ازدواج به‌هنگام

ازدواج به‌هنگام؛ بهترین سن ازدواج دختران و پسران.

ازدواج به‌هنگام

پادکست مقاله | 🡇 noicon

سن ازدواج مسئله‌ای اختلافی است و اندیشمندان با رویکردهای متنوعی سن‌های متفاوتی را برای دختر و پسر به‌عنوان بهترین سن ازدواج معرفی کرده‌اند. طولانی‌شدن دوران کودکی و فاصله میان سن بلوغ جنسی و انواع دیگری از بلوغ، بحران ارضای نیاز جنسی را به‌دنبال آورده است.

اهمیت

نیاز به ازدواج امری فطری و درونی است که در زمان مناسب سر برآورده و طلب ارضا می‌کند. تأخیر در ارضای این نیاز یا ارضای نادرست آن، زمینه انحراف انسان و فساد جامعه را فراهم می‌کند و بنیان خانواده را به سستی می‌کشاند. تعیین سن مناسب برای ازدواج به عواملی همچون بلوغ جنسی، بلوغ فکری، رشد عاطفی و توانایی اقتصادی وابسته است. ازدواج به‌هنگام، ازدواج در زمانی است که انسان واجد این مؤلفه‌های روحی و روانی شده باشد و شکاف زمانی زیادی نیز با بلوغ جنسی نداشته باشد.

کودک‌همسری

نوشتار اصلی: کودک‌همسری

بر اساس تعریف کودکی، از طرف نهادهای بین‌المللی، ازدواج قبل از ۱۸ سالگی، کودک‌همسری قلمداد شده و برای آن پیامدهای جسمی، روحی و اجتماعی متعددی ذکر شده است. برخی فقها نیز هرچند ازدواج در سن بلوغ را جایز شمرده‌اند، اما اصرار بر ازدواج زودهنگام را مناسب نمی‌دانند و ازدواج‌ اجباری دختران کم‌سن‌وسال را تضعیف و نادیده‌گرفتن حقوق آنان دانسته و معتقد به ضرورت مقابله قانونی با این پدیده هستند.

تجویز ازدواج کودکان در اسلام به‌معنای تجویز ارضای نیاز جنسی نبوده، بلکه به جهت تأمین پاره‌ای از کارکردهای دیگر ازدواج، مانند حمایت و مراقبت از کودک، انتقال ارث و ایجاد همبستگی بین خانواده‌ها و قبایل، صورت می‌گرفته است.

رویکردهای نظری

ازدواج به‌هنگام از دیدگاه روان‌شناختی

در نگاه متخصصان ژنتیک و روانشناختی هر دختر و پسری که بلوغ جنسی را تجربه می‌کند، با برخورداری از توان زیستی، بهره‌مندی از تعادل عاطفی و سلامت روانی، کفایت عقلانی، قدرت تشخیص، تعهد و مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی، می‌تواند همسری برای خود انتخاب کند. از این منظر در جوامع امروزی بعید است افراد بتوانند در دوران رشد و تحول نوجوانی، ویژگی‌ها و قابلیت‌های لازم برای ازدواج را کسب کنند، چراکه معمولاً افراد بعد از سن هجده‌سالگی شایستگی لازم برای آغاز زندگی مشترک را کسب می‌کنند. البته در بعضی شرایط محیطی، فرهنگی و اجتماعی خاص ممکن است در سنی بالاتر یا پایین‌تر از سن مذکور به رشد مناسب برسند.

ازدواج به‌هنگام از دیدگاه جامعه‌شناختی

از منظر جامعه‌شناسان با پیچیده‌تر شدن جوامع، انتقال از دورهٔ کودکی به دورهٔ بزرگسالی دشوارتر و فاصله میان بلوغ جنسی، اجتماعی و اقتصادی بیشتر شده و افزایش سن ازدواج را به‌همراه داشته است. سن ازدواج در هر جامعه‌ای برحسب شرایط اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خاص آن جامعه تعیین می‌شود. از این منظر سن ازدواج نه‌تنها در جوامع گوناگون متفاوت است، بلکه در جامعه‌ای واحد نیز در طول زمان ثابت نمانده و طبق شرایط یادشده، کم و زیاد می‌شود. .

یکی از پیش‌نیازهای جدی ازدواج از سوی کارشناسان، بلوغ‌های پنج‌گانه جنسی، عقلی، عاطفی، اجتماعی و اقتصادی است. بلوغ جنسی، آغاز دوره نوجوانی است. این مرحله که با تغییرات سریع و محسوس در ویژگی‌های ظاهری و روانی همراه است نوجوان را آماده ورود به عرصه بزرگ‌سالان می‌کند. ازاین‌رو کسی که می‌خواهد ازدواج کند لازم است به بلوغ جنسی رسیده باشد؛ یعنی نیاز به جنس مخالف را احساس کند. بلوغ عقلی مرتبه‌ای است که در آن فرد بتواند خانواده را در حد متعارف و قابل قبولی اداره کند و آن را از هرج‌ومرج و بحران حفظ کند. مهارت‌هایی همچون فهم نظام اخلاقی و حقوقی خانواده، ارتباط مؤثر با همسر، توانایی حل مشکلات و قدرت درک هیجانات ازجمله مؤلفه‌های بلوغ عقلی محسوب می‌شوند. رشد عاطفی مستلزم بروز و ظهور رفتارهای آشکاری همچون برقراری و حفظ روابط شخصی با دیگران، درگیرشدن در تعاملات عاطفی، توان درک احساسات متقابل و توسعه حس همدلی و قدرت ابراز علاقه و محبت به همسر است. رشد اجتماعی انسان در فرایند جامعه‌پذیری پدید می‌آید. این امر شامل فهم هنجارها و ارزش‌های اجتماعی و عمل بر اساس ضوابط تعیین‌شده توسط جامعه است. رسیدن به این مرحله از رشد در ازدواج به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های روابط اجتماعی اهمیت زیادی دارد. منظور از توانایی اقتصادی در تعیین سن ازدواج، توانایی فرد در تأمین زندگی دونفره از نظر اقتصادی است. البته این توانایی می‌تواند بالقوه باشد؛ یعنی فرد اهل کار و تلاش بوده و بتواند نیازهای منزل را تأمین کند، گرچه در حال حاضر پس‌اندازی نداشته باشد.

ازدواج به‌هنگام از دیدگاه قانونی

ازدواج به‌هنگام از نگاه حقوقی ناظر به دو قاعده است؛ قاعدهٔ اول راجع به کمترین حد سن ازدواج است و به سنّی اشاره می‌کند که افراد تا قبل از رسیدن به آن، مجاز به داشتن همسر نیستند. این پایه سنّی در بسیاری از نظام‌های حقوقی معاصر، همزمان با بلوغ جنسی یا اندکی پیش یا پس از آن تعیین شده است. قاعدهٔ دوم در مورد سن، اهلیت کامل ازدواج است و به سنّ بلوغ قانونی اشاره دارد. بسیاری از کشورهای خاورمیانه بر اساس دو قاعدهٔ مزبور، ازدواج کسانی را که کمترین حد سن ازدواج را دارا هستند، ولی به سن اهلیت کامل نرسیده‌اند، فقط با اجازهٔ دادگاه و اغلب به‌شرط رضایت ولیّ دختر، مجاز می‌دانند، اما ازدواج قبل از بلوغ جنسی را مطلقاً به‌رسمیت نمی‌شناسند. این دو قاعده در قوانین ایران نیز لحاظ شده است. در سال ۱۳۱۴ش، حداقل سن ازدواج در ایران برای دختران ۱۵ و برای پسران ۱۸ سال تعیین شد. در سال ۱۳۵۳ش، حداقل سن ازدواج دختران ۱۸ و پسران به ۲۰ سال افزایش یافت. اکنون سن قانونی ازدواج در ایران برای دختران ۱۳ و برای پسران ۱۵ سال است. البته ازدواج قبل از سن قانونی، منوط به اذن ولی و تشخیص دادگاه صالحه است.

ازدواج به‌هنگام از دیدگاه فقه

در برخی روایات، ازدواج قبل یا نهایتاً مقارن با بلوغ جنسی مورد تأکید قرار گرفته است. برخی از فقها نیز بهترین سن ازدواج دختر را اندکی قبل از بلوغ جنسی و برخی دیگر بلافاصله پس از بلوغ ذکر کرده‌اند. اسلام ازدواج را یک پیوند تعهدآور و مسئولیت‌آفرین می‌داند که هر یک از دختر و پسر، ملزم به انجام وظایف عاطفی، اجتماعی و اقتصادی خود هستند؛ بنابراین رسیدن به رشد و نهی از ازدواج دختران در سن پایین مورد توجه قرار گرفته است. بعضی از علمای دین نیز نه‌تنها بلوغ جنسی، بلکه رشد عقلی و رشد جسمانی را نیز برای ازدواج لازم می‌دانند و در صورتی که خطر آسیب جسمی وجود داشته باشد اصلا ازدواج را جایز نمی‌دانند.

عوامل مؤثر بر سن ازدواج

جشن ازدواج دانشجویی دانشگاه تهران

جشن ازدواج دانشجویی دانشگاه تهران

بلوغ جنسی دختران و پسران

یکی از شرایط اصلی ازدواج از نگاه دین، بلوغ جنسی است که انسان را از مرحله کودکی خارج کرده و با پدیدار شدن برخی دگرگونی‌های جسمی، وارد مرتبه زنانگی و مردانگی می‌کند. در فقه اسلامی احتلام و رویش موی زِبر در عورت دختر و پسر، رسیدن به سن نه‌سالگی در دختران و پانزده سالگی در پسران از نشانه‌های بلوغ بیان شده است. ازدواج به‌هنگام در دختران زمانی رخ می‌دهد که توانایی پاسخگویی حداقلی به درخواست‌های جنسی شوهر را داشته باشند؛ چرا که علاوه بر مهم‌ترین وظیفه در قبال شوهر، موجب کنترل کج‌روی همسر و مانع بروز مشکلات زناشویی نیز می‌شود؛ لذا ازدواج به‌هنگام با نگاه به بلوغ جنسی دختران، یکی از حقوق دختر بر پدر و موجب خوشبختی پدر است و باعث ایمن ماندن دختران از فساد و گمراهی می‌شود. ازدواج به‌هنگام در پسران نیز زمانی رخ می‌دهد که توانایی تأمین حداقل نیازهای جنسی همسر را به‌صورت کمی و کیفی داشته باشند. هرچند در مورد زمان میان هر آمیزش حد مشخصی تعیین نشده؛ اما تأمین نیاز جنسی همسر ملاک کلی و آمیزش جنسی حداقل هر چهار ماه یک‌بار ملاک حقوقی برای زن شمرده شده و ترک آن از سوی مرد علاوه بر معصیت، مصداق بارز عسر و حرج است و در این صورت دادگاه می‌تواند شوهر را مجبور به طلاق زوجه کند.

بلوغ اجتماعی دختران و پسران

رسیدن به بلوغ اجتماعی یا رُشد، از دیگر ملاک‌های ازدواج به‌هنگام است که مرحله‌ای بالاتری از عقل قرار دارد و نوعی کمال روحی به‌شمار می‌آید و شخص شایستگی و لیاقت اداره و نگهداری و بهره‌برداری از سرمایه‌ها و امکانات مادّی یا معنوی که به‌واسطه ازدواج به او سپرده شده را دارا می‌شود؛ بنابراین رشد اجتماعی فرد، در قالب ویژگی‌هایی همچون قدرت تشخیص مسئولیت‌ها، قدرت انتخاب‌گری، برخورداری از نظام ترجیحات، اعتماد به نفس، انجام کنش‌های متعارف، استقلال نسبی در انجام وظایف، مسئولیت‌پذیری، التزام آگاهانه به رعایت هنجارها و آداب اجتماعی و توان درگیر شدن در روابط پیچیده اجتماعی ظهور می‌یابد. یکی از نشانه‌های بلوغ اجتماعی در دختران، عزیز بودن او نزد اقوام خود و لازمه دست‌یابی به این منزلت اجتماعی، آشنایی به وظایف خود و عدم نیاز به امر و نهی دیگران است. برخورد منطقی با مشکلات، عدم لجاجت و آگاهی به وظایف همسری، از دیگر نشانه‌های بلوغ اجتماعی دختران است. آشنایی با وظایف همسری در پسران، همچون حسن معاشرت با همسر، صبر و بردباری بر آزارهای او، عدم آزار و اذیت جسمی همسر، آراستن خود برای زن، بخشش و نادیده گرفتن خطاها، تشویق به کارهای خوب و نهی از کارهای ناپسند، بلوغ اجتماعی او را می‌رساند.

بلوغ عاطفی دختران و پسران

یکی از مهم‌ترین کارکردهای ازدواج، تأمین نیازهای عاطفی، از ناحیه همسر است که علاوه بر توانایی بر پاسخ مناسب به این احساس، باید خود نیز این احساس را داشته باشد. یکی از دلایل نهی از ازدواج افراد قبل از بلوغ، در متون دینی، به‌دلیل عدم رابطه عاطفی و الفت‌گیری بین دختر و پسر بیان شده است. توانایی ابراز محبت و اظهار عشق به همسر و جلب عشق و عاطفه او به خود، از طریق خوش‌رویی، خوش رفتاری و حفظ آراستگی، حاکی از بلوغ عاطفی فرد است که الفت و ثبات را در خانواده به ارمغان می‌آورد. ابراز محبت به همسر، توانایی جلب محبت همسر، نهی از بی‌توجهی به او، خوشخویی و دلبری از وی و تأمین نیاز عاطفی وی از طریق آراستگی ظاهری و اظهار عشق و خوش‌زبانی، از جمله شرایط بلوغ عاطفی در دختران شمرده می‌شود که الفت و ثبات را در خانواده را به همراه دارد. پسران زمانی به بلوغ عاطفی می‌رسند که بتوانند با سازگاری، خوشخویی و دلبری به‌وسیله آراستن خود و فراهم آوردن امکانات رفاهی برای همسر، محبت و عشق او را به خود جلب کنند.

بلوغ اقتصادی پسران

یکی دیگر از شرایط ازدواج به‌هنگام، رسیدن پسران به بلوغ اقتصادی است؛ چرا که او موظف به تأمین هزینه‌های خانواده تازه تأسیس است که به‌وسیله عرف، شرع یا قانون بر او الزام شده است. هزینه‌هایی مثل مسکن، پوشاک، درمان، تفریح اعضای خانواده و تحصیل فرزندان. تأمین کامل چنین هزینه‌هایی در صورتی امکان‌پذیر است که مرد دارای درآمد کافی باشد و به بلوغ اقتصادی رسیده باشد که می‌تواند با حمایت والدین یا دولت انجام پذیرد. البته در صورت تأمین حداقلی امکانات مالی، نباید با انگیزه دست‌یابی به شرایط بهتر، ازدواج را به تأخیر انداخت.

آمارها

پرونده:نمودار.png

تحولات میانگین سن در اولین ازدواج در ایران در بازه زمانی ۱۳۴۵–۱۳۹۵ش

در ایران

در جمهوری اسلامی ایران سن قانونی ازدواج برای دختران ۱۳ سال و برای پسران ۱۵ سال تعیین‌شده است اما آمارهای جمعیتی کشور نشان‌دهنده افزایش سن افراد در ازدواج اول است. میانگین سن ازدواج در کل کشور در ۱۳۹۸ش برای مردان ۲۹٫۷ سال و برای زنان ۲۴٫۸ سال به ثبت رسیده که این آمار در ۳۱ استان کشور نیز یکسان نیست. این در حالی است که در سالیان اخیر همواره سن ازدواج افزایش‌یافته است. میانگین سن در اولین ازدواج یکی از معیارهای شناخت و پیش‌بینی آینده جمعیتی در کشورها است. بر این اساس با افزایش سن در اولین ازدواج بخصوص در میان زنان، نرخ باروری و میزان موالید کشور نیز کاهش می‌یابد.

آثار و پیامدها

مزایای ازدواج به‌هنگام

انسان بنا به طبیعت خود نیاز به داشتن آسایش و آرامش جسمانی و روحانی و انس و مودت دارد که فقط در کانون گرم و صمیمی خانواده پیدا می‌شود. به‌واسطه ازدواج است که غریزه سرکش شهوت آرام می‌گیرد و آسایش جسم و روح تحقق پیدا می‌کند. بر اساس آمارهای ارائه‌شده از سوی سازمان ثبت‌احوال کشور ازدواج گروه‌های سنی زیر ۱۸ سال پایدارترین ازدواج‌ها است و کمترین تعداد طلاق نیز مربوط به همین گروه سنی است. این در حالی است که بر اساس همین آمارها دختران ۲۵–۲۹ سال دارای بیشترین تعداد طلاق بوده‌اند.

از سوی دیگر ۲۶ درصد از مرگ‌ومیر مادران در هنگام زایمان نیز مربوط به مادران گروه سنی ۳۵ به بالا بوده است، این آمارها نشان‌دهنده این نکته هست که تنها ۱ درصد از مرگ‌ومیرها مربوط به مادران گروه سنی زیر ۱۸ سال است؛ همچنین احتمال سقط‌جنین و خطر ناهنجاری‌های کروموزومی در میان مادران گروه سنی ۳۵ به بالا نیز افزایش می‌یابد.

غریزه شهوت ازجمله غرایزی طبیعی انسان است که می‌بایست به آن در زمان مناسب و به‌صورت صحیح پاسخ داده شود. پاسخ مناسب به این غریزه و ارضای آن باید در چارچوب و محدوده تعیین‌شده توسط دین صورت گیرد. این چارچوب همان ازدواج است که موجب حفظ فرد از گناه و فساد می‌شود.

یکی از ثمرات ازدواج به‌هنگام، افزایش فرصت باروری و تولید نسل برای زوجین است، زیرا به نسبتی که ازدواج در سنین بالاتر رخ دهد به همان نسبت نیز سنین باروری در زنان کاهش پیدا می‌کند.

تعلل در ازدواج به‌هنگام

عروس و داماد دانشجو - دانشگاه تهران

عروس و داماد دانشجو جلوی سر در دانشگاه تهران

با افزایش سن ازدواج، جوانان از شیوه بهنجار ارضای غریزه جنسی و آثار و فواید آن محروم می‌شوند. روند رو به افزایش سن ازدواج، مشکلات فراوانی به دنبال دارد. این مشکلات عبارت‌اند از؛ افسردگی و از بین رفتن نشاط در جوانان، ابتلا به وسواس زیاد در انتخاب همسر، مشکل‌آفرینی فرزندان بزرگ و ازدواج‌نکرده در خانه، افزایش اضطراب و نگرانی بخصوص در دختران، از دست رفتن طراوت و زیبایی، ناامیدی و تصمیم به عدم ازدواج به خاطر کاهش میل به ازدواج، بی‌دقتی در انتخاب همسر و احتمال افزایش انحرافات.

در سال‌های اخیر به‌واسطه شرایط اقتصادی و اجتماعی تمایل به تجرد در میان بسیاری از جوانان افزایش‌یافته است. از سوی دیگر در سال ۱۴۰۰ش وجود ۹ میلیون و هشت‌صد هزار جوان مجرد و در سن ازدواج نیز خود سبب کاهش میزان باروری در کشور شده است.

بالا بودن سن ازدواج و تأخیر در این امر سبب تأخیر در فرزندآوری و کوتاه شدن دوران بارداری برای زنان می‌شود. تأخیر در سن ازدواج در سال‌های اخیر شدت بیشتری نیز یافته است. ترس از زایمان در سنین بالا از اثرات چنین اتفاقی در میان زنان و خانواده‌ها محسوب می‌شود.

آسیب‌شناسی

در بررسی علل تعلل در ازدواج به‌هنگام، علل مختلفی گزارش شده است. عللی همچون وسواس افراد و خانواده‌ها در انتخاب همسر، سنگین کردن مخارج ازدواج، تغییر شرایط زندگی از سنتی به صنعتی، تغییر در ایده‌آل‌ها و تصورات دختران و پسران از آینده و زندگی مشترک، کاهش سطح اخلاقی جامعه، به وجود آمدن شیوه‌های جدیدی از ارضای تمایلات جنسی، به وجود آمدن سبک‌های متفاوتی از زندگی زناشویی، شرایط نامناسب اقتصادی، وضعیت اشتغال جوانان، سربازی و تحصیلات دانشگاهی از مهم‌ترین دلایل تأخیر در امر ازدواج شمرده می‌شود. در این میان غالباً از وضعیت نامناسب اقتصادی به‌عنوان مهم‌ترین عامل در تأخیر ازدواج یاد می‌شود.

بحران ارضای نیاز جنسی

برخوردار نبودن دختر و پسر از بلوغ اجتماعی، عاطفی و اقتصادی برای تشکیل خانواده و به‌تأخیر انداختن ازدواج تا رسیدن به بلوغ‌های مذکور، بحران ارضای نیاز جنسی و فزونی انحرافات جنسی را به‌دنبال دارد. از این‌رو سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی صحیح در جهت تقویت سازوکارهای آموزشی و حمایتی برای کاهش سن انواع بلوغ اجتماعی، اقتصادی، عقلی و عاطفی و تلاش برای تقارن سن همه انواع بلوغ ضروری است.

منابع

• «آثار و پیامدهای کاهش جمعیت»، خبرگزاری صدا و سیما»، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• «تحولات میانگین سن در اولین ازدواج در ایران با تأکید بر نتایج سرشماری ۱۳۹۵»، مرکز آمار کشور، ۲۰ خرداد ۱۳۹۶ش.
• «گزارش عملکرد و دستاوردهای نظام کشوری مراقبت مرگ مادری در سال ۱۳۹۷»، دفتر سلامت جمعیت خانواده و مدارس، اداره سلامت مادران، ۱۳۹۷ش.
• «میانگین سن ازدواج زنان و مردان در ایران»، پایگاه خبری-تحلیلی مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «وضعیت نرخ باروری در ایران، گزارش جامع»، مؤسسه ملی تحقیقات سلامت جمهوری اسلامی ایران، بهار ۱۳۹۸ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مرکز بررسی‌های راهبردی ریاست جمهوری با همکاری پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی، ۱۳۹۴ش.
• احمدپناهی، علی، «روان‌شناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، در مجله مکاتبه و اندیشه، شماره ۴۰، پاییز ۱۳۹۰ش.
• احمدی، کامیل، طنین سکوت: پژوهشی جامع در باب ازدواج زودهنگام کودکان در ایران، تهران، شیرازه، ۱۳۹۶ش.
• اسلامی‌پناه، هادی، «ازدواج پژوهی در آیات الهی»، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۷، بهار ۱۳۸۴ش.
• افروز، غلامعلی، روان‌شناسی ازدواج و شکوه همسری، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۹ش.
• امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• اندرسون، نورمن، تحولات حقوقی جهان اسلام، ترجمه فضائلی، مصطفی و قنواتی، جلیل، فخرالدین اصغری، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۶ش.
• بستان، حسین و همکاران، اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ دوم، ۱۳۸۵ش.
• بستان، حسین، اسلام و تفاوت‌های جنسیتی در نهادهای اجتماعی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۸ش.
• بستان، حسین، جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۸ش.
• بهجت گیلانی‌فومنی، محمدتقی، استفتاءات، قم، دفتر حضرت آیه‌الله بهجت، ۱۴۲۸ق.
• حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، موسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۲ق.
• حکیم‌پور، محمد، زنجیر مقدس درآمدی بر چالش‌های فقهی و حقوقی پدیده کودک‌همسری، تهران، نگاه معاصر، ۱۴۰۰ش.
• راستگو، حامد، «توجه به اولویت‌های اساسی به‌جای طرح‌های سفارشی در حوزه زنان و خانواده»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر۱۳۹۶ش.
• رجبی، عباس، «سنّ ازدواج؛ عوامل افزایش و راهبردهای کاهش آن»، در مجله معرفت، شماره ۱۱۲، فروردین ۱۳۸۶ش.
• زارعی، فاطمه، «بیش از ۹ میلیون جوان در سن ازدواج و مجرد هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• زمانیان، امیرسینا، «بارداری بعد از ۳۵ سالگی: مادر سالم، جنین سالم»، سایت درمانکده، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۰ش.
• سبحانی تبریزی، جعفر، رساله توضیح المسائل، قم، مؤسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق، چ سوم، ۱۴۲۹ق.
• سروری، علی‌اصغر، اصول ژنتیک پزشکی در ازدواج، اصفهان، جهاد دانشگاهی واحد اصفهان، ۱۳۸۱ش.
• سلامت‌بخش، فرزانه، «میزان باروری در ایران به پایین‌ترین نرخ در ۸ سال اخیر رسید»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۹ش.
• شبیری زنجانی، سیدموسی، رساله توضیح المسائل، قم، سلسبیل، ۱۴۳۰ق.
• شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
• عباس‌زاده، محمد و نیکدل، نرمین، «مطالعه بسترهای زمینه‌ساز تأخیر در ازدواج دختران با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی»، در مجله زن در فرهنگ و هنر، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۵ش.
• علوی‌وفا، سعید، «واکاوی علّی لایه‌ای رشد جمعیت در ایران و رهیافت‌های رسانه‌ای آن»، در فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره ۱۰۴، زمستان ۱۳۹۹ش.
• فاضل لنکرانی، محمد، رساله توضیح المسائل، قم، امیر قلم، ۱۴۲۶ق.
• کاظمی‌پور، شهلا، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، در مجله زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۳ش.
• کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• متین‌نژاد، معصومه، «نگاهی به تأثیر افزایش سن ازدواج و بارداری در احتمال ابتلا به بیماریهای جسمی و روحی در زنان»، شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۹۹ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، لبنان، بیروت، چ اول، ۱۴۱۰ق.
• مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، قم، صدرا، ۱۳۹۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم، مدرسه امام علی، چ یازدهم، ۱۴۲۸ق.
• موسوی بلادی، صدرالدین، بررسی تحول ازدواج در ایران، تهران، فصلنامه جمعیت، سازمان ثبت احوال، شماره ۲۷ و ۲۸، ۱۳۷۸ش.
• موسوی خمینی، سید روح‌اللّه، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
• موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، هدایة العباد، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
• وحید خراسانی، حسین، توضیح المسائل، قم، مدرسه امام باقر، چ نهم، ۱۴۲۸ش.

• Fertility rate, total (births per woman) - Iran, Islamic Rep, web: worldbank.org, 2020.
• Family Choices: Fertility and infertility around the world web: globalfertilitymap.com, 2021.