تحصیل دختران

تحصیل دختران؛ علم‌آموزی و کسب دانش توسط دختران.

تحصیل زنان و کسب علم و دانش توسط آنها در طول تاریخ با کمیت و کیفیت متفاوت، وجود داشته است. علم‌آموزی دختران در مقاطع مختلف تحصیلی سبب افزایش سطح آگاهی و دانش آنها شده و تأثیر مستقیمی بر زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی آنها دارد.

اهمیت تحصیل دختران

دختران به‌عنوان مادران آینده، نقش مهمی در خانواده و اجتماع بر عهده دارند و بهره‌مندی از دانش، یکی از حقوق اصلی و مسلم آنها به‌شمار می‌رود. بها دادن به علم‌آموزی دختران و رشد علمی آن‌ها بخشی از روند رشد و ترقی جامعه است. دختران با تحصیل علم، گامی مهم در توانمندسازی خویش و شکوفایی استعدادهای خود در زمینه‌ها و عرصه‌های مختلف برمی‌دارند. همچنین تحصیل دختران نقش مهمی در تعالی خانواده دارد.

تاریخچه

دختران در برخی جوامع کهن به تحصیل علم می‌پرداختند. به‌عنوان مثال در روم باستان از زنان تحصیل‌کرده‌ای یاد شده که به طبقات بالای جامعه تعلق داشتند. در کشورهای غربی تحصیلات عمومی‌تر زنان در قالب صومعه‌ها آغاز شد و راهبه‌ها در آنجا، تحصیلات مذهبی دریافت می‌کردند. به‌عنوان نمونه، در قرن ششم بعد از میلاد، در برخی متون از معلمان زنی که دانش‌آموزان دختر را تربیت می‌کردند، یاد شده است.

در صدر اسلام

پیش از اسلام، در فرهنگ جامعهٔ جاهلی به آموزش و دانش‌اندوزی زنان توجه چندانی نمی‌شد و زنان اندکی مانند «ام‌الجندب» همسر امرؤالقیس و «خنساء» ناقد اشعار حسان بن ثابت، نامور شده‌اند. بعد از ظهور اسلام اما آموزش دختران و زنان وضعیت متفاوتی پیدا کرد؛ پیامبر خدا زنان را همانند مردان به سوادآموزی سفارش کرد و خدیجه، همسر پیامبر و فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی از جمله زنان مکه بودند که سواد آموخته بودند. بعد از استقرار حکومت اسلامی در مدینه، پیامبر خدا در مسجد به‌صورت عمومی به زنان و مردان مسائل دینی و اجتماعی را آموزش می‌داد و گاهی به‌صورت ویژه پاسخ‌گوی سئوالات زنان بود. فاطمه، دختر پیامبر نیز یکی از فعالیت‌های اجتماعی خود را آموزش زنان مدینه، تعریف کرده بود. از زنان مسلمان و نام‌آور در شعر و ادب، اسامی زیادی در تاریخ ثبت شده است. ائمه شیعه نیز دختران و زنان به دانش‌اندوزی سفارش می‌کردند و از میان شاگردان امام صادق به نام ۳۰ زن اشاره شده است.

طبق گزارش برخی متون، پیامبر اسلام در مقابل آموختن خواندن و نوشتن توسط لیلی بنت عبدالله به همسرش حفصه، به او یک خانه عطا کرد و به همسرش حفصه دستور داد تا به دیگر همسرانش نیز سواد بیاموزد. در گزارش دیگری، نبی اکرم از استادی به نام شفا می‌خواهد تا به همسرش، خط بیاموزد. همچنین از شاگردی فضه، اسماء و رقیه نزد حضرت فاطمه گزارش‌هایی وجود دارد. آموزگاری زنان، محدود به شاگردان زن نبود؛ در برخی منابع از حضور مردان نزد زنان و سؤال و جواب‌های آنان نیز یاد شده است.

در غرب

در غرب، از دهه هفتاد قرن بیستم میلادی، نقش زنان در توسعه و به تبع آن آموزش آنها بیشتر مورد توجه قرار گرفت. معاون بانک جهانی معتقد بود که آموزش دختران، به همان اندازه که یک موضوع اجتماعی است موضوع اقتصادی نیز هست.

در افغانستان

افغانستان تنها کشوری است که دختران آن از حق تحصیل محروم هستند. در سال ۲۰۰۱م، بعد از کنار رفتن طالبان از قدرت، تحصیل دختران نزدیک به صفر بود؛ اما در سال ۲۰۱۸م، تعداد آنان به دو و نیم میلیون نفر رسید و از هر ده دانش‌آموز ابتدایی چهار دانش‌آموز دختر بودند.

طالبان در دور دوم به‌قدرت‌رسیدن با تحصیل زنان در سطح بالاتر از ابتدایی مخالفت کرد. در این راستا در ۲۱ مارس ۲۰۲۲م، طالبان ممنوعیت تحصیل دختران را امری موقت اعلام کرد؛ اما نه‌‌تنها دروازه مکاتب برای دختران بازگشایی نشد؛ بلکه در فرمان جدید دختران و زنان را از تحصیلات عالیه دانشگاهی منع کرد. بعد از گذشت دو سال تاکنون هیچ چشم‌انداز روشنی برای آغاز تحصیل مجدد زنان در افغانستان وجود ندارد. الجزیره در گزارشی اشاره کرده است که طالبان به‌طور عمدی حدود یک‌و‌نیم میلیون دختر را از تحصیل محروم کرده است.

برخی منابع معتقدند که یک شبکه زیرزمینی در افغانستان برای تحصیل دختران وجود دارد. در این شبکه عده‌ای از دختران افغانستان به‌صورت مخفیانه به تحصیل ادامه می‌دهند. راه دیگر برای مبارزه با تصمیم طالبان استفاده از تحصیلات آنلاین است. عدۀ محدودی از دختران از تحصیل آنلاین در افغانستان در دوره طالبان بهره می‌برند. راه دشوار دیگر تحصیل دختران، مهاجرت است. عده‌ای زیادی از خانواده‌ها به‌دلیل محرومیت فرزندان دختر از تحصیل ناچار شدند کشور خود را ترک کنند تا دختران آنها بتوانند در خارج از کشور به تحصیل ادامه بدهند.

در ایران

در فرهنگ ایرانیان، علم‌آموزی زنان و تحصیل دختران، امری پذیرفته با گستره‌ای متغیر بوده است. در بسیاری از دوره‌های تاریخی، تحصیل دختران همانند علم‌آموزی پسران از دایرهٔ اولویت یا اهمیت زندگی مردم، خارج بوده است؛ به‌ویژه اولویت تشکیل خانواده و ازدواج به‌هنگام، توجه بسیاری از دختران در خانواده‌های کم‌درآمد را به سوی مشغله‌های دیگری غیر از دانش‌اندوزی جلب می‌کرد و فرصت علم‌آموزی به دختران و زنان خانواده‌های اشراف و برخوردار، محدود می‌شد. این وضعیت اجتماعی در تاریخ ایران تا دوران قاجار، غلبه داشت. در دوران قاجار نیز محل آموزش و تحصیل علم کودکان، مکتب‌خانه‌ها بودند که دختران سهم ناچیزی از آن داشتند. از اواخر دوره قاجار، سبک علم‌آموزی کودکان در ایران، دگرگونی‌هایی را تجربه کرد و به‌تدریج مدارسی با الهام از سبک آموزشی غرب در ایران شکل گرفت. در مدارس جدید، ارزش‌های فرهنگی ایرانیان مانند حجاب و حیا که برگرفته از آموزه‌های اسلام بود مورد بی‌توجهی قرار می‌گرفت و به همین دلیل، خانواده‌های متدین، محیط آموزشی مدارس را مناسب تحصیل دختران نمی‌دانستند. این ناسازگاری در زمان پهلوی با غلبهٔ رویکرد تحصیل به شرط کشف حجاب و پرهیز از هنجارهای دینی به اوج رسید. در نتیجه، بسیاری از دختران از تحصیل بازماندند.آموزش عالی نیز در این دوران بیشتر شامل دختران ثروتمند می‌شد. پیش از انقلاب اسلامی بیش از نیمی از جمعیت بالای ۶ سال در کشور سواد خواندن و نوشتن نداشتند و در سال ۱۳۵۵ش، تنها یک‌سوم زنان سواد داشتند.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، تحصیل دختران به‌صورت جدی مورد توجه قرار گرفت؛ در همین راستا، مظاهر فساد و الگوهای فرهنگی غرب از محیط مدارس و دانشگاه‌ها زدوده شد و بر رعایت هنجارهای دینی و فرهنگ اصیل ایرانی در مواردی مانند پوشش دختران، تأکید شد. این رویکرد موجب جلب اعتماد خانواده‌ها برای فرستادن دختران خود به مدارس و دانشگاه‌ها شد. در هفتم دی ۱۳۵۸ش جمهوری اسلامی ایران با تأسیس سازمان نهضت سوادآموزی، عزم خود را برای باسواد کردن تمام افراد جامعه حتی در دورترین مناطق کشور نشان داد و این تصمیم با استقبال تعداد زیادی از بی‌سوادان به‌خصوص دخترانی روبرو شد که فرصت دانش‌آموزی را در دورهٔ حکومت پهولی از دست داده بودند. با اجرای برنامه‌های گوناگون به شکل معناداری بر میزان جمعیت باسواد کشور افزوده شد و در سال ۱۳۹۵ش، میزان افراد باسواد کل کشور به ۸۷٫۶ درصد رسید. امروزه در بسیاری از مناطق کشور حتی مناطق روستایی و عشایری امکان تحصیل دختران فراهم شده است و در سال‌های اخیر ۷۰ درصد ورودی دانشگاه‌ها را دختران تشکیل می‌دهند. طبق اطلاعات سرشماری سال ۱۳۹۵ش حدود ۸۵ درصد زنان باسواد هستند و شمار زنان شاغل دارای تحصیلات عالی نسبت به پیش از انقلاب حدود ۹ برابر افزایش یافته است.

در ایران پس از انقلاب، وضعیت تحصیل دختران بهبود یافته است. به‌عنوان نمونه مجموع دانش‌آموزان ایران در سال ۱۳۴۷ش، ۳٬۸۷۲٬۴۳۰ نفر بودند، از این تعداد تنها ۱٬۳۱۱٬۹۷۷ نفر آن دختر بودند؛ یعنی ۶۶ درصد دانش‌آموزان پسر و تنها ۳۴ درصد آنان دختر بودند. در حالی‌که در سال ۱۳۹۴ش، مجموع دانش‌آموزان در ایران ۱۲٬۷۰۷٬۰۸۷ بودند که از این میان ۶٬۵۴۱٬۴۸۴ آنها پسر و ۶٬۱۶۵٬۶۰۳ از آنان دختر، یعنی ۴۹ درصد دختر و ۵۱ درصد پسر بودند. همین روند در سال‌های بعد نیز ادامه یافته است. بر این اساس، تعداد دانش‌آموزان دختر و پسر در ایران تفاوت معناداری ندارند. در بعضی مقاطع پسران و در بعضی مقاطع دختران، اندکی بیشتر بوده‌اند، به‌عنوان نمونه براساس آمار سال ۱۴۰۱ش، میزان پوشش واقعی تحصیلی در ایران در دوره ابتدایی ۹۸ درصد بوده استکه برای پسران ۹۷٫۸ درصد و برای دختران ۹۸٫۱ درصد بوده است. قانون اساسی ایران، دولت را موظف می‌سازد که امکانات تحصیل را برای همگان، فارغ از جنسیت آنان فراهم سازد.

آمار

امروزه نسبت دانش‌آموزان دختر به پسر در کشورهای مختلف، متفاوت است. دلایل متعددی بر این نسبت تاثیر می‌گذارد؛ به‌عنوان مثال در کشورهای فقیر بیش از ۵۰درصد دختران از تحصیل بالاتر از ابتدایی باز می‌مانند. در سال ۲۰۲۱م، نسبت دانش‌آموزان دختر به پسر در مقطع ابتدایی در مجموع ۶۶ کشور جهان، ۰.۹۹ درصد بوده است. بیشترین مقدار مربوط به سنگال با ۱.۱۶ درصد و کمترین مقدار مربوط به چاد با ۰.۸ درصد بوده است؛ اما در مقطع متوسطه نسبت دختران دانش‌آموز به پسران در مجموع ۵۲ کشور بررسی شده ۱.۰۲ درصد بوده است. بیشترین مقدار مربوط به بنگلادش با ۱.۲۴ درصد و کمترین مقدار مربوط به چاد با ۰.۵۸ درصد بوده است. در گرجستان وضعیت بهتری وجود دارد و میزان دانش‌آموزان پسر ۵۱.۸ درصد و دختر ۴۸.۲ درصد هستند.

وضعیت تحصیل دختران در جهان امروز

بر اساس برآوردهای یونیسف، بیش از ۱۲۰ میلیون دختر در سال، از تحصیل باز می‌مانند که حدود ۳۵ میلیون نفر از آنها از تحصیل در دوره مقدماتی و حدود ۸۷ میلیون از تحصیل در دوره متوسطه محروم می‌شوند. دانش‌آموزان دختر در چین نیز نظیر دیگر کشورها مشغول به تحصیل هستند؛ در حالی که طبق گزارش منابع غربی تا سال ۱۹۱۵م، به‌دلیل سنت‌های محلی از تحصیل زنان استقبال نمی‌شد. در روسیه با اصلاحات کاترین کبیر دانش‌آموزان دختر مشغول تحصیل شدند و اولین مدرسه در سال ۱۷۶۴م کارش را آغاز کرد. در عربستان سعودی دختران دانش‌آموز از سال ۱۹۵۹م توانستند آموزش عمومی را فرابگیرند.

در ایران نیز اشخاصی نظیر ربابه مرعشی در حدود سال‌های ۱۲۷۰ش، مهرتاج رخشان در حدود سال‌های ۱۲۸۰ش و خانم طوبی در حدود سال‌های ۱۲۹۰ش، در گسترش تحصیل دختران نقش مؤثر داشته‌اند. همچنین در دوره قاجار دارالمعلمات، نقش مهمی در تربیت معلمان زن داشت. تاریخچه شکل‌گیری دارالمعلمات به ‌اقدام میرزا یوسف‌خان مؤدب‌الدوله برای آموزش دختران خود بازمی‌گردد. در زمان رضاشاه دارالمعلمات که در کنار دارالمعلمین فعالیت داشت، به دانش‌سرای دختران تبدیل شد. با این حال تا قبل از انقلاب اسلامی دختران نسبت به‌ پسران در ایران کمبودهای آموزشی فراوانی داشتند.

رویکردها

رویکرد دینی

آموزه‌های اسلام بر علم‌آموزی همگان و از جمله زنان، همواره تأکید کرده و برخی زنان صدر اسلام نیز در همین چارچوب به‌دنبال کسب علم بوده‌اند. اهمیت کسب علم برای بانوان در جامعهٔ مسلمان تا حدی بوده که حضرت فاطمه و برخی همسران پیامبر اکرم در زمان حیات و پس از رحلت او محل رجوع سایر بانوان در مسائل دینی بوده‌اند. همچنین در تاریخ صدر اسلام به زنان مسلمانی اشاره شده است که در فراگیری علم و آگاهی‌های لازم برای زندگی در آن زمان، سرآمد بوده‌اند، زنانی مانند ام‌سلمه، ام‌اسلام، ام‌جمیل، رعله قشیریه، نسیبه بنت حارث، ام‌عطیه، ام‌درداء و اسماء بنت عمیس. از منظر آموزه‌های اسلام، زنان همانند مردان حق دارند که علوم مختلف را فرا بگیرند؛ اما تحصیل علم نباید رسالت‌های اصلی دختران مانند ازدواج و تشکیل به‌موقع خانواده، نقش مادری و زمان کافی برای تربیت صحیح فرزند و نقش همسری آنها را تحت تأثیر قرار دهد و به چالش بکشد.

دسته‌ای از آیات قرآن به‌صورت عام، فهم و آگاهی انسان‌ها را فارغ از جنسیت آنها مورد توجه و تأکید قرار داده است. در احادیث نیز دستورات کلی برای تحصیل علم داده شده است. دسته دیگری از آموزه‌های دینی نسبت به تحصیل زنان و دختران به‌طور خاص، تأکید دارند، به‌طور مثال در روایتی از امام صادق، برخی زنان را آگاه‌تر نسبت به مردان در مسائل دینی می‌داند. پیامبر، برخی زنان را از آن جهت ستایش می‌کند که برای کسب آگاهی دینی و انجام پرسش‌های دینی خجالت نمی‌کشند. دختر پیامبر نیز خود را به‌عنوان معلم نشر تعلیمات دینی مستحق کسب پاداش دانسته است و هیچ‌گاه دختر بودن مانع معلم بودن تلقی نشده است.

رویکرد اجتماعی

حاکمان برخی کشورها تحصیل دختران را نفی کرده و با دستور عمومی مانع از تحصیل یا ادامه تحصیل دختران می‌شوند. در برخی مدارس نیجریه، اردوگاه‌های پناهندگان در عراق و کارگاه‌های هنری در برزیل، دختران از حق ادامهٔ تحصیل محروم هستند. همچنین در مناطق حاشیه‌نشین و کم‌درآمد پاکستان نیز حدود ۴۰ درصد از دختران از تحصیل محروم هستند. در افغانستان نیز با روی کار آمدن حکومت طالبان دختران از تحصیل یا ادامهٔ تحصیل در دانشگاه‌ها منع شده‌اند. این حکومت‌ها معتقدند تحصیل، هیچ کمکی به بانوان نکرده و ابزار بازدارندهٔ آنها از اهداف زندگی است. برخی روشنفکران معتقدند تحصیل دختران با هر شرایط و به هر شکلی مطلوب است؛ این رویکرد برآمده از فرهنگ غربی در دوران قاجار وارد فرهنگ مردم ایران شد و هنوز هم کمابیش در بخش‌های از جامعل ایرانی، پذیرفته است. در رویکردی متعادل، دین اسلام تحصیل دختران را جایز دانسته و برای آن شرایطی مانند سلامت محیط آموزشی، وزانت محتوای آموزشی و سازگاری با جنسیت و رسالت‌های اصلی دختران در زندگی را مورد توجه قرار داده است.

رویکرد مدنی-حقوقی

در مجموعهٔ قوانین جمهوری اسلامی ایران دربارهٔ تحصیل دختران به موارد زیر توجه شده است:

1. حق برخورداری از آموزش تا بالاترین سطوح تحصیلی با توجه خاص به دختران مناطق محروم و دختران دارای معلولیت (بندهای ۷۶، ۷۷، ۷۹ و ۸۴ قانون حمایت از حقوق و مسئولیت‌های زنان در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی)؛
2. برابری کارمندان دارای اوضاع مشابه دستگاه‌های اجرایی در انتصاب مشاغل سازمانی و پرداخت حقوق و دستمزد (بند ۴ ماده ۶۸ و ماده ۸۹ قانون مدیریت خدمات کشوری)؛
3. حق بهره‌مندی زنان از اطلاعات آموزش‌ها و کسب مهارت‌ها و امکانات کار جهت اشتغال مناسب و حق برخورداری از حمایت در این امور برای زنان خودسرپرست و سرپرست خانوار (بند ۱۰۲ از قسمت ب قانون حمایت از حقوق و مسئولیت‌های زنان در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی).

موانع تحصیل دختران

با وجود پیشرفت‌های متعددی که در آموزش کشور برای بانوان صورت گرفته؛ اما هنوز در برخی نواحی روستایی و دور افتاده ایران، عدم تحصیل یا ترک تحصیل دختران در میان مردم این منطقه مرسوم است. مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در تصمیم‌گیری برای تحصیل دختران روستایی نقش داشته است. برخی والدین تحصیل یا ادامه تحصیل دختران را کارآمد نمی‌دانند. همچنین فقدان سیاست‌ها و برنامه‌ریزی برای مشکلات و نیازمندی‌های ازدواج بهنگام دختران، بسیاری از آنها را پس از ازدواج، به ترک تحصیل وادار می‌کند. همچنین برخی انگاره‌ها در خرده‌فرهنگ‌های روستایی و عشایری موجب پرهیز خانواده‌ها از تحصیل دختران در مراکز دانشگاهی شهرهای دیگر می‌شود. از طرفی در مناطق محروم و دورافتاده به‌دلیل ناسازگاری آموزش‌های مدارس با نیازها و استعدادهای دختران موجب تضعیف انگیزهٔ آنها برای ادامه تحصیل می‌شود. بی‌علاقگی به تحصیل، امنیت کم جاده‌ها در برخی مناطق، دوری از امکانات آموزشی و وضعیت مالی ضعیف نیز از موانع تحصیل دختان به‌شمار می‌رود.

مهم‌ترین دلایل محرومیت دختران از تحصیل عبارتند از ازدواج، فقر، کیفیت بد آموزش، فاصله خانه از مدرسه، خشونت‌های جنسی و جنگ. هر ساله حدود ۱۲ میلیون دختر به‌دلیل ازدواج زود‌هنگام از تحصیل باز می‌مانند. این آمار را صندوق ملاله ارائه کرده است که برای ساختن دبیرستان برای دختران فعالیت دارد.

نظریه استعداد تحصیلی دختران

برخی نظریات، تردیدهایی در مورد توانایی تحصیلی دختران وارد کرده‌اند؛ اما تحقیقات، تست‌ها و آزمایش‌های علمی نشان می‌دهد دختران از جهت شخصی و جسمی مشکلی برای آموزش ندارند و بهره هوشی آنان نسبت به پسران کمتر نیست. در برخی رشته‌ها دختران نسبت به پسران برتری دارند، چنانچه ژوردان نشان داده است، در رشته‌هایی که عامل کلامی در آن نقش پررنگی دارد، زنان برتری ویژه‌ای دارند. همچنین در برخی موارد زنان اکتشافات و اختراعاتی برتر از مردان داشته‌اند. بسیاری از پژوهش‌های گویای تأثیر شرایط اجتماعی بر تحصیل دختران است. برخی جوامع، امکانات کمتری برای تحصیلات دختران دارند و برخی جوامع، اصلاً دغدغه خاصی نسبت به تحصیل آنان ندارند. در این چارچوب، روایات اسلامی دربارهٔ منع تحصیل دختران نیز ناظر به فقدان شرایط مناسب اجتماعی برای تحصیل آنان دانسته شده که با تأمین شرایط، این محدودیت‌ها نیز برداشته می‌شود.

برای دختران موانع تحصیلی گوناگونی در سراسر جهان وجود دارد. براساس گزارش یونیسف ۱۲۹ میلیون دختر در سراسر جهان از مدرسه محروم هستند. علاوه بر این، درصد دخترانی که می‌توانند تحصیلات ابتدایی و متوسطه را به پایان برسانند کمتر از پسران است و دختران بیشتری تحصیلات خود را نیمه‌کاره رها می‌کنند.

1. برداشت غلط از برخی آموزه‌های دینی ضرورت حجاب و اذن پدر یا شوهر برای فعالیت‌هایی خاص از جمله مسافرت، از سوی برخی برداشت‌های انحرافی، مانعی برای تحصیل قلمداد شده است. در حالی‌که از منظر علمای شیعه، این برداشت غلط از آموزه‌های دین در فرهنگ عمومی با فرهنگ‌سازی قابل حل است.
2. القاء ناتوانی دختران رویکردهای ترویجی در بسیاری از دوره‌های تاریخی با القاء ناتوانی دختران، مانع تحصیل آنها شده است. برخی اشعار، زنان را موجوداتی ضعیف معرفی کرده و اندیشه‌های غلطی را دربارهٔ زنان در جامعه نهادینه کرده‌اند. نتیجه این رویکرد، منع اجتماعی دختران و زنان از کسب سواد بوده است.
3. تزاحم نقش‌ها بر اساس برخی سنت‌ها، دختران فقط دارای وظایف خانگی هستند. گاهی تصور شده که بین وظایف خانه و وظایف بیرونی تعارض وجود دارد، در حالی که آموزه‌های اسلام وظایف خانه را تنها به دوش زنان به‌عنوان یک تکلیف قرار نداده و زن و شوهر می‌توانند با توافق به فعالیت‌های داخل و خارج خانه بپردازند.

کارکرد

به عقیدهٔ کارشناسان یکی از شاخص‌های توسعهٔ نیروی انسانی، سطح سواد زنان در جامعه است. تحصیل دختران، نقش مهم و سازنده‌ای در ایفای نقش مادری به‌ویژه در تربیت فرزندان و نسل آینده جامعه دارد. آگاهی و توانایی دختران بر ایفای نقش مادری و همسری و ادارهٔ صحیح و منطقی امورات خانه و خانواده اثرگذار است و موجب تحکیم بنیان خانواده و کاهش فروپاشی زندگی مشترک می‌شود. به همین ترتیب، تحصیل دختران سبب انتقال فرهنگ به نسل‌های آینده شده و آگاهی عمومی افراد جامعه نسبت به مسائل مختلف را در بستر خانواده و جامعه افزایش می‌دهد. کارشناسان معتقدند دختران تحصیل‌کرده توانایی بیشتری در حل مسئله و مقابله با مشکلات دارند. به میزانی که سطح دانش و آگاهی زنان بالا می‌رود پایگاه اجتماعی و اقتصادی آنان نیز در جامعه ارتقا می‌یابد. در دههٔ اخیر با افزایش بانوان دانش‌آموخته در مقاطع فوق‌لیسانس و دکتری جذب بانوان متخصص به‌عنوان هیئت علمی در دانشگاه‌ها افزایش یافته است. به‌طور کلی کارکردهای تحصیل دختران را چنین برشمردند:

• ارتقای پایگاه اجتماعی: آموزش دختران نفوذ بیشتر آنان در خانه، بهبود موقعیت آنها در جامعه و بهبود سلامت نسل تحصیل‌کرده را به دنبال دارد.
• زمینه‌سازی برای پیشرفت: بین انگیزه‌های سازنده و بسترهای آموزشی زنان همبستگی وجود دارد و آموزش زنان برای خانواده و جامعه، سازنده و مفید است. تأثیر نیروی انسانی در توسعه بیش از منابع مادی است. اگر ساختارهای اجتماعی و اقتصادی با آموزش، هماهنگ باشد، آموزش زنان، عامل پیشرفت کشور است.
• موفقیت در مدیریت خانه: بر اساس نتایج پژوهش‌ها، زنانی که دوره آموزش ابتدایی را گذرانده‌اند، در زمینه‌های سلامت، بهداشت، تغذیه و تعلیم و تربیت، مدیران موفق‌تری در خانه بوده‌اند.

پیامدها

پیامدهای ترک تحصیل

از جمله پیامدهای ترک تحصیل دختران عبارت است از:

1. شکوفا نشدن استعدادهای نهفته؛
2. کاهش اعتماد به نفس؛
3. عدم آگاهی کافی نسبت به فرهنگ اصیل ایرانی و تقلید کورکورانه از تبلیغات ماهواره‌ای و سبک زندگی غربی؛
4. افزایش احتمال آسیب‌پذیری دختران.

چالش‌های تحصیل دختران

امروزه تمرکز فزاینده دختران به تحصیل به‌خصوص در مقاطع تحصیلی عالی، مانع ازدواج آنها شده و آمار ازدواج را کاهش داده است. همچنین کسب سطوح بالای تحصیلی توسط دختران سبب می‌شود در برخی موارد آنها با پسرهایی که به لحاظ موقعیت تحصیلی هم‌ردهٔ آنها نیستند، ازدواج نکرده و همین امر سبب افزایش میانگین سنی ازدواج دختران می‌شود. در طرف مقابل، برخی باورهای عامیانه، مشغله‌های زندگی مشترک و کاهش شغل مناسب در جامعه، موجب می‌شود که بسیاری از دختران از ادامهٔ تحصیل منصرف شده یا انگیزهٔ کافی برای این کار نداشته باشند. کارشناسان برای برون‌رفت از این چالش‌ها بر نقش رسانه‌ها به‌ویژه رسانهٔ ملی در معرفی الگوهای مناسب و تبیین موفقیت‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی آنها تأکید کرده‌اند.

اقدامات حمایتی از دانش‌آموزان دختر در جهان

در بسیاری از کشورهای جهان تحصیل دختران مورد حمایت رسمی یا غیررسمی قرار گرفته است. یک برنامه حمایتی از تحصیل با عنوان «سیگال» در هند ادعا دارد که برای امکان تحصیل دختران باید جهان و محیط را تغییر داد. از این منظر، تحصیل دختران باعث می‌شود که آنان بتوانند خود، خانواده، مملکت و جهان را تغییر دهند. بر اساس این برنامه، باید انجمن دانش‌آموزان مرکب از مدیران، معلمان و والدین دانش‌آموزان ایجاد شود و برای نقش تحصیلی دانش‌آموزان به‌ویژه دختران چاره‌اندیشی کنند. از جمله باید محیط امن در مدرسه برای دختران دانش‌آموز ایجاد شود، دیوارنوشته‌های برانگیزاننده در مدرسه تولید شود و فضای سبز در مدرسه ایجاد شود.

در ایران بعد از انقلاب اسلامی توجه بیشتری به آموزش زنان شد. نهضت سوادآموزی و الزام تحصیل دختران در شهرها و روستاها نقش عمده‌ای در رشد تحصیلات زنان داشت. در نتیجه آموزگاران زن در مقطع ابتدایی بیشتر از مردان شد.

عوامل موثر بر پیشرفت تحصیلی دختران

آموزش مهارت‌های اجتماعی، موجب کاهش انزوا، حواس‌پرتی، بی‌نظمی، اختلالات رفتاری و اغتشاش می‌شود. در مقابل دانش‌آموزان دختر در فاکتورهایی نظیر رشد اجتماعی، تعامل جمعی، سلامت روان و سازگاری اجتماعی تقویت خواهند شد.

از جمله روش‌های آموزش مهارت‌های اجتماعی به دانش‌آموزان دختر می‌توان به الگوسازی، دادن بازخورد به کنش‌های آنها به‌گونه‌ای که بتوانند صحت‌وسقم پاسخ تقلیدی را بسنجند و تکرار و تمرین اشاره کرد.

عواملی نظیر خانواده، رسانه‌های جمعی، همسالان و مدرسه و محیط بر آموزش مهارت‌های اجتماعی دختران دانش‌آموز تاثیرگذار هستند.

الف) تاثیر همسالان

حدود ۹۹.۷ درصد دانش‌آموزان دختر از همسالان در کسب مهارت اجتماعی تأثیر می‌پذیرند. از جمله مزایای همسالان برای دانش‌آموزان دختر عبارت‌اند از: فراهم‌کردن زمینه پذیرش اجتماعی، ظهور استعدادهای فردی، ارائه و آموزش برخی اطلاعات مورد نیاز، جبران کاستی‌های خانواده، الگو‌سازی و انتقال فرهنگ. بسیاری از این مزایا به‌صورت غیرمستقیم در آموزش مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر نقش دارند.

ب) تاثیر خانواده

دلیل تاثیر خانواده بر دانش‌آموزان دختر این است که آنان اولین سال‌های زندگی را در خانواده سپری می‌کنند و بیشتر یادگیری در همین زمان اتفاق می‌افتد. دولت‌ها باید تلاش کنند به خانواده در آموزش مهارت اجتماعی کمک کنند و اهمیت و روش‌های آموزش مهارت‌های اجتماعی را به خانواده‌ها یادآوری کنند.

ج) تاثیر مدرسه

مدرسه دومین نهاد مهمی است که بر جامعه‌پذیر کردن دانش‌آموزان دختر تاثیر دارد. با توجه ‌به این مسئله باید توجه خاصی به نقش مدارس در رشد دادن مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر شود. می‌توان برنامه‌ای برای این منظور در مدارس تدوین کرد و از طریق تولید محتوا، تدریس و ارزیابی‌های هدفمند به تقویت مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر کمک کرد.

د) تأثیر هوش هیجانی

هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی دختران مؤثر است. مراد از هوش هیجانی توانمندی‌های شناختی و اجتماعی است که باعث سازگاری با مشکلات، درک سریع‌تر اتفاقات، تسلط بیشتر بر هیجانات، توانایی ایجاد انگیزه در خود و واکنش‌های مؤثرتر به عوامل محیطی خواهد شد. آموزش هوش هیجانی به فرزندان نیازمند زمان و امکانات است. پیشرفت هوش هیجانی همبستگی زیادی با محیط مناسب اجتماعی و توانمندی روانی و فیزیکی کنشگران دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• «۲۹ در مقابل ۶۰ درصد؛ آمار دختران دانشجو پیش و پس از انقلاب اسلامی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۰ش.
• «آمار تعداد دانش آموزان ایران به تفکیک دختر و پسر از سال ۱۳۴۷»، وب سایت دارایان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۶ش.
• «آموزش دختران»، وب‌سایت بانک جهانی، تاریخ بازدید: ۳ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «ادامه تحصیل دختران؛ فرصت یا تهدید؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۳ش.
• «از تحصیل تا ورود به بازار کار؛ زنان ایرانی ۴ دهه بعد از پیروزی انقلاب چه جایگاهی دارند»، وب‌سایت مرکز مطالعات زنان و خانواده، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ش.
• «تاریخچه سواد آموزی در ایران»، وب‌سایت سازمان نهضت سوادآموزی، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.
• «جدیدترین آمارهای آموزشی در ایران»، وب‌سایت ایران آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
• الامام جعفر الصادق، مصباح الشریعه، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۰ق.
• الهامی، داوود، «علم‌آموزی زن از دیدگاه اسلام»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۸ش.
• بستان، حسین، اسلام و تفاوت‌های جنسیتی، تهران، پروهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
• حجتی، سیدمهدی، زن زیباترین گل آفرینش، قم، بخشایش، ۱۳۸۰ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تهران، مکتبه اسلامیه، بی‌تا.
• زمانی، لیلا، «شرایط تحصیل زنان در گذر زمان»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
• طهماسبی، جواد، «چرا دختران باید تحصیل کنند؟»، وب‌سایت هفته‌نامهٔ تجارت فردا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۱ش.
• عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه و خسروی، لیلا، مطالعه تطبیقی حقوق زنان از منظر اسلام و غرب، تهران، مرکز آموزش زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش.
• فرضی‌زاده، زهرا و همکاران، «بررسی موانع تحصیل دختران روستایی»، فصلنامهٔ تعلیم و تربیت، شمارهٔ ۱۲۹، ۱۳۹۶ش.
• کینگ، الیزابت م، نقش آموزش در توسعه اقتصادی، ترجمه غلامرضا آزاد ارمکی، تهران، روشنگران، ۱۳۷۶ش.
• گروه تاریخ اسلام مرکز بررسی و تحقیقات واحد آموزش عقیدنی-سیاسی سپاه پاسداران، نقش زنان مسلمان در جنگ، تهران، طلوع آزادی و پیام آزادی، ۱۳۶۷ش.
• متقی هندی، علی، کنزل العمال فی سنن الاقوال والافعال، بیروت، الرساله، ۱۴۰۹ق.
• ناجی‌راد، محمد علی، موانع مشارکت زنان در فعالیت‌های سیاسی-اقتصادی ایران پس از انقلاب، تهران، کویر، ۱۴۰۱ش.
• ناجی‌راد، محمدعلی، «توزیع ناعادلانه آموزش و اشتغال برای زنان»، پیام زن، قم، دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ش۱۱۰، ۱۳۸۰ش.
• نواری، فاطمه، «بررسی کمی و کیفی علم‌آموزی زنان در سه دههٔ پس از انقلاب اسلامی ایران»، نشریهٔ الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، دورهٔ ۴، ۱۳۹۴ش.
• نوری همدانی، حسین، جایگاه بانوان در اسلام، قم، مهدی موعود، ۱۳۹۲ش.

• «بسیاری از افغانستانی‌ها برای تحصیل دخترانشان به ایران می‌آیند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 آبان 1402ش.
• «تعداد دانش‌آموزان پسر در مدارس گرجستان بیشتر از دختران است»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل، تاریخ بازدید: 7 دی 1403ش.
• جنا‌آبادی، حسین، «تاثیر آموزش مهارت‌های اجتماعی بر کاهش اختلالات رفتاری دانش‌آموزان استثنایی پایة پنجم مدرسة مختلط کوثر زاهدان در سال 1389-90»، فصلنامه روانشناسی افراد استثنایی، شمارۀ 2، 1390ش.
• حسینی، مرضیه، «وضعیت شغلی معلمان زن در عصر رضاشاه»، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، سال 33، شماره 58، پیاپی 148، تابستان 1402ش.
• روح‌بخش، رحیم و رهبری، غلامرضا، «نخستین تکاپوها برای تربیت آموزگار زن در نظام آموزشی نوین ایران از دارالمعلمات تا دانش‌سرای عالی دخترانه»، پژواک زنان در تاریخ، شماره 6، تابستان 1401ش.
• سامانی، محمود، نقش زنان در تاریخ اسلام، تهران، مشعر، 1390ش.
• سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعه‌شناسان، 1392ش.
• کیانی، قمر و کاکاوند، علیرضا، «اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی»، مطالعات روان‌شناختی، دوره 9، شماره 2، 1392ش.
• نجاتی، مرضیه و همکاران، «نقش همسالان در کسب مهارت اجتماعی دانش‌آموزان»، فصلنامه مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی، شماره 45، 1401ش.
• وحیدا، فریدون و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه در شهر اصفهان»، فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی، سال ششم، شماره 16، 1391ش.
• Ahmadi، Meena، "1،000 Days of Girls Banned From Education in Afghanistan"، The Diplomat Website، Date of Published: 11 June 2024.
• al-Shayea، Khaled، "Saudi students on scholarship: Achievements and challenges"، Newarab Website، Date of Published: 6 October 2015.
• Bisha، Robin، Russian Women 1698-1917 Experience and Expression: An Anthology of Sources. Bloomington، Indiana University Press، 2002.
• “Female to male ratio، secondary school students - Country rankings”، theglobaleconomy Website، Date of visit: 7 December 2024.
• Filmer، Deon. 2007. "If you build it، will they come? School availability and school enrolment in 21 poor countries"،The Journal of Development Studies 43.
• "Girls' Education"، Worldbank Website، Date of visit: 10 December 2024.
• Jane Allen، Belle. A Crusade of Compassion for the Healing of the Nations: A Study of Medical Missions for Women and Children. Central committee on the united study of foreign missions، 1919.
• “Let girls and women in Afghanistan learn”، UNESCO website، Date of Upload: 18 January 2023.
• Rawson، Beryl. The Family in Ancient Rome: New Perspectives، Cornell University Press، 1986.
• Schulenburg، Jane، Forgetful of their Sex: Female Sanctity and Society، ca. 500-110،Chicago: University of Chicago Press، 1998.
• Shaheed، Anisa & Sultani، Lutf Ali، “Women’s History Month: Afghan Girls Struggle for Education”، spia. princeton website، Date of Upload: 29 March 2024.
• “Taliban deliberately deprived’ 1. 4 million girls of schooling: UN”، AlJazeera website، Date of Upload: 15 August 2024.
• “TRANSFORM LIVES ONE SCHOOL AT A TIME”، smsfoundation website، Date of Visit: 21 December 2024.
• “Why Girls' Education"، Malala Fund website، Date of Visit: 16 December 2024.