پیش‌نویس:کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیکی؛ سیاست حمایتی دولت برای تقویت وضعیت معیشتی خانوارهای ایرانی

کالابرگ الکترونیکی طرحی است که از سوی دولت جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها اجرا شده و به افراد این امکان را می‌دهد تا کالاهای اساسی را با قیمت یارانه‌ای خریداری کنند. ارزش کالابرگ مبتنی بر تعداد و سطح دهک‌بندی خانوار متفاوت است.

کالابرگ الکترونیکی چیست؟

کالابرگ الکترونیکی یا یارانه کالابرگ، یک سیستم اعتبار الکترونیکی است که توسط دولت برای خرید کالاهای اساسی در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد. این اعتبار به حساب سرپرستان خانوار واریز می‌شود و فقط برای خرید اقلام مشخصی قابل استفاده است. این طرح، جایگزین بخشی از یارانه‌های نقدی است و بر مصرف کالاهای اساسی تمرکز دارد.

کالابرگ الکترونیکی به چه اقلامی تعلق می‌گیرد؟

برنج ایرانی، روغن مایع و جامد، تخم‌مرغ، شیر و ماست، پنیر سفید، شکر، مرغ و ماکارونی کالاهایی است که کالابرگ الکترونیکی به آن تعلق می‌گیرد.

مبنای قانونی کالابرگ الکترونیکی در ایران

قانون کالابرگ الکترونیکی، در برنامه هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ تا ۱۴۰۷ش) مطرح شده است. در متن برنامه هفتم توسعه، دولت موظف شده است به‌منظور حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد، به تدریج یارانه نقدی را به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند. این طرح ابتدا به‌صورت آزمایشی در چارچوب قانون بودجه سال ۱۴۰۲ش اجرا شد، اما در برنامه هفتم توسعه، به صورت دائمی و ساختاری دیده شده است تا زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گسترش یابد.ماده ۲۰ قانون برنامه هفتم توسعه بخش رفاه اجتماعی و حمایت از معیشت خانوارها دولت را موظف کرده تا یارانه‌های نقدی را به صورت تدریجی و هوشمند به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند تا کالاهای اساسی با نرخ یارانه‌ای در اختیار خانوارها قرار گیرد.

هدف از اجرای کالابرگ الکترونیکی در ایران

وضعیت فقر و توزیع درآمد در ایران نشان می‌دهد که یارانه‌های پرداختی اعم از مستقیم و غیرمستقیم، به شکل بهینه توزیع نشده و در میزان اصابت به هدف با مشکل اساسی روبه‌رو است. به طور ویژه یارانه ارزی که در سال 1397ش به کالاهای اساسی وارداتی اختصاص پیدا کرد نه تنها در شیوه اجرا دارای اشکال بوده و هدررفت منابع را در پی داشته، بلکه در شناسایی و اصابت به گروه‌های هدف نیز دارای ایراد اساسی است. این مسئله زمینه استفاده از طرح کالابرگ الکترونیکی را فراهم کرد. حفظ قدرت خرید مردم، افزایش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، جلوگیری از تورم و گرانی کالاهای ضروری، کاهش وابستگی به یارانه نقدی و کمک به معیشت اقشار کم‌درآمد از مهمترین دلایل اجرای این طرح می‌باشد.

پیشینه و روند شکل‌گیری کالابرگ الکترونیکی در ایران

پس از جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹ش–۱۳۶۷ش) و در پی کمبود کالاها، دولت طرح کوپن را برای توزیع عادلانه کالاهای ضروری (مانند برنج، روغن، قند، شکر، گوشت، و پوشاک) اجرا کرد. این سیستم تا سال ۱۳۸۸ش به‌صورت محدود ادامه داشت. با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در دولت دهم (۱۳۸۹ش)، پرداخت نقدی جایگزین یارانه‌های کالایی شد. با این حال، نقدی شدن یارانه‌ها باعث تورم و کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین شد، که زمینه بازگشت مجدد ایده‌ی کالابرگ را فراهم کرد. در اردیبهشت ۱۴۰۱، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی، دولت سیزدهم (ابراهیم رئیسی) تصمیم گرفت برای جبران آثار تورمی این سیاست، طرح کالابرگ الکترونیک را اجرا کند. پاییز ۱۴۰۱ش این طرح به صورت آزمایشی در چند استان از جمله هرمزگان، قزوین و گیلان اجرا شد و در سال 1402ش به صورت سراسری اجرا شد. کالابرگ الکترونیک تا اردیبهشت 1403ش ادامه داشت. با تغییر دولت و با یک وقفه حدوداً یکساله، در دولت چهاردهم همزمان با حذف ارز یارانه‌ای معروف به ارز 28500 تومانی، اعتبار طرح کالابرگ الکترونیکی با افزایش قابل توجه همراه شد. دولت چهاردهم مدعی شد ارز ترجیحی حذف نشده و از این به بعد به انتهای زنجیره مصرف منتقل شده است. دولت با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیکی اختصاص داد. طرح جدید به گفته وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.

کالابرگ الکترونیکی در کشورهای دیگر

برنامه کمک به تغذیه مکمل در آمریکا موسوم به «SNAP» که از قدیم به‌عنوان برنامه «کالابرگ غذا»در آمریکا شناخته می‌شود. این طرح کمک‌هایی را برای تهیه غذا در اختیار مردم کم‌درآمد یا بدون درآمد قرار می‌دهد. در روسیه نیز پس از فروپاشی شوروی در سال 1991م با مشکل بزرگ کمبود مواد‌غذایی مواجه شده بود، تا مدتی از نظام توزیع نان با کالابرگ استفاده می‌کرد. اتحادیه اروپا نیز در سال 2004م «برنامه توزیع غذا برای افراد محروم» (MDP) را برای تامین موادغذایی افراد کم درآمد جامعه تصویب کرد. براساس این برنامه توزیع غذا، مقدار و مدت ارائه بن‌های حمایتی غذا بستگی به وضعیت اقتصادی هر فرد و ساختار خانواده او داشت.

تفاوت کالابرگ الکترونیکی با کوپن

بسیاری بر این نکته تأکید می‌کنند که کالابرگ الکترونیکی همان نظام کوپن‌دهی در گذشته است، در حالی که ارائه کالابرگ با سیستم کوپن‌دهی دوران جنگ تفاوت‌هایی دارد. کوپن‌دهی در دوران جنگ تحمیلی، در شرایطی اجرا شد که کشور با کمبود شدید کالاهای اساسی و شکل‌گیری بازار سیاه مواجه بود. در آن دوران، دولت ناگزیر بود با توزیع کوپن، کالاهای محدود را به صورت عادلانه‌تر میان مردم تقسیم کند. دو ویژگی اصلی کوپن‌ها عبارت بودند از:

۱. کمبود کالاها: به دلیل شرایط جنگی و تحریم‌ها، بسیاری از کالاهای اساسی در کشور نایاب بودند.

۲. توزیع عمومی: کوپن‌ها بین همه افراد جامعه توزیع می‌شد تا اطمینان حاصل شود که همه به حداقل کالاهای مورد نیاز دسترسی دارند.

3. با توجه به تجهیز زیرساخت‌ها، اعم از فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای تخصیص و اجرای کالابرگ الکترونیکی مشکلات و محدودیت‌های نظام کوپنی را ندارد.

تفاوت کالابرگ الکترونیکی با یارانه نقدی

کالابرگ الکترونیک با یارانه نقدی تفاوت دارد و امکان برداشت پول از طریق دستگاه‌های خودپرداز وجود ندارد. این اعتبار صرفاً برای خرید اقلام مشخص‌شده در فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است.

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیکی

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیکی براساس جایگاه دهک خانوار می‌باشد و از ابتدای اجرا تاکنون چندبار دستخوش تغییر شده است. در آغاز اجرا این اعتبار برای افراد حاضر در دهک اول تا سوم، نفری ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک چهار تا هفت ۳۵۰ هزار تومان به ازای هر نفر در نظر گرفته شده بود. این اعتبار در اردیبهشت 1404ش با کمی تغییر و افزایش اعتبار برای دهک‌های اول تا سوم همراه شد و اعتبار آنان از 500 هزارتومان به 620 هزار تومان افزایش یافت در حالی که اعتبار دهک‌های چهارم تا هفتم بدون تغییر ماند.

دولت چهاردهم در یک جراحی اقتصادی با حذف ارز ترجیحی با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز مدعی شد ارز ترجیحی از این به بعد به انتهای زنجیره مصرف یعنی خود مردم منتقل خواهد شد و به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیکی اختصاص داد. در این طرح، همه دهک‌های درآمدی مشمول دریافت کالابرگ الکترونیکی می‌شوند. طرح جدید به گفته وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.

منابع

«ارز ترجیحی حذف نمی شود»، وبسایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش. «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وبسایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 25 اردیبهشت 1401ش. «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 23 آذر 1404ش. «تاکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 8 خرداد 1402ش. «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش. «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟» وب‌سایت خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 29 تیر 1399ش. «چرا کالابرگ همان کوپن نیست؟» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1403ش. «طرح کالابرگ الکترونیکی باید در آبان ماه اجرا شود»، وب‌سایت خبرگزاری خانه ملت، تاریخ درج مطلب: 12 آبان 1404ش. «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: 7 اسفند 1403ش. «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز درباره یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو، تاریخ بازدید مطلب: 8 بهمن 1404ش. «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هرآنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید مطلب: 8 بهمن 1404ش. «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ، تاریخ بازدید مطلب: 8 بهمن 1404ش. «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وبسایت روزنامه توسعه ایران، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش. «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1399ش.