فرار از خانه

فرار از خانه

غزل حیدری دختر 17ساله متاهل اهوازی، که بعد از فرار از خانه، به دست همسرش کشته شد

پادکست مقاله | 🡇 noicon

فرار از خانه؛ ترک منزل و خانواده بدون اجازهٔ سرپرست قانونی.

گریختن فرزندان از خانه به‌منظور ترک خانواده و بدون اجازهٔ والدین یا وصی قانونی آنها که اصطلاحاً فرار از خانه نامیده شده، نوعی واکنش نوجوانان یا جوانان نسبت به شرایطی است که از نظر آنها نامساعد، غیرقابل تحمل و تغییرناپذیر انگاشته می‌شود. بسته به نظام ارزشی حاکم در هر جامعه این عمل می‌تواند نوعی هنجارشکنی و آسیب اجتماعی به‌شمار آید.

فرار از خانه معمولاً به‌دلیل مشکلات خانوادگی، اجتماعی یا اقتصادی اتفاق می‌افتد و می‌تواند به پیامدهای جدی منجر شود. مهم‌ترین پیامدها شامل آسیب‌های جسمی، روانی و اجتماعی است. فرار از خانه می‌تواند به جرم‌آوری، اعتیاد، روابط جنسی ناامن، آسیب‌های جسمی و روانی، و تضعیف روابط خانوادگی بیانجامد. دختران بیشتر از پسران فرار می‌کنند و بیشتر در معرض خطر سوءاستفاده قرار می‌گیرند. به‌علاوه، فراری‌ها معمولاً با مشکلات اقتصادی روبه‌رو هستند که آنها را به‌سمت کارهای غیرقانونی مانند دزدی و خودفروشی سوق می‌دهد.

تعریف

فرار از خانه به اقدام به دوری و عدم بازگشت به منزل و ترک اعضای خانواده، بدون اجازه از والدین، قیّم یا وصی قانونی گفته می‌شود. این پدیده نوعی واکنش نسبت به شرایطی است که از نظر فرد نامساعد، غیرقابل‌ تحمل و بعضاً تغییرناپذیر تلقی می‌شود و معمولاً به‌عنوان یک مکانیسم دفاعی برای کاهش ناخوشایندی و خلاصی از محرک‌های آزاردهنده انجام می‌شود. فرار از خانه در نگاه اول پدیده‌ای فردی به نظر می‌رسد، اما با توجه به پیامدهای گسترده‌ای که بر خانواده و جامعه دارد، یکی از آسیب‌های اجتماعی جدی محسوب می‌شود. این اقدام نوعی انحراف و نقض مقررات خانواده است که به جرایم دیگر منجر می‌شود.

انواع فرار

فرار از جهت‌های مختلفی تقسیم‌بندی شده است. از نظر جنس و تأهل؛ از نظر اطلاع خانواده؛ از نظر همراهان؛ از نظر مدت زمان؛ از نظر مبدأ و مقصد و از نظر تکرار.

• از نظر جنس و تأهل: فرار از خانه در هر دو جنس زن و مرد و در هر دو گروه مجرد و متأهل رخ می‌دهد. این پدیده در دختران، به ترک محل زندگی بدون اجازهٔ سرپرست اعم از شوهر یا پدر، معمولاً با سرنوشت‌هایی چون زندگی در بهزیستی، زندان یا مراکز بازپروری همراه است. پسران به‌دلیل حس آزادی و استقلال بیشتر و نیز خطرپذیری کمتر در فضای بیرون از منزل، تمایل بیشتری به فرار از خانه دارند. در مورد پسران، ترک منزل پس‌از دوازده سالگی معمولاً فرار محسوب نمی‌شود، زیرا بسیاری از آنان در این سن به کار مشغول می‌شوند.
• از نظر انگیزه‌های روان‌شناختی: پدیدهٔ فرار دختران با دو رویکرد اصلی تحلیل می‌شود: در رویکرد انگیزشی: رفتار افراد تحت‌تأثیر عواملی مانند نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی، گرایش به یک موضوع یا اجتناب از آن شکل می‌گیرد. دختران ممکن است بر اثر تحقیر در مدرسه، فرار از مناقشات خانوادگی، یا جست‌وجوی لذت‌هایی مانند مصرف الکل یا روابط جنسی که در خانه ممنوع است، دست به فرار بزنند. در رویکرد شخصیتی: این رویکرد بر رابطهٔ میان فرار و ویژگی‌های شخصیتی مانند هیجان‌پذیری، خطرپذیری و تکانشی بودن تأکید دارد. احساس عدم تسلط بر زندگی، میل به رفتارهایی را برمی‌انگیزد که بیانگر ناامیدی و درماندگی هستند، ازجمله فرار از خانه.
• از نظر سن: نخستین تصمیم برای فرار از خانه معمولاً از حدود ۹ سالگی آغاز می‌شود. در این سن، فرار معمولاً خطرناک نیست؛ زیرا کودکان پس‌از چند ساعت سرگردانی و پریشانی به خانه بازمی‌گردند. اما اگر با تنبیه شدید مواجه شوند، ممکن است به فرار مجدد یا حتی خودکشی روی آورند. در بازهٔ سنی ۱۲ تا ۲۰ سالگی، میل به فرار، جدی‌تر و مستمرتر می‌شود. دلایل اصلی فرار کودکان و نوجوانان شامل جست‌وجوی استقلال، خشم، عدم کنترل هیجان، هیجان‌خواهی و خودمختاری است.
• از نظر انگیزه: متخصصان، فرارها را بر اساس انگیزه به سه دسته تقسیم کرده‌اند: اول، فرار واکنشی: با هدف هشدار و اعتراض به شرایط موجود. برای نمونه، نوجوانی که خود را در خانه نادیده گرفته شده می‌بیند، با فرار کردن، قصد آگاه‌سازی والدین و جلب توجه آنان را دارد. دوم، فرار برای زندگی راحت: در این حالت فرد، خانواده را مانعی بر سر راه آزادی و فعالیت‌های خود می‌بیند و با ترک خانه به‌دنبال سبک زندگی آزادانه‌تر است. سوم، فرار برای آینده: در این نوع، افراد به‌منظور ساختن آینده‌ای دلخواه و مستقل، از خانه می‌گریزند.
• از نظر اطلاع خانواده: در بیشتر موارد، فرار به‌صورت ناگهانی و بدون اطلاع خانواده رخ می‌دهد. پسران معمولاً قصد خود را به‌صورت تهدید به فرار، به خانواده اطلاع می‌دهند.
• از نظر همراهان: فرار به‌صورت تنها، فرارهای گروهی و فرار با جنس مخالف برای دوستی و قرار ملاقات رخ می‌دهد.
• از نظر مدت‌زمان: اگر فرار بی‌برنامه باشد و فرد با مشکلات متعددی مواجه شود، معمولاً کوتاه‌مدت است. اما اگر مشکلات خانوادگی حاد و عمیق باشد، فرار ممکن است بدون بازگشت باشد.
• از نظر مبدأ و مقصد: فرار معمولاً از شهرستان‌ها به شهرهای بزرگ، یا از شهرها به کشورهای دیگر صورت می‌گیرد.
• از نظر تکرار: فرار به دو دستهٔ اولین بار و فرار مجدد باوجود تلاش مددکاران برای بازگشت فرد به خانه تقسیم می‌شود.

علل و زمینه‌های فرار از خانه

فرار از خانه پدیده‌ای چندعلتی است که ریشه در تعامل پیچیده‌ای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی دارد. پژوهش‌ها نشان داده است که بین فرار از خانه با جنسیت، دلبستگی به خانواده و دوستان، و نابسامانی خانواده ارتباط مستقیم وجود دارد.

• عوامل خانوادگی: مهم‌ترین عوامل فرار، به‌ویژه در دختران، ناشی از نابسامانی خانواده است. درگیری‌ها و تنش‌های مداوم در خانه، طلاق والدین، نداشتن سرپرست یا بدسرپرستی، خشونت خانگی، خیانت و مشکلات اخلاقی همسر در زنان متأهل، فقدان ابراز محبت، تنبیه زیاد، شنیدن ناسزا، مشکلات ارتباطی و مشاجره‌های دائمی، آزار جنسی از سوی خانواده، کم‌رنگ بودن ارزش‌های اخلاقی و ضعف والدین در انتقال مهارت‌های زندگی ازجمله عواملی هستند که دختران را به فرار از خانه سوق می‌دهند.

• عوامل روانی و شخصیتی: ویژگی‌های فردی و روانی نقش مهمی در تصمیم به فرار دارند. اختلالات روحی، عاطفی و افسردگی، حس بی‌ارزشی، خردشدگی و عزت‌نفس پایین، ناتوانی در حل مسئله و کمبود مهارت‌های زندگی، پایین بودن سطح تعلیم و تربیت، نگرش منفی به خود و احساس تبعیض، ضریب هوشی پایین (میانگین حدود ۸۸درصد در برخی پژوهش‌ها) و سن بلوغ و آسیب‌پذیری دوران نوجوانی ازجمله عواملی هستند که افراد را در معرض فرار از خانه قرار می‌دهند.

• عوامل اجتماعی و فرهنگی: تغییرات اجتماعی و فرهنگی نیز به افزایش فرار از خانه دامن می‌زند. گسترش شبکه‌های اجتماعی و شکاف بین نسلی، تأخر فرهنگی والدین در تطابق با توقعات فرزندان، نقش رسانه‌ها در عادی‌سازی فرار از خانه از طریق فیلم‌ها و سریال‌ها، تغییر ارزش‌ها و بحران هویت در جوانان، تشویق دوستان و همسالان دارای سابقه فرار، و نحوهٔ گذران اوقات فراغت و نگرش مثبت به فضای بیرون از خانه ازجمله عواملی هستند که احتمال فرار را افزایش می‌دهند.

• عوامل ویژهٔ زنان متأهل، مردان و پسران: زنان متأهل عمدتاً به‌دلیل مشکلات اخلاقی همسر مانند خیانت، خشونت خانگی و رفتارهای نادرست از خانه فرار می‌کنند، مردان متأهل نیز به‌دلیل ناتوانی در تأمین هزینهٔ زندگی، نداشتن قدرت اِعمال خشونت و کتک خوردن توسط زنان دست به فرار می‌زنند. پسران نیز خلأ عاطفی، نبود رابطهٔ مناسب با والدین و تشویق دوستان را از علل اصلی فرار خود عنوان می‌کنند.

• نقش سخت‌گیری‌های ازدواج: در برخی موارد، سخت‌گیری خانواده‌ها در ازدواج فرزندان یا ترس از ازدواج اجباری، موجب می‌شود که دختران و پسران با فرار از خانه ‌به‌دنبال تحقق خواسته‌های خود باشند.

براساس آمارها، ۸۰درصد از دختران فراری متعلق به خانواده‌های نابسامان هستند. ۳۰درصد دختران جوان به‌دلیل نارضایتی به ازدواج فرار می‌کنند. تبعیض بین فرزندان، محدودیت و آزادی مطلق آنان، فرار از خانه با وعدهٔ پوچ مهاجرت به اروپا، فریب دختران با وعدهٔ ازدواج، گسترش ارتباطات مجازی و روابط دختر و پسر، رشد انحراف به‌دنبال سخت‌گیری‌های غیرمنطقی و بی‌جای بزرگ‌سالان، میل به رهایی از قیدوبندهای خانواده، فرار از فشارهای اجتماعی و خانواده، خشم، ترس، انتقام‌جویی، عوامل آشفتهٔ خانوادگی، اختلالات روحی، عاطفی و ژنتیکیِ منجر به افسردگی و خودگریزی، فساد اخلاقی، اعتیاد، بدرفتاری و بحران‌های اخلاقی والدین، طلاق، تنوع‌طلبی والدین، دریافت حمایت کم، آزارهای جنسی از سوی خانواده، شرایط غیرقابل تحمل خانه، فقدان ابراز محبت در خانه، تنبیه زیاد، مشکلات ارتباطی در خانه، داشتن مشکل با نامادری و ناپدری، حس بی‌ارزشی، خردشدگی، شنیدن ناسزا، بدرفتاری برادر بزرگ‌تر در صورت سرپرستی، مشاجرهٔ دایمی و سوءرفتار جنسیتی دوران کودکی موجب فرار دختران از منزل می‌شود. به‌طور کلی عوامل فرار از خانه را به موارد زیر تقسیم کرده‌اند:

• بین فرار از خانه با جنسیت، دلبستگی به خانواده و دوستان، نابسامانی و گسیختگی خانواده ارتباط وجود دارد.
• درونی؛ ویژگی‌های روانی، شخصیتی و جسمی شامل عوامل شخصیتی، ژنتیکی، روحی-روانی و بلوغ.
• بیرونی؛ عوامل خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و تربیتی.
• کمبود تعلیم و تربیت؛ نداشتن مهارت‌های زندگی و پایین بودن سطح تعلیم افراد موجب کاهش سطح زندگی افراد، روی آوردن به مشاغل کاذب، بی‌توجهی به خواسته‌های اعضای خانواده و کاهش توانایی افراد در درک اقدامات آینده می‌شود.
• زنان متأهل به‌دلیل مشکلات اخلاقی همسر مانند خیانت و خشونت خانگی فرار می‌کنند. مردان متأهل به‌دلیل ناتوانی در تأمین هزینهٔ زندگی، نداشتن قدرت اِعمال خشونت و کتک خوردن توسط زنان از خانه فرار می‌کنند. تشویق دوستان، خلأ عاطفی، نبود رابطهٔ مناسب والدین و فرزندان از علل فرار پسران از منزل است.تحقیقات مختلفی در ایران نشان داده‌اند که عواملی مانند درگیری‌ها و تنش‌های موجود در خانه، طلاق والدین و نداشتن سرپرست یا بدسرپرستی، مهاجرت از شهرستان‌ها به تهران، ناآگاهی و بی‌بهره بودن از ضریب هوشی بالا (میانگین ضریب هوشی در حدود ۸۸ درصد)، منجر به انتخاب گزینهٔ فرار از خانه به‌عنوان راه حل مشکلات از نظر فرد فراری شده است.

1. وضعیت خانوادگی؛ از مهم‌ترین عوامل فرار دختران از خانه است که ترکیبی از نااستواری روابط والدین، از هم گسیختگی خانوادگی، نابسامانی اقتصاد خانواده و ضعف کنترل اجتماعی خانواده است. همچنین، کم‌رنگ بودن ارزش‌های اخلاقی در خانواده، ضعف والدین در انتقال مهارت‌های زندگی و عدم توجه به نیازهای روحی و عاطفی فرزندان در دوران بلوغ، باعث می‌شود تا گاهی نوجوانان و جوانان حتی در خانواده‌های دارای وضعیت مالیِ مناسب، از خانه فرار کنند.
2. وضعیت روانی؛ در بُعد روانی، نگرش فرد به خود از اهمیت بسیاری برخوردار است. احساس اهمیت، احساس خوشبختی و احساس تبعیض در خانواده و جامعه، در تصمیم فرد به فرار تأثیرگذار است.
3. تضاد در خانواده؛ این مفهوم متأثر از سبک تربیتی در خانواده است؛ برای مثال، در سبک تربیتی مستبدانه، والدین اهمیت کمی به شخصیت و نظرات فرد در خانواده می‌دهند؛ اما روابط صمیمی اعضای خانواده تضاد در خانواده‌ها را به حداقل می‌رساند.
4. نحوهٔ گذران اوقات فراغت؛ هرچه میزان تماس روزانهٔ فرد با بیرون از خانه بیشتر باشد و نیز نگرش او نسبت به فضای بیرون از خانه مثبت‌تر از فضای درون خانه باشد، احتمال فرار فرد افزایش می‌یابد.
5. رابطهٔ فرد با همسالان؛ در صورتی‌که فرد با همسالانی که در گذشته سابقهٔ مجرمیت و فرار داشته‌اند، ارتباط نزدیک برقرار کند، می‌تواند فرار را به‌عنوان مکانیسمی در مقابله با مشکلات خود انتخاب کند.
6. گسترش شبکه‌های اجتماعی و شکاف بین نسلی؛ امروزه، به‌دلیل گسترش شبکه‌های اجتماعی، افزایش اطلاعات، ارتباطات و آشنایی اعضای خانواده با حقوق خود، توقعات و انتظارات افراد از یکدیگر نیز افزایش یافته است. تأخر فرهنگی والدین از شرایط فعلی و متناسب با توقعات و انتظارات فرزندان، شکاف بین نسلی فرزندان و والدین را بیشتر کرده است.
7. رسانه؛ در صورتی‌که آمارهای غلوآمیز در مورد فرار توسط رسانه‌ها اعلام شده و فرار از خانه به‌عنوان پدیده‌ای در جامعه مطرح شود که قبح زیادی ندارد، با افزایش شیوع پدیدهٔ فرار از خانه مواجه خواهیم شد. کارشناسان معتقدند که عدم نظارت خانواده در زمان تماشای بسیاری از فیلم‌ها و سریال‌ها، حتی در شبکه‌های داخلی، توسط فرزندان، منجر به ترویج پدیدهٔ فرار از خانه می‌شود.
8. سن بلوغ؛ افراد در سنین نوجوانی آسیب‌پذیرتر بوده و احساس می‌کنند که کسی آنها را درک نمی‌کند. آنها در این سنین که به سن بلوغ معروف است، دچار زودرنجی، حساسیت، درون‌گرایی، انزواطلبی و جلب توجه شده و در آستانهٔ آسیب اجتماعی خانه‌گریزی قرار دارند.
9. سخت‌گیری والدین در ازدواج فرزندان؛ در برخی موارد، تلاش‌های دختر و پسر برای ازدواج، به‌دلیل سختگیری‌های خانوادهٔ دختر، ناموفق بوده و در نتیجه آنها تلاش می‌کنند تا با فرار از خانه به این مهم دست یابند. در برخی موارد نیز دختران از ترس ازدواج اجباری، دست به فرار زده و از بازگشت به خانه امتناع می‌کنند.
10. تغییر ارزش‌ها؛ بسیاری از جوانان امروزی با مشکل بحران هویت روبه‌رو بوده و در برخی موارد، ارزش‌های اجتماعی و خانوادگی را در تضاد می‌انگارند. این گروه از اشخاص، ممکن است برای فرار از این حالت، به فرار از خانه متوسل می‌شوند.

آمار فرار از خانه

براساس اعلام سازمان بهزیستی، سالانه بین ۱۰ تا ۱۵درصد از دختران ۱۴ تا ۱۸ ساله در ایران از خانه فرار می‌کنند، هرچند کارشناسان معتقدند این آمار تنها مربوط به دخترانی است که خدمات دریافت کرده‌اند و الزاماً نشان‌دهندهٔ کل موارد فرار نیست. فرار در پسران نیز رخ می‌دهد، اما به‌دلیل حساسیت کمتر اجتماعی، آمار دقیقی از آن در دسترس نیست و آنان معمولاً در مراکز کودکان کار یا مراکز شبه‌خانواده ساماندهی می‌شوند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ۴۴درصد از دختران فراری پیش‌از فرار با یکی از والدین زندگی می‌کرده‌اند و فرار دختران در ایران شش برابر پسران است؛ همچنین ۴۴درصد آنان ترک‌تحصیل کرده و بیش از ۳۵درصد سابقهٔ اعتیاد دارند.

در جهان، سالانه حدود یک میلیون نوجوان ۱۳ تا ۱۹ ساله منزل را ترک می‌کنند و سن فرار در کودکان و نوجوانان در دنیا، زیر هجده سال است. درحالی‌که سن فرار در ایران به ۹ سالگی کاهش یافته و سالانه حدود شش هزار دختر با رشد سالانه ۱۵ تا ۲۰درصدی از خانه می‌گریزند. بیشترین آمار فرار مربوط به استان‌های خوزستان و لرستان است و شهرهای تهران، مشهد، رشت، اصفهان و شیراز به‌ترتیب مقصدهای اصلی فراریان محسوب می‌شوند. از نظر تأمین مخارج، نیمی از دختران فراری فاقد سرپناه مشخص هستند و روش‌های آنان شامل برداشتن پول از خانه، ۲۲درصد، قرض گرفتن، ۸درصد، خودفروشی، ۵درصد، کار کردن، ۴درصد، دزدی، ۶درصد، تبادل موادمخدر، ۵درصد، زندگی با جنس مخالف، ۶درصد و ۱۰درصد نیز بدون برنامه هستند.

حدود ۵درصد از دختران فراری به‌دلیل ناسازگاری با والدین، ۵درصد مشکلات روانی، ۱۵درصد اوضاع نامساعد مالی، ۳درصد اعتیاد، ۱۳درصد نبود امنیت در خانه، ۱۶درصد اغفال، ۷درصد گرایش به موضوعات انحرافی، ۵درصد ازهم‌پاشیدگی خانواده، ۵درصد ازدواج نابسامان، ۷۰درصد برخورد ناشایست والدین، ۵۳درصد کنترل شدید رفتار توسط سرپرست و والدین، ۴۰درصد به‌دلیل فرزند طلاق بودن، ۳۰درصد وجود اعضای معتاد در خانواده، ۲۲درصد داشتن سابقهٔ زندان و ۷درصد به‌دلیل اینکه غالباً شاهد مشاجره در خانواده بوده‌اند، اقدام به فرار کرده‌اند.

فرار در فرهنگ و ملل

در جهان غرب

زوال ارزش‌های خانواده در غرب با مادی‌گرایی، رضایت شخصی و لذت آنی به‌جای سعادت جمعی در خانواده مشهود است و دگرگونی هنجارهای اجتماعی موجب گرایش به خانواده‌های ازهم‌پاشیده و نابسامانی کودکان شده است. در آمریکا سالانه حدود ۱٫۵ میلیون کودک از خانه فرار می‌کنند. به ازای هر هفت نوجوان، یک نفر از خانه فرار می‌کند که بیشتر آنها پسر هستند. درصد بالایی از دختران نوجوان فراری در آمریکا به خانواده‌هایی با مشکلات اقتصادی و اجتماعی شرایط نامتعادل تعلق دارند و دچار حاملگی قبل از ازدواج می‌شوند و در رفتارهایی مانند بی‌بندوباری جنسی، ولگردی و خودکشی درصد بالاتری از پسران دارند.

آمار تلخ فرار دختران از خانه در روزنامه دیدبا

کتاب عوامل پیشگیرانه فرار دختران از منزل

راهکارهای پیشگیری

کارشناسان، توصیه‌هایی را در راستای پیشگیری از فرار فرزندان از خانه ارائه داده‌اند:

1. بهبود ارتباط والدین با فرزندان به‌خصوص نوجوانان؛ نحوهٔ رفتار با فرزند نوجوان به‌صورت کامل با کودک متفاوت است. برقراری ارتباط نزدیک با فرزندان باعث می‌شود تا والدین، بهتر به فرزندان نزدیک شده و از درون آنها باخبر شوند.
2. دقت کردن به وضعیت روانی فرزندان؛ بخش عمده‌ای از تصمیم فرزندان به فرار از خانه، با شرایط فشار و استرس‌های آنها در خانه مرتبط است.
3. جدی گرفتن هرگونه تهدید مبنی بر ترک خانه؛ این تهدیدها گاهی در راستای باج‌گیری از والدین صورت می‌گیرند اما کارشناسان معتقدند که هزینهٔ بررسی خواسته‌های فرزندان به‌مراتب از هزینه‌های بی‌توجهی به تهدیدها و مواجه شدن با فرار آنها از خانه کمتر است.
4. پررنگ شدن نقش مدارس؛ کارشناسان معتقدند که بیشترین آمار دختران و پسران فراری از خانه در سنی رخ می‌دهد که آنها مشغول تحصیل در مدارس هستند. آنها بر این باورند که آموزش مهارت‌های زندگی و مدیریت کنترل رفتار در مدارس، ضعیف بوده و وزارت آموزش و پرورش با پررنگ کردن این آموزش‌ها در مدارس می‌تواند در کاهش پدیدهٔ فرار از خانه تأثیرگذار باشد.
5. اصلاح ویژگی‌های شخصیتی؛ ارتقای تعادل شخصیتی و انعطاف‌پذیری مانند عزت‌نفس، خودپندارهٔ مثبت، خودکنترلی، خودگردانی و خوش‌بینی.
6. ایجاد مهارت ارتباطی؛ توانایی بهرهٔ مناسب از مهارت‌های کسب شده و ایجاد تعادل بین آموخته‌ها و استعدادهای درونی نوجوانان.
7. آگاه‌سازی؛ افزایش آگاهی کودکان و نوجوانان، با نمایش فیلم، انتشار پوستر و کتاب و سخنرانی به‌منظور تغییر در نگرش و رفتار آنها و آگاه‌سازی والدین به جایگاه خود و تببین حق فرزندان و مشارکت آنها در اجرای برنامه‌ها.
8. جایگزینی موقعیت؛ ایجاد موقعیت‌هایی جذاب مرتبط با زندگی واقعی برای تقویت اعتمادبه‌نفس و استفاده از فعالیت‌های هنری، ورزشی و تفریحی برای آرامش، نوجویی و هیجان.
9. پرورش عاطفی؛ رشد ویژگی‌های عاطفی از راه برنامه‌هایی مانند بهبود نگرش، مسئولیت‌پذیری، خودشناسی و کمک به تحقق نیازهای فردی.
10. حمایت خانواده؛ وجود پیوندهای عاطفی در خانواده، مراقبت والدین و تأمین رشد و پرورش، امن نگه داشتن محیط خانه، آموزش فرزندان برای بیان مشکلات خود، نشان دادن علاقه به فرزندان، همدلی با فرزندان، حمایت از آنها در بحران‌ها، توجه به تهدیدهای فرزندان در مورد فرار، جویا شدن علل و یافتن راهکار برای آن.
11. رسانه؛ ارائهٔ ارزش‌ها، آموزش مهارت‌های اجتماعی، آگاه‌سازی کودکان از موقعیت‌های خطرناک، نقد رفتارهای نابهنجار در کودکان و ارتقای موفقیت‌جویی در نوجوانان با استفاده از رسانه قابل تحقق است. برنامه‌ریزی درست و بررسی عوامل مؤثر بر فرار، نمایش هنجارهای سالم و متناسب با فرهنگ ایرانی در رسانه، آگاه‌سازی والدین به وظایف آنها در قبال فرزندان، افزایش اطلاعات جوانان و نوجوانان با هدف هویت‌بخشی، شخصیت‌سازی و فرهنگ‌سازی، تقویت پایه‌های اعتقادی، مذهبی و فرهنگ ایرانی در رسانه و به تصویر کشیدن واقعیت زندگی فرار دختران از خانه برای تأمل در عواقب آن برای دخترانی که قصد فرار دارند.
12. حمایت آموزش‌وپرورش؛ برخورداری کودکان و نوجوانان از آموزش‌وپرورش رایگان، تناسب امکانات آموزشی با زندگی واقعی، ایجاد تحولات فرهنگی بنیادی و افزایش سطح دانش دانش‌آموزان.
13. آموزش والدین دربارهٔ نحوهٔ رفتار با جوانان از راه رسانه و سمینار، استفاده از مشاوران و مددکاران مجرب در مدارس؛
14. کسب رویکرد عقلانی، اجتماعی و عاطفی؛ آموختن مهارت‌های لازم توسط نوجوانان برای قدرت تشخیص و زیرسؤال‌بردن عقاید نامعقول اکتسابی و ساخته‌شده و حفظ‌شده و تغییر واکنش‌های هیجانی با توجه به موقعیت‌ها.
15. توانمندسازی فرهنگی خانواده‌ها، آموزش مهارت‌های فرزندپروری، همسویی ارزش‌های خانواده و محیط آموزشی و رسانه برای ایجاد تعادل در پیشگیری از فرار کودکان و نوجوانان مؤثر است.

پیامدهای فرار از خانه

آمارها و شواهد نشان داده‌اند که فرار از خانه، مشکلات دختران را کاهش نمی‌دهد، بلکه آنها را وارد یک چرخهٔ آسیب‌زای اجتماعی می‌کند. کارشناسان معتقدند که فرار دختران از خانه، منجر به افزایش جرم و جنایت در جامعه شده و امنیت و سلامت اجتماعی را به خطر می‌اندازد. خود فروشی، اعتیاد به مواد مخدر، توزیع مواد مخدر، رواج روسپی‌گری، شیوع انواع بیماری‌های مقاربتی، تشکیل باندهای فساد و فریب سایر زنان و دختران، ضربه خوردن به حیثیت و شرافت خانوادگی، طرد شدن از خانواده، تحمل‌ناپذیری فضای خانواده پس از فرار و کاهش احتمال تشکیل خانواده برای دختر، از پیامدهای فرار دختران از خانه است. اگرچه فرار از منزل پدیده‌ای فردی به‌نظر می‌آید؛ ولی منشأ رفتارهای ضداجتماعی، آشفتگی و اختلال در جامعه است.

• فرار از خانه موجب بی‌خانمانی، فحشا، اعتیاد به موادمخدر، بی‌بندوباری جنسی، سرقت، اعتیاد، توزیع موادمخدر، تشکیل خانه‌های فساد، مورد آزار و سوءاستفاده قرارگرفتن، افزایش جرم و جنایت، پیدایش و افزایش باندهای جنایت و بزهکاری برای استثمار دختران نوجوان، آسیب سلامت و امنیت می‌شود.
• پیامدهای فرار کودکان و نوجوانان؛ فرار کودکان از منزل موجب ایجاد پدیدهٔ کودکان خیابانی، بزهکاری، ورود زودرس به محیط آسیب‌زای بیرون منزل، فریب نوجوانان دیگر، ازبین‌رفتن نوجوانان به‌عنوان آینده‌سازان و سرمایهٔ اجتماعی ملی و رفتارهای جنسی پرخطر می‌شود. نوجوانان پس از فرار در مواجهه با محیط خارج از منزل، دچار سردرگمی می‌شوند. با افزایش مخاطرات و تنش‌ها، به‌دلیل ناتوانی در کنترل هیجان، قادر به ارزیابی موقعیت جدید و بازداری بر رفتار خود نیستند و به‌جای حل مسئله، دچار هیجان می‌شوند که موجب ایجاد الگوی غیرمنعطف تجربه و پاسخ و آسیب‌های اجتماعی و روان‌شناختی می‌شود.
• پیامدهای فرار دختران؛ به ۶۰درصد از دختران فراری از هفتهٔ اول تعرض می‌شود و بیش از نیمی از آنها برای کسب سرپناه یا پول در مدت فرار، هر روز ارتباط جنسی دارند. ۹۰درصد دختران فراری جذب باندهای فساد می‌شوند. به بیشتر دختران فراری در کمتر از ۲۴ ساعت پس از فرار تجاوز می‌شود. طبق آمار بین‌المللی، این باندها، سالانه ده میلیون دلار بابت قاچاق و تجارت دختران و زنان سود می‌کنند.
• فرار دختران از منزل موجب می‌شود که آنها در تربیت نسل آینده و الگوبودن برای فرزندان دچار مشکل شوند. بروز معضل زنان خیابانی، کاهش سن آسیب‌های اجتماعی، خودفروشی و خودکشی از پیامدهای فرار دختران از منزل است. فرار دختران باعث بدنامی و ننگ خانواده می‌شود و ضربهٔ شدیدی به شرافت و حیثیت خانواده وارد می‌کند و نمایانگر ناکارآمدی، اختلاف و تعارض خانواده است.

حمایت از فراریان

مددکاران مستقر در پارک‌ها و پایانه‌های مسافربری، دختران و پسران فراری را شناسایی می‌کنند. پذیرش افراد فراری در مراکز بهزیستی به‌صورت خودمعرف، دستور قاضی یا نیروی انتظامی و اورژانس اجتماعی است. توجه نداشتن به ریشهٔ فرار و طراحی مکانی موقت، محیطی برای کسب اطلاعات و تجارب تازه‌کارها، توجیه فرار، جسورتر شدن آنها، عاملی برای تکرار این عمل برای افراد مستقر در بهزیستی است.

نقش رسانه

رسانه‌ها نقش دوگانه و مهمی در جامعه‌پذیری یا انحرافات اجتماعی دارند. رسانه‌ها با آشناکردن افراد با لذت‌ها و چشم‌اندازهای جدید برخواسته‌ها دامن می‌زنند، پاسخگونبودن خانواده به خواسته‌های ناشی از آشنایی افراد با لذت‌ها و چشم‌اندازهای جدید ناشی از رسانه، موجب دلزدگی فرزند از خانواده می‌شود. فیلم‌های منتشرشده در مطبوعات و رسانه‌ها در مورد فرار، قبح این عمل را از بین می‌برد. حس شکاف بین چشم‌انداز ارائه‌شدهٔ خانوادگی و اجتماعی نشرشده و زندگی واقعی موجب شکاف می‌شود.

نقش باورهای مذهبی

تمایلات مذهبی به‌عنوان عامل نظارتی، موجب جلوگیری از فرار از خانه می‌شود. افراد معتقد به عقاید مذهبی که جامعه‌پذیری خود را در خانواده گذرانده‌اند و برای خانواده و نقش آن اهمیت قائل هستند، به‌دلیل اعتقاد و پای‌بندی به اصول شرع و امید دستیابی به لذت‌های باقی، نیازهای خود را برای رسیدن به رستگاری به تأخیر می‌اندازند و از لذایذ افسارگسیخته دوری می‌کنند.

منابع

• «۳۱ خانهٔ سلامت به دختران فراری خدمات می‌دهند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۷ش.
• «آسیب اجتماعی فرار از خانه و زمینه‌ها و ابعاد آن»، وب‌سایت افسران، تاریخ بازدید: ۲ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «آسیب‌شناسی اجتماعی زنان»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: ۲ مرداد ۱۳۸۲ش.
• «اختلاف نظر فرزندان با پدر و مادر دلیل فرار از خانه»، مهرنیوز، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «ارتباطات مجازی فرار از خانه را به فرار در خانه تبدیل کرده است»، خبرگزاری ایرنا، تایخ بازدید: ۲ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «اصرار غرب بر ترویج فردگرایی در ایران»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۱ش.
• «افزایش فرار مردان همسردار از خانه»، روزنامهٔ توسعهٔ ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «انگیزه و انواع فرار از خانه»، وب‌سایت روان‌شناسی میگنا، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «انواع فرار از خانه»، وب‌سایت فیلیا، تاریخ بازدید: ۲ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «بررسی عوامل روانی- اجتماعی مرتبط با فرار دختران از خانه»، وب‌سایت سازمان بهزیستی کشور، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۸ش.
• «بن‌بستی به نام فرار از خانه»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
• «بیشترین سن فرار از خانه چند سالگی است؟ / چرا نوجوانان فراری به تهران و مشهد روی می‌آورند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران - ایسکانیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۳۹۶ش.
• «تحقیق بررسی علل فرار دختران»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «جلوگیری از فرار در منزل» وب‌سایت ذهن نو، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «چرا دختران از خانه فرار می‌کنند؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «چقدر دختر فراری در ایران وجود دارد؟» همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• «خانواده در فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت بلوگفا، تاریخ بازدید: ۲ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «خانواده‌های مستعد فرار دختران از خانه+ راه کار»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «دختر جوان با رؤیای ازدواج و مهاجرت از خانه گریخت»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «دختران و پسران فراری به این ۵ استان می‌روند!/ علل فرار از خانه!»، وب‌سایت رکنا، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «سرنوشت متفاوت دختران فراری در مشهد/ رفتار اصلاح‌گرانه با پناهندگان به امام مهربانی‌ها»، خبرگزاری فارس، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «سن دختران فراری هر روز کاهش می‌یابد»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۸۸ش.
• «علل و پیامدهای فرار دختران از خانه»، وب‌سایت مگز ایرانز، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «فرار از خانه با وعدهٔ پوشالی مهاجرت به اروپا»، وب‌سایت پایگاه خبری خلیج‌فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «فرار از خانه»، وب‌سایت فیلیا، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «فرار از منزل چیست و علل فرار دختران از خانه چیست؟»، وب‌سایت مؤسسهٔ حقوق سروش نافعان دادمان، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «فرار دختر و پسر برای ازدواج»، وب‌سایت مهر پارسیان، تاریخ بارگذاری: ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «مسابقهٔ اروپا و آمریکا در فروپاشی زندگی خانوادگی»، وب‌سایت پیشخوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۲ش. معظمی، شهلا و اسمعیلی، محسن، «جرم‌شناسی پدیدهٔ فرار از منزل نوجوانان»، رهیافت پیشگیری از جرم، دورهٔ سوم، تابستان ۱۳۹۹ش.
• «یک تصمیم غلط، یک دنیا پشیمانی»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• اعزازی، شهلا، «خشونت خانوادگی- خشونت اجتماعی»، نامهٔ انجمن جامعه‌شناسی ایران، ویژه‌نامه همایش آسیب‌های اجتماعی ایران، تهران، شمار هٔ ۴، ۱۳۸۰ش.
• افراسیابی، حسین و عرب مقدم، نرگس، «مطالعهٔ عوامل مرتبط با گرایش نوجوانان به فرار از خانه»، فصلنامهٔ دانش انتظامی، شمارهٔ دوم، ۱۳۹۰ش.
• جوادی، محمدرضا، «انگیزه و انواع فرار»، وب‌سایت میگنا، تاریخ درج مطلب ۳۰ دی ۱۴۰۰ش.
• حقیقت‌دوست، زهرا، «عوامل زمینه‌ساز فرار دختران از خانه»، فصلنامهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ سیزده، تابستان ۱۳۸۳ش.
• صدیق اورعی، غلامرضا، «نفوذ فرهنگ غرب در ایران»، نامهٔ پژوهش، شمارهٔ چهارده و پانزده، پاییز و زمستان ۱۳۷۸ش.
• عابدی تهرانی، طاهره و افشاری، فاطمه، «تأثیر رسانه در گسترش مصادیق بی‌بندوباری (فرار از خانه و روابط جنسی نامشروع) و راه‌حل‌های آن»، فقه و حقوق خانوده، شمارهٔ ۵۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ش.
• فولادیان، مجید و دیگران، «عوامل مؤثر بر فرار دختران از منزل»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پرتال جامع علوم انسانی، بی‌تا.
• قاسمی، اعظم و دیگران، «اثربخشی رفتار درمانی عقلانی- هیجانی بر سیستم‌های فعال‌ساز/ بازداری رفتاری، رفتارهای پرخطر جنسی و اجتناب تجربی در نوجوانان دارای سابقهٔ فرار از خانه»، رویش روان‌شناسی، شمارهٔ دوازده، اسفند ۱۴۰۰ش.
• گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمهٔ منوچهر منصوری، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.
• معظمی، شهلا، فرار دختران چرا؟، تهران، گرایش، ۱۳۸۲ش.
• میرزمانی، محمود و دیگران، «ویژگی‌های زمینه‌ای دختران و زنان گریزان از خانه، تحت پوشش مراکز بازپروری سازمان بهزیستی استان تهران»، مجلهٔ تازه‌های روان درمانی، شماره ۳۳ و ۳۴، ۱۳۸۳ش.
• نیک‌پور، سحر، «مقایسهٔ نهاد خانواده در اسلام و غرب»، فصلنامهٔ تحقیقات نوین میان رشته‌ای حقوق، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۴۰۱ش.
• هاشمی، سیدضیا و دیگران، «پیامدهای فرار دختران از منزل»، نشریهٔ رفاه اجتماعی، دوره ۱۱، شماره ۴۰، ۱۳۹۰ش.

• Nye, Ivan, F. “Family Relationships and Delinquent Behaviour”, New york, John Wiley Press, 1975.