و شیوه‌های تحقق آن دیدگاه‌های مختلفی در میان مفسران و فقیهان مطرح شده است.

مفهوم‌شناسی

در آموزه‌های اسلامی، غض بصر (کنترل نگاه) از راهکارهای پیشگیری از چشم‌چرانی و تقویت خودسازی و فضایل اخلاقی دانسته شده است. آیات ۳۰ و ۳۱ سورۀ نور، مردان و زنان مؤمن را به کنترل نگاه و رعایت عفاف فرا می‌خواند. در روایات اسلامی، شأن نزول آیات غض بصر به ماجرای نگاه جوانی از انصار به زنی در مدینه نسبت داده شده است.

تفسیر غض بصر

مفسران قرآن دربارهٔ مفهوم غض بصر دیدگاه‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. گروهی، از جمله ابوالفتوح رازی و سید حسین طباطبایی، آن را به معنای خودداری از نگاه به نامحرم و پرهیز از چشم‌چرانی به‌واسطه چشم‌پوشی تفسیر کرده‌اند. گروهی دیگر، مانند راغب اصفهانی، طبرسی، طریحی و مرتضی مطهری، غض بصر را به معنای کاهش نگاه و پرهیز از خیره شدن دانسته‌اند. برخی فقهای معاصر نیز غض بصر را کنایه از چشم فروانداختن و خودداری از نگاه به نامحرم تفسیر کرده‌اند. سید ابوالقاسم خویی نیز آن را ناظر به پرهیز از هرگونه بهره‌گیری جنسی از نامحرم، از جمله نگاه شهوانی، می‌داند.

حکم شرعی

در حدیثی از امام علی، از تکرار نگاه به نامحرم نهی شده است. فقیهان دربارهٔ محدوده غض بصر دیدگاه‌های مختلفی دارند. برخی آن را شامل نگاه به بدن نامحرم و عورت هم‌جنس می‌دانند؛ برخی تعیین مصادیق را به سنت واگذار کرده‌اند؛ گروهی معیار را عرف و محدوده وجوب پوشش دانسته‌اند و گروهی نیز آیات غض بصر را ناظر به پرهیز از نگاه شهوانی به چهره نامحرم تفسیر کرده‌اند.

اهمیت و آثار

امروزه از لحاظ روان‌شناسی چشم‌چرانی یک بیماری روانی است که لازم است درمان شود. برخی عالمان مسلمان، کنترل نگاه را در تقویت اراده، تحکیم خانواده، کاهش آسیب‌های اجتماعی، رشد و تکامل عقل مؤثر دانسته‌اند. در منابع اسلامی، کنترل نگاه از عوامل دستیابی به عفت، پاکدامنی و مهار غریزه جنسی دانسته شده است. سید قطب، کنترل نگاه را عاملی برای حفظ نظم روانی و مهار تمایلات جنسی می‌داند. به‌اعتقاد او، چشم‌پوشی از نگاه‌های شهوانی، نخستین گام در جلوگیری از شکل‌گیری وسوسه و کنترل انگیزه‌های نفسانی است. همچنین، در منابع اخلاقی، با استناد به زندگی برخی شخصیت‌ها همچون حضرت یوسف، ابن‌سیرین و شیخ رجبعلی خیاط، چشم‌پوشی از نگاه حرام از عوامل دستیابی به مراتب معنوی معرفی شده است.

روش‌ها

در منابع اخلاق اسلامی، برای کنترل نگاه و پیشگیری از چشم‌چرانی راهکارهای زیر پیشنهاد شده است:

• تقویت اراده و استمرار در ترک گناه؛ با تأکید بر امید به اصلاح، تمرین مستمر و ناامید نشدن در صورت لغزش.
• توجه به پیامدهای چشم‌چرانی؛ اندیشیدن به آثار فردی و اجتماعی این رفتار و فواید کنترل نگاه.
• پایبندی به عبادت و یاد خدا؛ به‌ویژه نماز و مراقبت معنوی، که از عوامل مهار تمایلات نفسانی دانسته شده‌اند. از توصیه‌های علمای اخلاق، خواندن یازده بار سورهٔ توحید پس‌از نماز صبح گزارش شده است.
• مدیریت ذهن و پرهیز از زمینه‌های گناه؛ از جمله کنترل افکار و دوری از موقعیت‌های تحریک‌کننده.
• توجه به کرامت انسانی؛ با تأکید بر ارزش انسان و بهره‌گیری صحیح از نعمت بینایی.
• ازدواج به‌هنگام؛ به‌عنوان یکی از راهکارهای پاسخ‌گویی به نیازهای جنسی و کاهش زمینه‌های چشم‌چرانی.

منابع

• ابن‌بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
• اعرافی، «فقه، نکاح، نگاه»، وب‌سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۸ش.
• «برخورد غیر منتظرهٔ رسول خدا با جوان چشم‌چران»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۹۵ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
• حسینی، جواد، «پیامدهای نگاه به نامحرم»، نشریهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۸۷ش.
• حیدری، عزیزالله، سلسله مباحث راهکارهای دوری از گناه: اعتیادهای مدرن و خطرناک، قم، مسجد جمکران، ۱۳۸۷ش.
• «درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت دکتر نجفی توانا، تاریخ بازدید: ۵ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «راه کنترل چشم و نگاه نکردن به نامحرم»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
• سروش، محمد، «نگاه، نگاهی دوباره ۳ محدودهٔ مجاز نگاه»، قم، پیام زن، شمارهٔ ۹۷، ۱۳۷۹ش.
• طباطبایی، محمدحسین، ترجمهٔ تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.
• کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
• قطب، سید، فی ظلال القرآن، قطب، سید، بیروت، دارالشروق، ۱۴۰۸ق.
• مصباح یزدی، محمدتقی، رستگاران، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ۵، ۱۴۰۲ش.
• میرباقری، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، تاریخ بازدید: ۵ مرداد ۱۴۰۵ش.
• نراقی، احمد، تذکره الاحباب، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
• نیلچی‌زاده، فروغ، «رویکردی قرآنی به گونه‌ها و مدل‌های برتر و نازل حجاب»، بانوان شیعه، شمارهٔ دهم، ۱۳۸۸ش.
• هاشمی، حسین، «رابطهٔ حجاب و عفاف»، قم، پژوهش‌های قرآنی، شمارهٔ ۵۱ و ۵۲، ۱۳۸۶ش.