پیش‌نویس:کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیکی؛ سیاست حمایتی دولت برای تقویت وضعیت معیشتی خانوارهای ایرانی

کالابرگ الکترونیکی طرحی است که از سوی دولت چهاردهم جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها اجرا شده و به افراد این امکان را می‌دهد تا کالاهای اساسی را با قیمت یارانه‌ای خریداری کنند. اعتبار کالابرگ مبتنی بر تعداد و سطح دهک‌بندی خانوار متفاوت است.

تعریف کالابرگ الکترونیکی

کالابرگ الکترونیکی یا یارانه کالابرگ، یک سیستم اعتبار الکترونیکی است که توسط دولت برای خرید کالاهای اساسی در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد. این اعتبار به حساب سرپرستان خانوار واریز می‌شود و فقط برای خرید اقلام اساسی قابل استفاده است. این طرح، جایگزین بخشی از یارانه‌های نقدی است و بر مصرف کالاهای اساسی تمرکز دارد.

اقلام مشمول کالابرگ الکترونیکی

برنج ایرانی، روغن مایع و جامد، تخم‌مرغ، شیر و ماست، پنیر سفید، شکر، مرغ و ماکارونی کالاهایی است که کالابرگ الکترونیکی به آن تعلق می‌گیرد.

پیشینه و روند شکل‌گیری کالابرگ الکترونیکی در ایران

پس از جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹ش–۱۳۶۷ش) و در پی کمبود کالاها، دولت طرح کوپن را برای توزیع عادلانه کالاهای ضروری (مانند برنج، روغن، قند، شکر، گوشت، و پوشاک) اجرا کرد. این سیستم تا سال ۱۳۸۸ش به‌صورت محدود ادامه داشت. با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در دولت دهم (۱۳۸۹ش)، پرداخت نقدی جایگزین یارانه‌های کالایی شد. با این حال، نقدی شدن یارانه‌ها باعث تورم و کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین شد، که زمینه بازگشت مجدد ایدهٔ کالابرگ را فراهم کرد. در اردیبهشت ۱۴۰۱، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی، دولت سیزدهم (ابراهیم رئیسی) تصمیم گرفت برای جبران آثار تورمی این سیاست، طرح کالابرگ الکترونیک را اجرا کند. پاییز ۱۴۰۱ش این طرح به صورت آزمایشی در چند استان از جمله هرمزگان، قزوین و گیلان اجرا شد و در سال ۱۴۰۲ش به صورت سراسری اجرا شد. کالابرگ الکترونیک تا اردیبهشت ۱۴۰۳ش ادامه داشت.در دولت چهاردهم همزمان با حذف ارز یارانه‌ای معروف به ارز ۲۸۵۰۰ تومانی، اعتبار طرح کالابرگ الکترونیکی با افزایش قابل توجه همراه شد. دولت چهاردهم مدعی شد ارز ترجیحی حذف نشده و از این به بعد به انتهای زنجیره مصرف منتقل شده است. دولت با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیکی اختصاص داد. طرح جدید به گفته وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.

مبنای قانونی کالابرگ الکترونیکی در ایران

قانون کالابرگ الکترونیکی، در قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ش تا ۱۴۰۷ش) مطرح شده است. در متن برنامه هفتم توسعه، دولت موظف شده است به‌منظور حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد، به تدریج یارانه نقدی را به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند. این طرح ابتدا به‌صورت آزمایشی در چارچوب قانون بودجه سال ۱۴۰۲ش اجرا شد، اما در برنامه هفتم توسعه، به صورت دائمی و ساختاری دیده شده است تا زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گسترش یابد.ماده ۲۰ قانون برنامه هفتم توسعه بخش رفاه اجتماعی و حمایت از معیشت خانوارها دولت را موظف کرده تا یارانه‌های نقدی را به صورت تدریجی و هوشمند به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند تا کالاهای اساسی با نرخ یارانه‌ای در اختیار خانوارها قرار گیرد.

هدف از اجرای کالابرگ الکترونیکی در ایران

حفظ قدرت خرید مردم، افزایش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، جلوگیری از تورم و گرانی کالاهای اساسی، کاهش وابستگی به یارانه نقدی و کمک به معیشت اقشار کم‌درآمد از مهم‌ترین دلایل اجرای این طرح می‌باشد.

کالابرگ الکترونیکی در کشورهای دیگر

برنامه کمک به تغذیه مکمل در آمریکا موسوم به «SNAP» که از قدیم به‌عنوان برنامه «کالابرگ غذا» در آمریکا شناخته می‌شود. این طرح کمک‌هایی را برای تهیه غذا در اختیار مردم کم‌درآمد یا بدون درآمد قرار می‌دهد. در روسیه نیز پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱م با مشکل بزرگ کمبود موادغذایی مواجه شده بود، تا مدتی از نظام توزیع نان با کالابرگ استفاده می‌کرد. اتحادیه اروپا نیز در سال ۲۰۰۴م «برنامه توزیع غذا برای افراد محروم» (MDP) را برای تأمین موادغذایی افراد کم درآمد جامعه تصویب کرد. براساس این برنامه توزیع غذا، مقدار و مدت ارائه بن‌های حمایتی غذا بستگی به وضعیت اقتصادی هر فرد و ساختار خانواده او داشت.

برزیل در سال ۲۰۲۶م، بولسا فامیلیا (سبد خانوار) حداقل مبلغ ۶۰۰ رئال برای هر خانواده را حفظ کرد که پایه درآمد ماهانه را برای دریافت‌کنندگان تضمین می‌کرد. طرح ۱۵۰ دلاری سرپرستان خانوار در آرژانتین، برای سرپرستان خانوار با فرزندانی تا ۱۸ سال یا فرزندان معلول در هر سنی و همچنین خانوارهایی که مادر خانواده باردار است، اختصاص یافت. یارانه Prime à la Conversion فرانسه در سال ۲۰۲۶م به ۵۷۰۰ یورو رسید. یارانه خرید خودروی برقی نیز در این سال افزایش یافت. علاوه بر این موارد پاداش‌های زیست‌محیطی و پاداش‌های گواهی صرفه‌جویی در مصرف انرژی (CEE) به شهروندان فرانسوی پرداخت می‌شود. به طور کلی این یارانه در جهت گذار از خودروهای قدیمی به خودروهای برقی و دوستدار محیط زیست پرداخت می‌شود.

تفاوت کالابرگ الکترونیکی با کوپن

بسیاری بر این نکته تأکید می‌کنند که کالابرگ الکترونیکی همان نظام کوپن‌دهی در گذشته است، در حالی که ارائه کالابرگ با سیستم کوپن‌دهی دوران جنگ تفاوت‌هایی دارد. ویژگی‌های اصلی کوپن‌ها عبارت بودند از:

۱. کمبود کالاها: به دلیل شرایط جنگی و تحریم‌ها، بسیاری از کالاهای اساسی در کشور نایاب بودند.

۲. توزیع عمومی: کوپن‌ها بین همه افراد جامعه توزیع می‌شد تا اطمینان حاصل شود که همه به حداقل کالاهای مورد نیاز دسترسی دارند.

۳. با توجه به تجهیز زیرساخت‌ها، اعم از فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای تخصیص و اجرای کالابرگ الکترونیکی مشکلات و محدودیت‌های نظام کوپنی را ندارد.

تفاوت کالابرگ الکترونیکی با یارانه نقدی

کالابرگ الکترونیک با یارانه نقدی تفاوت دارد و امکان برداشت پول از طریق دستگاه‌های خودپرداز وجود ندارد. این اعتبار صرفاً برای خرید اقلام مشخص‌شده در فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است.

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیکی

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیکی براساس جایگاه دهک خانوار می‌باشد و از ابتدای اجرا تاکنون چندبار دستخوش تغییر شده است. در آغاز اجرا این اعتبار برای افراد حاضر در دهک اول تا سوم، نفری ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک چهار تا هفت ۳۵۰ هزار تومان به ازای هر نفر در نظر گرفته شده بود. این اعتبار در اردیبهشت ۱۴۰۴ش با کمی تغییر و افزایش اعتبار برای دهک‌های اول تا سوم همراه شد و اعتبار آنان از ۵۰۰ هزارتومان به ۶۲۰ هزار تومان افزایش یافت در حالی که اعتبار دهک‌های چهارم تا هفتم بدون تغییر ماند.در دولت چهاردهم با حذف ارز ترجیحی، به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیکی اختصاص یافت. این طرح، همه دهک‌های درآمدی را شامل می‌شود.

نقد و بررسی کالابرگ الکترونیک

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که یارانه‌های پرداختی اعم از مستقیم و غیرمستقیم، به شکل بهینه توزیع نشده و در میزان اصابت به هدف با مشکل اساسی روبه‌رو است. به‌طور ویژه یارانه ارزی که در سال ۱۳۹۷ش به کالاهای اساسی وارداتی اختصاص پیدا کرد نه‌تنها در شیوه اجرا دارای اشکال بوده و هدررفت منابع را در پی داشته، بلکه در شناسایی و اصابت به گروه‌های هدف نیز دارای ایراد اساسی است. این مسئله زمینه استفاده از طرح کالابرگ الکترونیکی را فراهم کرد.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وبسایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
• «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وبسایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۴۰۴ش.
• «تأکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟» وب‌سایت خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۹ش.
• «چرا کالابرگ همان کوپن نیست؟» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «طرح کالابرگ الکترونیکی باید در آبان ماه اجرا شود»، وب‌سایت خبرگزاری خانه ملت، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز دربارهٔ یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو، تاریخ بازدید مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هرآنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ، تاریخ بازدید مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وبسایت روزنامه توسعه ایران، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۹ش.