پیش‌نویس:کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیک؛ سیاست حمایتی دولت برای تقویت وضعیت معیشتی خانوارهای ایرانی.

کالابرگ الکترونیک طرحی است که از سوی دولت چهاردهم جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها اجرا شده و به افراد این امکان را می‌دهد تا کالاهای اساسی را با قیمت یارانه‌ای خریداری کنند. اعتبار کالابرگ مبتنی بر تعداد و سطح دهک‌بندی خانوار متفاوت است.

تعریف کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیک یا یارانۀ کالابرگ، یک سیستم اعتبار الکترونیکی است که توسط دولت برای خرید کالاهای اساسی در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد. این اعتبار به حساب سرپرستان خانوار واریز می‌شود و فقط برای خرید اقلام اساسی قابل استفاده است. این طرح، جایگزین بخشی از یارانه‌های نقدی است و بر مصرف کالاهای اساسی تمرکز دارد. برنج ایرانی، روغن مایع و جامد، تخم‌مرغ، شیر و ماست، پنیر سفید، شکر، مرغ و ماکارونی کالاهایی است که کالابرگ الکترونیکی به آن تعلق می‌گیرد. در کالابرگ الکترونیک، برخلاف یارانۀ نقدی، امکان برداشت وجه از خودپرداز وجود ندارد و اعتبار آن فقط برای خرید اقلام تعیین‌شده در فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است.

تاریخچه و انواع

کالابرگ در جهان

برنامۀ کمک به تغذیه مکمل در آمریکا موسوم به «SNAP» است که از قدیم به‌عنوان برنامۀ «کالابرگ غذا» در آمریکا شناخته می‌شود. این طرح کمک‌هایی را برای تهیۀ غذا در اختیار مردم کم‌درآمد یا بدون درآمد قرار می‌دهد. روسیه نیز پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱م با مشکل بزرگ کمبود موادغذایی مواجه شده بود و تا مدتی از نظام توزیع نان با کالابرگ استفاده می‌کرد. اتحادیۀ اروپا نیز در سال ۲۰۰۴م برنامۀ توزیع غذا برای افراد محروم (MDP) را برای تأمین موادغذایی افراد کم‌درآمد جامعه تصویب کرد. براساس این برنامه توزیع غذا، مقدار و مدت ارائۀ بن‌های حمایتی غذا بستگی به وضعیت اقتصادی هر فرد و ساختار خانواده او داشت.

برزیل در سال ۲۰۲۶م، بولسا فامیلیا (سبد خانوار) حداقل مبلغ ۶۰۰ رئال برای هر خانواده را حفظ کرد که پایه درآمد ماهانه را برای دریافت‌کنندگان تضمین می‌کرد. طرح ۱۵۰ دلاری سرپرستان خانوار در آرژانتین، برای سرپرستان خانوار با فرزندانی تا ۱۸ سال یا فرزندان معلول در هر سنی و همچنین خانوارهایی که مادر خانواده باردار است، اختصاص یافت. یارانه Prime à la Conversion فرانسه در سال ۲۰۲۶م به ۵۷۰۰ یورو رسید. یارانه خرید خودروی برقی نیز در این سال افزایش یافت. علاوه بر این موارد پاداش‌های زیست‌محیطی و پاداش‌های گواهی صرفه‌جویی در مصرف انرژی (CEE) به شهروندان فرانسوی پرداخت می‌شود. به‌طور کلی این یارانه در جهت گذار از خودروهای قدیمی به خودروهای برقی و دوستدار محیط زیست پرداخت می‌شود.

کالابرگ در ایران

پس از جنگ عراق و ایران (۱۳۵۹ش–۱۳۶۷ش) و در پی کمبود کالاها، دولت طرح کوپن را برای توزیع عادلانه کالاهای ضروری (مانند برنج، روغن، قند، شکر، گوشت، و پوشاک) اجرا کرد. این سیستم تا سال ۱۳۸۸ش به‌صورت محدود ادامه داشت. با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در دولت دهم (۱۳۸۹ش)، پرداخت نقدی جایگزین یارانه‌های کالایی شد. با این حال، نقدی شدن یارانه‌ها باعث تورم و کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین شد و زمینه بازگشت مجدد ایدهٔ کالابرگ را فراهم کرد. دولت سیزدهم (ابراهیم رئیسی) در اردیبهشت ۱۴۰۱ش، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی، تصمیم گرفت برای جبران آثار تورمی این سیاست، طرح کالابرگ الکترونیک را اجرا کند. پاییز ۱۴۰۱ش این طرح به صورت آزمایشی در چند استان از جمله هرمزگان، قزوین و گیلان و در سال ۱۴۰۲ش به صورت سراسری اجرا شد و تا اردیبهشت ۱۴۰۳ش ادامه داشت. در دولت چهاردهم همزمان با حذف ارز یارانه‌ای معروف به ارز ۲۸۵۰۰ تومانی، اعتبار طرح کالابرگ الکترونیکی با رشد قابل توجهی همراه شد. دولت چهاردهم مدعی شد ارز ترجیحی از این به بعد به انتهای زنجیره مصرف منتقل شده است. دولت با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیک اختصاص داد. طرح جدید به گفته وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.

مقایسه یارانه مستقیم نقدی با طرح کالابرگ الکترونیکی

پراکندگی متداول‌ترین برنامه‌های سیاستی دنیا نشان می‌دهد که از بین ۱۲۲ برنامه در سال ۲۰۰۴م، ۴۹ برنامه پرداخت نقدی بوده و ۷۳ برنامه دیگر بین سایر انواع برنامه‌های حمایتی توزیع شده که تا سال ۲۰۱۵ حرکت به سمت سیاست‌های پرداخت نقدی بیش از پیش افزایش یافته است. سیاست‌های نقدی در صورت وجود الزامات و زیرساخت‌های لازم، به لحاظ میزان اصابت به هدف، حداقل نشت، حداقل فساد، حفظ کرامت انسانی و بیشترین سرعت در تحقق اهداف و عدم نیاز به دستگاه‌های اجرایی و نهادهای گسترده، نسبت به روش‌های غیرنقدی ارجحیت دارند. در مقابل، مخالفان پرداخت یارانه نقدی معتقدند علاوه بر تورم‌زا بودن، این طرح منجر به یک تعهد بلند برای دولت شده و از آنجا که تصور درآمد دائمی برای خانوار ایجاد می‌کند، غیرقابل حذف خواهد بود.

به‌طور ویژه یارانه ارزی که در سال ۱۳۹۷ش به کالاهای اساسی وارداتی اختصاص پیدا کرد نه‌تنها در شیوه اجرا دارای اشکال بوده و هدررفت منابع را در پی داشته، بلکه در شناسایی و اصابت به گروه‌های هدف نیز دارای ایراد اساسی است. این مسئله زمینه استفاده از طرح کالابرگ الکترونیکی را فراهم کرد.

مبنای قانونی کالابرگ الکترونیکی در ایران

قانون کالابرگ الکترونیکی، در قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ش تا ۱۴۰۷ش) مطرح شده است. در متن برنامه هفتم توسعه، دولت موظف شده است به‌منظور حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد، به تدریج یارانه نقدی را به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند. این طرح در چارچوب قانون بودجه سال ۱۴۰۲ش اجرا شد، اما در برنامه هفتم توسعه، به صورت دائمی و ساختاری دیده شده است تا زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گسترش یابد. حفظ قدرت خرید مردم، افزایش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، جلوگیری از تورم و گرانی کالاهای اساسی، کاهش وابستگی به یارانه نقدی و کمک به معیشت اقشار کم‌درآمد از مهم‌ترین دلایل تصویب و اجرای این طرح عنوان شده است.

تفاوت کالابرگ الکترونیک با کوپن

بسیاری بر این نکته تأکید می‌کنند که کالابرگ الکترونیکی همان نظام کوپن‌دهی در گذشته است، در حالی که بین این دو سیستم حمایتی تفاوت وجود دارد. ویژگی‌های اصلی کوپن‌ها عبارت بودند از:

۱. کمبود کالاها: به دلیل شرایط جنگی و تحریم‌ها، بسیاری از کالاهای اساسی در کشور نایاب بودند.

۲. توزیع عمومی: کوپن‌ها بین همه افراد جامعه توزیع می‌شد تا اطمینان حاصل شود که همه به حداقل کالاهای مورد نیاز دسترسی دارند.

۳. محدودیت توزیع: با توجه به تجهیز زیرساخت‌ها، اعم از فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای تخصیص و اجرای کالابرگ الکترونیکی مشکلات و محدودیت‌های نظام کوپنی را ندارد.

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک براساس جایگاه دهک خانوار می‌باشد و از ابتدای اجرا تاکنون چندبار دستخوش تغییر شده است. در آغاز اجرا این اعتبار برای افراد حاضر در دهک اول تا سوم، به‌ازای هر نفر ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک چهار تا هفت ۳۵۰ هزار تومان به‌ازای هر نفر در نظر گرفته شده بود. این اعتبار در آذر ۱۴۰۴ش با افزایش اعتبار برای دهک‌های اول تا سوم همراه شد و اعتبار آنان از ۵۰۰ هزارتومان به ۶۲۰ هزار تومان افزایش یافت در حالی که اعتبار دهک‌های چهارم تا هفتم بدون تغییر ماند. در دی‌ماه ۱۴۰۴ش، دولت چهاردهم با حذف ارز ترجیحی و با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز، میزان کالابرگ الکترونیکی را به یک میلیون تومان برای هر نفر افزایش داد. تفاوت اصلی این طرح نسبت به گذشته، علاوه بر افزایش مبلغ، شمول آن برای همه دهک‌های درآمدی است.

مزایا و معایب کالابرگ الکترونیک

بررسی نتایج اجرای دو مرحله اولیه اجرای کالابرگ الکترونیکی نشان دهنده افزایش میزان مشارکت و استقبال خانوارها در سه دهک پایین درآمدی و بهبود نسبی در مصرف کالری در دهک‌های پایین درآمدی است. افزایش عدالت اجتماعی و حمایت اصولی از اقشار آسیب‌پذیر در جامعه از دیگر مزایای توزیع کالاهای اساسی توسط کالابرگ الکترونیک محسوب می‌شود.با وجود این، برخی کارشناسان استفاده از شیوه‌های قدیمی منسوخ برای دهک‌بندی، مبنا قراردادن درآمدهای خانوار به جای هزینه‌های تمام شده و کمبود نظارت بر قیمت‌ها را از معایب این طرح دانسته‌اند. علاوه بر این ناپایداری منابع مالی این طرح و برخی از مشکلات اجرایی مانند عدم وجود وحدت رویه و پایداری در نحوه اجرا، کمبود اطلاع‌رسانی و آموزش خانوارها و عدم همکاری برخی دستگاه‌های ذی‌ربط نیز می‌تواند موفقیت این طرح را تحت تأثیر قرار دهد.

منابع

• «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وبسایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
• «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وبسایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۴۰۴ش.
• «تأکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟» وب‌سایت خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۹ش.
• «چرا کالابرگ همان کوپن نیست؟» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «طرح کالابرگ الکترونیکی باید در آبان ماه اجرا شود»، وب‌سایت خبرگزاری خانه ملت، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز دربارهٔ یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو، تاریخ بازدید مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هرآنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ، تاریخ بازدید مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وبسایت روزنامه توسعه ایران، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۹ش.