پروان
| نام و مشخصات | |
|---|---|
| نام رسمی | ولایت پروان |
| نام بومی | پروان |
| نام انگلیسی | Parvān |
| موقعیت | |
| کشور | افغانستان |
| ویژگی‌های جغرافیایی | |
| مساحت | ۵٬۹۷۴ کیلومتر مربع |
| جمعیت و ویژگی‌های اجتماعی | |
| سال سرشماری | ۲۰۲۴م |
| جمعیت | ۷۹۲٬۰۰۰ نفر |
| قومیت غالب | تاجیک هزاره پشتون |
| جغرافیای طبیعی | |
| رودخانه | سالنگ پنجشیر غوربند |
| کوه | هندوکش |
| اقتصاد و فرهنگ | |
| محصولات | گندم جو ذرت انگور |
| صنایع دستی | خامک‌دوزی چرمگری چاقوسازی |
| گردشگری | |
| آثار تاریخی | کافرقلعه استوپهٔ توپ‌دره |
| جاذبه‌های گردشگری | درهٔ سالنگ تپهٔ گلغندی |
| امکانات و ارتباطات | |
| دانشگاه | دانشگاه پروان |
| فرودگاه | فرودگاه بین‌المللی بگرام |
| همسایه‌ها | بغلان کاپیسا کابل بامیان |
پروان؛ یکی از ولایت‌های افغانستان واقع در شمال کابل.
پروان (Parvān)، ولایتی در شمال کابل، پایتخت افغانستان، واقع شده و مرکز آن شهر چاریکار است. این ولایت به‌عنوان منطقهٔ گذار میان ارتفاعات هندوکش و دشت‌های کشاورزی پایین‌دست، از موقعیت راهبردی و اقتصادی مهمی برخوردار است. جمعیت آن بیشتر در روستاها اسکان یافته و زبان رایج آن فارسی است، هرچند پشتو و گویش‌های محلی نیز در میان بخشی از ساکنان رواج دارند. این ولایت از نظر قومی ترکیبی از تاجیک‌ها، هزاره‌ها و پشتون‌ها را در خود جای داده و میزبان جمعیتی از کوچ‌نشینان نیز هست که شمار آنان در فصل‌های مختلف نوسان می‌کند. پروان با پیشینهٔ تاریخی کهن، آثار باستانی متعدد، جاذبه‌های طبیعی مانند درهٔ سالنگ و گلبهار، و زیرساخت‌های راهبردی همچون فرودگاه بین‌المللی بگرام، یکی از ولایت‌های مهم و تأثیرگذار افغانستان به‌شمار می‌رود.
نام‌گذاری پروان
واژهٔ پروان در اوستا به گونهٔ (Purävenä) و در یشت دهم به‌صورت‌های (Purovat) و (Pehurvan) آمده و به‌معنای شهر، معبر و کوتل (گردنه) به کار رفته که در گذر زمان به پروان تغییر یافته است. برخی نیز آن را برگرفته از «پروندن» به‌معنای ریسیدن و بافتن ابریشم دانسته‌اند، با این استدلال که پیش از ایجاد فابریکهٔ نساجی جبل‌السراج، صنایع بافندگی و نخ‌تابی در این منطقه شهرت داشت.[۱] این ولایت در برخی منابع به صورت‌های فروان[۲] و بروان نیز آمده است.[۳]
تاریخچه پروان
پروان از دیرباز یکی از مناطق راهبردی و تاریخی افغانستان به‌شمار می‌رفته است. بر پایهٔ اسناد تاریخی، اسکندر مقدونی پس از تسلط بر استان‌های شرقی دولت هخامنشی به کابل و از آنجا به پروان رسید و زمستان را در آنجا گذراند. او در نزدیکی مدخل درهٔ سالنگ دژی به نام خود بنا کرد و شهری را برای پاسداری از کاپیسی در نخستین شیب‌های جبل‌السراج کنونی برپا نمود که به «اسکندریهٔ زیر قفقاز» شناخته شد. گمان می‌رود پروان جای‌گزین این شهر گردیده است.
پروان در دورهٔ خلافت هارون‌الرشید به همراه بنجهار و غوروند به‌وسیلهٔ فضل بن یحیی برمکی گشوده شد. این شهر در دورهٔ غزنویان دارالضرب آنان بود و سکه‌هایی از آلپ‌تکین و سلطان محمود غزنوی در آن ضرب می‌شد. به گفتهٔ گردیزی، سبکتکین نیز بر پروان دست یافت. به نظر می‌رسد پروان محل آمد و شد و شکارگاه سلطان مسعود غزنوی بوده است.[۴]
پرآوازه‌ترین رویداد تاریخی پروان، نبرد سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه با سپاه چنگیزخان مغول در۱۲۲۱م است. جلال‌الدین پروان را اردوگاه خود قرار داد و پس از رهایی دژ والیان، چنگیز سردار خود شیگی قوتوقو را با سی هزار تن به جنگ او فرستاد. جلال‌الدین در یک فرسنگی پروان با مغولان به نبرد برخاست و بسیاری از سپاهیان مغول کشته شدند. این جنگ تنها رویدادی است که مغولان در آن شکست خوردند و بارتولد آن را بزرگ‌ترین ناکامی مغولان دانسته است. پس از انتشار خبر شکست، مردم خراسان بر مغولان شوریدند. چنگیز خشمگین شد و پس از شکست جلال‌الدین در کنارهٔ رود سند، تابستان ۶۱۹ ق. را در چمنزارهای پروان گذراند.[۵]
پروان در دوران معاصر نیز صحنهٔ نبردی دیگر بود. در ۱۸۴۰م میان امیر دوست‌محمدخان و انگلیسی‌ها جنگی روی داد که در آن چند فرمانده انگلیسی کشته شدند و امیر پیروز گردید؛ اما او به سبب بی‌اعتمادی به خوانین کوهستان، ناآگاهی از ناتوانی سپاه انگلیسی و تزلزل‌روحی ناشی از شایعات جاسوسان بیگانه، بدون بهره‌گیری از پیروزی خود را تسلیم دشمن کرد. شهر کنونی جبل‌السراج نیز در جنگ‌های داخلی افغانستان بارها محل درگیری نیروهای متخاصم بوده است.[۶][۷]
اهمیت و جایگاه پروان
پروان از دیرباز به‌دلیل نزدیکی به کابل، برخورداری از آب‌وهوای معتدل و موقعیت نظامی، بازرگانی و ارتباطی، یکی از استان‌های مهم افغانستان به‌شمار می‌رفته است.[۸] این اهمیت با تکمیل گذرگاه سالنگ فزونی یافت و پروان به محل به‌هم‌پیوستن جاده‌های شمال و جنوب کشور تبدیل شد. از دیدگاه جهانگردی نیز دره‌های واقع در کوهستان‌های آن توجه جهانگردان را به خود جلب می‌کند. شهر کهن پروان در آثار جغرافی‌نویسان متقدم اسلامی همچون یعقوبی، اصطخری، ابن‌حوقل و مقدسی جایگاه ویژه‌ای داشته و برخی آن را از دیار خراسان و برخی از سرزمین بلخ دانسته‌اند. این شهر از دیرباز موقعیت مهم بازرگانی داشت؛ چنان‌که نویسندهٔ ناشناختهٔ حدودالعالم آن را شهری با نعمت، جای بازرگانان و درِ هندوستان نامیده است.[۹] در سدهٔ ۱۷م، مسیر تجاری بلخ به پروان و سپس کابل، پیشاور و دهلی از همین منطقه می‌گذشت.[۱۰]
جغرافیا و محیط زیست
ولایت پروان از شمال به ولایت بَغلان، از شرق به ولایت کاپیسا، از جنوب به ولایات کابل و وَرْدَک و از مغرب به ولایت بامیان محدود می‌شود. مرکز آن شهر چاریکار در ۶۴ کیلومتری کابل قرار دارد[۱۱] و مساحت مجموعی این ولایت ۵٬۹۷۴ کیلومتر مربع است.[۱۲] پروان را ردیفی از دره‌های به‌هم‌پیوسته با چشم‌اندازهای زیبا دربر گرفته است؛ دشت آن را از همه‌سو کوه‌ها فرا گرفته‌اند و دره‌های شتل، سالنگ، غوربند و نجراب در میان این کوه‌ها قرار دارند. جنوب ولایت را شیب‌های شمالی کوهستان‌های مرکزی هندوکش پوشانده است و ناهمواری‌های آن شامل دره‌های رودخانه‌ای، دشت‌های آبی و دامنه‌هایی است که به سمت هندوکش بالا می‌روند. این ولایت اقلیمی قاره‌ای و کوهستانی با زمستان‌های سرد و تابستان‌های گرم و معتدل دارد. رودهای سالنگ، قندوز بالا (سرخاب) و شاخه‌هایش، پنجشیر و شاخه‌هایش، غوربند و پروان، زمین‌های آن را آبیاری می‌کنند و آبیاری از رودخانه‌ها و چشمه‌ها از باغ‌ها و کشت غلات پشتیبانی می‌کند.[۱۳] از سرزمین پروان بادی خوش برمی‌خیزد که دامنهٔ آن تابستان‌ها تا کابل می‌رسد و مردم آن را باد پروان می‌نامند.[۱۴] دامنه‌های جنوبی ارتفاعات مرکزی در زمستان‌ها برف قابل‌توجهی دریافت می‌کنند و آب‌های ناشی از ذوب برف از رشته‌کوهی به طول بیش از ۴۰۰ کیلومتر از طریق دره‌های فرعی به رودخانهٔ مرکزی کابل سرازیر می‌شود که جریان آبی دائمی دارد. به‌ویژه منطقهٔ اطراف سرکانال از آب کافی برای آبیاری برخوردار است و در دامنه‌های خشک‌تر، شرایط خاک و اقلیم باغداری دائمی را در سطحی وسیع در ارتفاعات بالادست ممکن می‌سازد. دشت‌های رودخانه‌ای از حاصلخیزی بالایی برخوردارند و تنها بخش‌های کوچکی از آنها به‌دلیل غرقابی یا شوری بالا بهره‌وری کمتری دارند.[۱۵]
جمعیت و مردم
ولایت پروان بر پایهٔ آمار سال ۲۰۲۴م حدود ۷۹۲ هزار نفر جمعیت دارد که نزدیک به ۷۱۸ هزار نفر، در روستاها و کمتر از ۷۵ هزار نفر در شهرها اسکان یافته‌اند.[۱۶] زبان رایج در این ولایت فارسی است، اما زبان پشتو و گویش‌های محلی مانند ترکمنی و ازبکی نیز در میان بخشی از ساکنان رواج دارد.[۱۷] از نظر ترکیب قومی، تاجیک‌ها بیشترین ساکنان شهرستان‌های سالنگ، جبل‌سراج، بگرام، چاریکار، کوه‌صافی، سیدخیل و سیاه‌گرد و نیز بخش‌هایی از شینواری را تشکیل می‌دهند؛ هزاره‌ها در شیخ‌علی و سرخ‌پارسا و غوربند سکونت دارند و پشتون‌ها به‌طور عمده در شینواری، کوه‌صافی و بخش‌هایی از غوربند و چاریکار متمرکزند.[۱۸][۱۹] قوم ترکمن نیز در بعضی مناطق شینوار و افراد مربوط قوم پشه‌ای نیز در قریهٔ (پشان) مرکز پروان سکونت دارند.[۲۰] این ولایت افزون بر ساکنان یکجانشین، میزبان جمعیتی از کوچ‌نشینان نیز هست که شمار آنان در فصل‌های مختلف سال نوسان دارد. در زمستان حدود ۳۰٬۲۹۰ کوچی در پروان به سر می‌برند که نزدیک به دوسوم آنان کوچ کوتاه‌مدت و یک‌سوم دیگر کوچ بلندمدت دارند. در تابستان، کوچی‌هایی از لغمان، کاپیسا، بغلان و به میزان کمتر از کابل، ننگرهار و کنر به این ولایت می‌آیند.[۲۱]
تقسیمات اداری پروان
در تشکیلات اداری قدیم افغانستان، پروان به‌صورت حکومت اعلی اداره می‌شد؛ اما از ۱۳۴۳ش در تقسیمات داخلی جدید، به ولایتی مستقل با اهمیتی کمتر (درجهٔ دو) تبدیل شد.[۲۲] پنجشیر تا ۱۳۸۳ش بخشی از ولایت پروان بود و در ۱۳۸۳ش به ولایت مستقل تبدیل شد.[۲۳] تقسیمات اداری کنونی پروان در قالب جدول زیر ارائه شده است:
| ردیف | ولسوالی | مساحت (کیلومترمربع) | جمعیت (نفر) | موقعیت و همسایگی‌ها | ویژگی‌ها |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | بگرام | — | بیش از ۱۱۷٬۰۰۰ | از جنوب با ولایت کابل، از شرق با شینواری، از شمال با چاریکار | نام آن از «باگ» و «رام» به‌معنای «باغ رام» یا «باغ خدا»؛ در مسیر راه ابریشم؛ دارای طبیعت سبز و پرآب؛ در چهل سال اخیر مرکز نظامی و میدان هوایی معروف آن همواره مورد توجه آمریکا بوده است. |
| ۲ | غوربند | — | بیش از ۱۰۹٬۰۰۰ | در دامنهٔ جنوبی هندوکش؛ از جنوب با کابل، از غرب با شینواری، از شرق با سرخ‌پارسا و شیخ‌علی، از شمال با بغلان | نام آن به‌معنای «مانع کوهستانی در راه غور»؛ محصولات اصلی: بادام، سیب، زردآلو، توت، انگور و شفتالو |
| ۳ | سیدخیل | ۵۶۰ | بیش از ۵۱٬۰۰۰ | در دامنهٔ جنوبی هندوکش؛ از جنوب با بگرام، از شرق با کاپیسا، از غرب با چاریکار، از شمال با جبل‌سراج | — |
| ۴ | چاریکار | — | بیش از ۲۰۲٬۰۰۰ | حدود ۶۴ کیلومتری شمال کابل؛ راه اصلی کابل–بغلان و شمال افغانستان از آن می‌گذرد | مرکز ولایت پروان؛ از پرجمعیت‌ترین شهرهای افغانستان؛ منطقهٔ میان کابل و چاریکار متراکم‌ترین منطقهٔ افغانستان؛ صنعت پارچهٔ کتان و ساخت کارد و ابزار فلزی مشهور |
| ۵ | جبل‌سراج | ۱۷۳ | حدود ۷۲٬۰۰۰ | در دامنهٔ جنوبی هندوکش | یکی از ولسوالی‌های صنعتی افغانستان؛ اولین کارخانهٔ نساجی افغانستان (گلبهار) در ۱۳۳۲ش با حدود ۱۵٬۰۰۰ کارگر در آن ساخته شد؛ دارای چهار رودخانه ازین، چاریکار، خواجه یا اجمیر و ماهیگیر.[۲۴] |
| ۶ | سالنگ | ۵۶۰ | بیش از ۲۹٬۰۰۰ | در دامنهٔ جنوبی هندوکش | دارای معادن قابل‌توجه سنگ مرمر؛ اولین و بزرگ‌ترین تونل افغانستان به طول ۲٬۷۰۰ متر در آن قرار دارد که شمال هندوکش را به جنوب آن متصل می‌کند |
| ۷ | سرخ‌پارسا | ۸۵۹ | حدود ۴۶٬۰۰۰ | از جنوب با کابل، از شمال‌شرقی با غوربند، از غرب با بامیان، از شمال با شیخ‌علی | هزاره‌نشین |
| ۸ | شیخ‌علی | ۸۵۹ | حدود ۲۸٬۰۰۰ | مرز بین بامیان و پروان؛ شاهراه اصلی بامیان–پروان از آن می‌گذرد | هزاره‌نشین؛ مردم بیشتر به باغداری و کشاورزی مشغول‌اند؛ سیب، زردآلو و بادام از مهم‌ترین محصولات |
| ۹ | شینواری | ۶۷۷ | حدود ۴۶٬۰۰۰ | در دامنهٔ جنوبی هندوکش؛ از جنوب با چاریکار و کابل، از شرق با سالنگ و جبل‌سراج، از غرب با غوربند، از شمال با بغلان | — |
| ۱۰ | کوه صافی | — | بیش از ۳۵٬۰۰۰ | در جنوب‌شرقی پروان؛ از جنوب و غرب با کابل، از شرق با کاپیسا، از شمال با بگرام[۲۵] | — |
فرهنگ
عید نوروز
نوروز در ولایت پروان یکی از جشن‌های مهم و کهن به‌شمار می‌رود که با فرا رسیدن بهار و آغاز سال نو برگزار می‌شود. آیین‌های نوروزی در این ولایت پیشینهٔ تاریخی دارند و همچنان در میان مردم زنده‌اند. مردم پروان با چیدن هفت‌سین، برگزاری تخم‌جنگی، سمنک‌پزی، بازی‌های محلی و گردهمایی در دامنهٔ کوه‌ها و کنار جویبارها، نوروز را جشن می‌گیرند. در روز نوروز، بسیاری از مردم روستاهای پروان و شهروندان کابل، کاپیسا و ولایت‌های همجوار به تپهٔ ارغوان‌زار (گلغندی) می‌آیند و در کنار هم این جشن را برگزار می‌کنند. مراسم جهنده بالا در هوفیان شریف و زیارت‌گاه صادقی پادشاه چاریکار نیز از دیگر آیین‌های نوروزی این ولایت است که با نعت‌خوانی، ذکر و دعا همراه می‌شود. از دید بازدیدکنندگان، نوروز در پروان فرصتی برای گردهمایی خانواده‌ها، دیدار دوستان و آشنایان، و بهره‌گیری از طبیعت بهاری این ولایت است و هر سال شمار قابل‌توجهی از مردم از مناطق مختلف برای شرکت در این جشن به پروان می‌آیند.[۲۶]
غذاهای محلی
ولایت پروان دارای نزدیک به ۴۰ گونه غذای محلی و سنتی است که در میان آنها «شوربای چاریکاری» و «شله غوربندی» از شهرت بیشتری برخوردارند. این غذاها بخشی از فرهنگ مردم این ولایت به‌شمار می‌روند و بیشتر در روزهای مناسبتی و پذیرایی از مهمانان تهیه می‌شوند.[۲۷]
بازی‌های محلی
ولایت پروان دارای مجموعه‌ای از بازی‌های محلی و سنتی است که ریشه در فرهنگ و زندگی مردم این منطقه دارد. از جملهٔ این بازی‌ها می‌توان به پرتاب سنگ به‌عنوان نشان‌دادن قدرت و توانایی فردی، قلبه‌کشی نمایشی برای نشان‌دادن ظرفیت دهقانی، پهلوانی به‌عنوان ارج‌گذاری به میراث پیشینیان، تخم‌جنگی، کاغذپران‌بازی، اسب‌سواری و بزکشی اشاره کرد. این بازی‌ها بیشتر در روزهای مناسبتی و جشن‌ها برگزار می‌شوند و افزون بر جنبهٔ سرگرمی، وسیله‌ای برای حفظ همبستگی اجتماعی و انتقال میراث فرهنگی نسل‌های گذشته به نسل‌های بعدی به‌شمار می‌روند.[۲۸]
فعالیت‌های رسانه‌ای
در زمان نظام جمهوری اسلامی افغانستان، در ولایت پروان ۱۸ رسانهٔ صوتی، تصویری و چاپی فعالیت می‌کرد؛ از جمله تلویزیون ملی، تلویزیون خصوصی الهام، رادیوهای الهام، دنیا، صدای صلح و طلوع خورشید و نیز هفته‌نامهٔ پروان، مجلهٔ انکشافی پروان، فصل‌نامهٔ معارف، ماه‌نامهٔ پیام شهر و ماه‌نامهٔ جوانان. پس از به قدرت رسیدن امارت اسلامی، حدود ۱۰ رسانه به‌دلایل مشکلات اقتصادی و محدودیت‌ها بسته شد و ده‌ها خبرنگار بیکار شدند.[۲۹]
صنایع دستی
صنایع دستی در ولایت پروان از جایگاه مهمی در اقتصاد خانوارها و فرهنگ محلی برخوردار است. از جملهٔ این صنایع دستی می‌توان به مهره‌دوزی، چرمه‌دوزی، خامک‌دوزی، پروسس میوه‌جات خشک، ترشی‌ها، رب و مربا، لباس‌های زنانه و طفلانه و پرده اشاره کرد. تولیدکنندگان این صنایع دستی بیشتر زنان هستند که در کارگاه‌های خانگی به تولید مشغول‌اند.[۳۰] با این حال، نبود بازار مناسب از مهم‌ترین مشکلات پیش روی تولیدکنندگان است.[۳۱] در کنار این تولیدات خانگی، بازار قدیمی کوچهٔ چرمگری شهر چاریکار با بیش از ۷۰۰ سال قدمت، از دیرباز محل فعالیت و تولید صنایع دستی و حرفه‌هایی مانند نجاری، ساخت ابزار کشاورزی، چاقوسازی و چرمگری بوده است.[۳۲]
معارف و تحصیلات عالی
بر اساس آمار ۱۳۹۰ش پروان در مجموع دارای ۴۱۰ مکتب است که از ۱۵۹ لیسه، ۱۲۶ متوسطه و ۱۲۵ ابتدائیه تشکیل شده و امور تدریسی آن در زمان نظام جمهوری اسلامی افغانستان توسط ۸۱۲ معلم زن و ۴٬۸۶۷ معلم مرد به عهده داشتند. تا پایان ۱۳۹۰ش حدود ۱۲۸٬۰۷۰ پسر و ۷۷٬۱۶۵ دختر در این مکاتب مصروف فراگیری تعلیم بوده‌اند. افزون بر این، حدود ۳۴ مرکز علوم دینی نیز در این ولایت وجود دارد که از جمله چهار باب آن دارالعلوم، ۲۱ باب مدارس تا صنف دوازدهم و ۹ باب دارالحفاظ است.[۳۳]
در کنار نظام آموزش و پرورش، پروان دارای یک دانشگاه دولتی به‌نام دانشگاه پروان است که در ۱۳۴۰ش به‌شکل دارالمعلمین تأسیس شده و در ۱۳۹۲ش به دانشگاه ارتقاء یافت. این دانشگاه ۱۰ دانشکده، ۲۸ دیپارتمنت/گروه فعال،[۳۴] ۱۴۷ نفر استاد و ۴۳۲۰ نفر دانشجو دارد.[۳۵] همچنین، این ولایت یک مؤسسهٔ تحصیلات عالی خصوصی به‌نام دانش با ۱۳۶۶نفر دانشجو دارد.[۳۶] در ۱۳۹۷ش مرکز تحقیقاتی ملی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی با همکاری کشور ترکیه در طبقهٔ زیرین دانشکدهٔ زراعت دانشگاه پروان تأسیس شد که دارای کتابخانه، اتاق‌های مجهز به کامپیوتر، وسایل لابراتوار، بخش تألیف و اتاق کنفرانس است.[۳۷]
اقتصاد
کشاورزی: ولایت پروان به‌طور سنتی دارای نظام‌های زراعی مختلط بوده و امروزه محصولات عمدهٔ آن گندم، جو و ذرت است. سیب‌زمینی، علوفه و سبزیجات نیز در زمین‌های آبی کشت می‌شوند و انگور تازه به پاکستان صادر می‌شود. نزدیکی به بازارها و دسترسی به زمین و آب شرایط مناسبی برای باغداری فراهم کرده، هرچند مکانیزاسیون پایین و هزینهٔ بالای نیروی کار رقابت‌پذیری را کاهش می‌دهد.[۳۸] انواع انگور این ولایت شامل کشمشی، حسینی، سایبی، قندهاری چشم‌گاو، منقه و آب‌جوش این ولایت معروف است. از محصولات زمینی نیز ارزن، ماش، پنبه، شفتل (شبدر)، رشقه (یونجه)، خربزه، هندوانه، کدو، خیار، پیاز، شلغم، فلفل قرمز در چاریکار به‌صورت فراوان کشت می‌شود.[۳۹]
دامداری: در مناطق دورافتاده، بز و گوسفند برای تولید پشم، گوشت و شیر به‌طور عمده برای مصرف خانوار نگهداری می‌شوند، اما کمبود علوفه این زیربخش را محدود می‌کند. تولید تجاری طیور برای مناطق مرتفع چاریکار و دامنه‌های سالنگ مناسب است و تولید فشردهٔ گاو برای شیر و لبنیات در حال بازیابی است.[۴۰]
شیلات: ماهی تازهٔ سالنگ شهرت دارد و اقلیم برای پرورش ماهی مناسب است، اما این بخش هنوز رونق نگرفته و نیازمند پشتیبانی دولت و نهادهای دیگر است.[۴۱]
فعالیت‌های صنعتی: از جمله صنایع مهم ولایت پروان، کارخانه‌های نساجی شهرهای جبل السراج (در شمال شهر چاریکار)، کارخانه سیمان جبل السراج[۴۲] و گلبهار (در جانب شرقی ولایت پروان) و نیروگاه برق آبی جبل‌السراج، اولین نیروگاه آبی افغانستان، است.[۴۳] همچنین موقعیت برخی شهرهای این ولایت از جمله چاریکار بر سر راه کابل، قطغن، بدخشان، مزار و میمنه، مردمانی ماهر و با ذوق در صنعت و تجارت دارد. چاقوسازی، چرمگری، آهنگری، شلواردوزی، کلالی‌دوزی و پتوبافی نیز در شهر چاریکار این ولایت رونق دارد.[۴۴]
معادن: در ولایت پروان بیش از ۴۳ معدن شامل سرب، مس، جست، کرومایت، آهن، ذغال‌سنگ، تراورتین، مرمر، کوارتز، لیتیم، گچ، تالک، تتالیم، سنگ تعمیراتی، سرمه، ریگ، مواد دریایی و نفرایت وجود دارد. در حال حاضر، شرکت‌های قراردادی تحت نظارت ادارهٔ معادن این ولایت مسئولیت استخراج این معادن را به عهده دارند.[۴۵]
نظام بهداشت و درمان
در ولایت پروان، خدمات بهداشتی در زمان حاکمیت جمهوری اسلامی افغانستان در سطوح مختلف شهری و روستایی سازمان یافت. امروزه در این ولایت ۷ مرکز بهداشتی و ۶۰ کلینیک فعالیت دارند. یک شفاخانهٔ ۸۰ بستری در چاریکار، یک شفاخانهٔ ۵۰ بستری در سرخ‌پارسا و یک شفاخانهٔ ۲۰ بستری در هر یک از ولسوالی‌های کوه‌صافی، بگرام، سالنگ و سیاه‌گرد فعال است. در ولسوالی‌های جبل‌السراج، شینواری، سیدخیل و شیخ‌علی هر یک یک کلینیک ابتدایی و در شهر چاریکار سه کلینیک ابتدایی فعالیت دارد. همچنین ۳۲ کلینیک درجهٔ دوم و ۲۲ کلینیک فرعی در بخش‌های مختلف این ولایت فعال‌اند.[۴۶]
زیرساخت‌ها
از زیرساخت‌های مهم این ولایت جادهٔ سالنگ است که تجارت و مبادله میان شمال و جنوب را تقویت می‌کند. چاریکار دارای نیروگاه برق آبی است که در صورت بازسازی می‌تواند انرژی مورد نیاز شمار قابل‌توجهی از خانوارها و صنایع نوپا را تأمین کند. کمبود کلی انرژی و نامناسب بودن جاده‌های فرعی منتهی به جادهٔ اصلی، از موانع کلیدی توسعهٔ ولایت محسوب می‌شود.[۴۷] همچنین جاده‌های اصلی که از پروان می‌گذرد، این ولایت را به کابل، قندهار و پیشاور در غرب پاکستان مرتبط می‌کند و نیز از طریق سالنگ به مزارشریف، کاتاقان بدخشان و همچنین به تِرمذ بر کنارهٔ آمودریا راه دارد.[۴۸]
فرودگاه بین‌المللی بگرام یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های راهبردی ولایت پروان است که در حدود ۵۰ کیلومتری شمال کابل واقع شده و نخست در دههٔ ۱۹۵۰ توسط اتحاد جماهیر شوروی سابق توسعه یافت. این پایگاه پس از حملهٔ شوروی در ۱۹۷۹م در اختیار نیروهای آن کشور قرار گرفت و پس از خروج مسکو، کنترل آن میان دولت نجیب‌الله، اتحاد شمال و طالبان دست‌به‌دست شد. پس از حملهٔ آمریکا و ناتو در ۲۰۰۱م بگرام به مرکز راهبردی ناتو و ارتش ایالات متحده تبدیل شد و در اوج خود ظرفیت اسکان حدود ۱۰ هزار نفر را داشت.[۴۹] این پایگاه دارای دو باند فرود بتنی به طول ۳٬۶ و ۳ کیلومتر، زندان، بیمارستان، پادگان، برج کنترل، سامانه‌های راداری، آشیانه‌ها، مرکز فرماندهی، مدرسه، باشگاه، فروشگاه، نمازخانه، کلیسا و سینما بود که بسیاری از آنها در خروج ۲۰۲۱م تخلیه یا تخریب شد. از منظر ژئوپلیتیک، بگرام در فاصلهٔ حدود ۸۰۰ کیلومتری از مرز چین و ۲٬۴۰۰ کیلومتری از کارخانهٔ موشک‌سازی سین‌کیانگ قرار دارد و برای نظارت بر فعالیت‌های چین و تقویت نفوذ در آسیای مرکزی اهمیت یافته است. دسترسی به ذخایر معدنی غنی افغانستان و موقعیت راهبردی آن در منطقه بر اهمیت این پایگاه افزوده است. در سال‌های اخیر، دونالد ترامپ بارها از تمایل به بازپس‌گیری بگرام سخن گفته و چین را دلیل اصلی آن دانسته است؛ اما طالبان این درخواست را رد کرده و به توافق‌نامهٔ دوحه در ۲۰۲۰م استناد کرده است.[۵۰]
جاذبه‌های تاریخی و گردشگری
ولایت پروان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و پیشینهٔ تاریخی کهن، دارای جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی متعددی است که هر یک از آنها بخشی از هویت این ولایت را بازنمایی می‌کند که برخی از آنها در زیر معرفی شده است:
- در میان جاذبه‌های طبیعی، درهٔ سالنگ برجسته‌ترین جایگاه را دارد. این دره در ارتفاعات هندوکش واقع شده و جادهٔ سالنگ که از آن می‌گذرد، شاهراه ارتباطی شمال و جنوب افغانستان به‌شمار می‌رود. تونل سالنگ در ارتفاع ۳٬۹۵۰ متری از سطح دریا و با طول ۲٬۷ کیلومتر، یکی از شاهکارهای مهندسی منطقه است که فاصلهٔ میان شمال و جنوب کشور را حدود ۱۱۰ کیلومتر کوتاه‌تر کرده است.[۵۱] در کنار سالنگ، درهٔ گلبهار در غرب رودخانهٔ پنجشیر قرار دارد که فراوانی آب، آن را به‌صورت بوستانی طبیعی درآورده و ییلاق و گردشگاه مردم چاریکار محسوب می‌شود. این دره به داشتن پارچه‌هایی با نام «گلبهار» شهرت یافته و کارخانهٔ پارچه‌بافی آن را آلمانی‌ها ساخته و راه‌اندازی کرده‌اند.[۵۲]
- از میان جاذبه‌های تفریحی، تپهٔ گلغندی در غرب شهر چاریکار قرار دارد که در فصل بهار برای سه هفته مملو از گل‌های ارغوانی‌رنگ می‌شود و مکانی پر رفت‌وآمد برای تفریح شهروندان و به‌ویژه اهالی کابل است.[۵۳] این گردشگاه در ۱۳۲۴ش احداث شد و بهای جان، شاعر پشتوزبان، پس از دیدن آن، نام گلغندی (تپه گل) را بر آن نهاد.[۵۴] جشن گل ارغوان، جشن باستانی نوروز و جشن دهقان همه‌ساله با مشارکت هزاران شهروند و برگزاری نمایشگاه‌های کتاب، صنایع دستی و فراورده‌های محلی در این مکان برگزار می‌شود.[۵۵]
- در حوزهٔ آثار تاریخی، کافرقلعه در منطقهٔ فرنجل غوربند قرار دارد؛ ساحه‌ای با قدمتی حدود سه قرن پیش از میلاد که بر فراز تپه‌ای بلند و در موقعیتی مستحکم ساخته شده و دارای برج‌های نگهبانی، دروازهٔ بزرگ ورودی و دیوارهای بلند دفاعی بوده است. این ساحه در سال ۱۴۰۵ برای نخستین‌بار از سوی ریاست اطلاعات و فرهنگ پروان در فهرست آبدات تاریخی ثبت شد.[۵۶] افزون بر این، باستان‌شناسان در مناطقی مانند پایتاوه، شترک و صدیق‌آباد در نزدیکی شهر بگرام در مشرق چاریکار، مجموعه‌هایی از آثار باستانی، مجسمه و گورستانی قدیمی کشف کرده‌اند.[۵۷]
- در کنار این جاذبه‌ها، دو مکان زیارتی در منطقهٔ اوپیان وجود دارد: زیارت خلیفه میرجان و زیارت سید جعفر مجرد که مردم برای شفای گزیدگی سگ هار به آنجا می‌آیند. همچنین زیارتی به‌نام صادقی در مرکز شهر قرار دارد.[۵۸]
- در ولایت پروان ۴۰ اثر تاریخی به ثبت ملی رسیده است که از جملهٔ آنها می‌توان به بازار مسگری، بازار آهنگران، مسجد آهنگران، صفهٔ خواجه‌ها، حوض لُخ‌ها، گذر چهارسو، بازار کهنهٔ چاریکار، بازار چرمگری، اوغورهای سنگی، درمسال، زیارت شاه مست قلندر، زیارت بابه میرسنگی، قلعهٔ جنگی توپ‌دره، پل میرعلم، قلعهٔ کافر، استوپهٔ توپ‌دره، استوپهٔ پزهٔ شترک، زیارت چهار پیر حاضر، چشمهٔ خانهٔ پدران امام اعظم، تخت میرگل، مقبرهٔ بی‌بی اوغوری، زیارت خواجه سبزپوش ولی، باغ ریگ خواجه سیاران، قریهٔ دولت‌شاهی، ارگ جبل‌سراج، برج تاریخی جبل‌سراج، سنگ خواهر و برادر، سنگ آقتاش، منطقهٔ بی‌بی نیک‌زن، پل آشابه، پل بهلول، سموچ‌های گلبهار، برج عبدالله، اطراف کوه پهلوان با هفت معبد بودایی در بگرام، قریهٔ غوث، حوض‌های خاک در سالنگ، نیایشگاه فندقستان در سیاه‌گرد، درهٔ نازو غوربند در شینواری و گرم‌چشمهٔ غوربند در شیخ‌علی اشاره کرد.[۵۹]
پانویس
- ↑ «شناسایی آستان یا (گوشتی) یا ولایت پروان»، وب‌سایت حقیقت.
- ↑ ابن حوقل، صورةالارض، ۱۹۳۸م، ج۱، ص۴۲۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۵۰.
- ↑ احمدی، «پروان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
- ↑ احمدی، «پروان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
- ↑ alegsaonline ,"Parwan Province — geography, history, people and economy".
- ↑ احمدی، «پروان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
- ↑ دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۷۳ش، ص۳۹.
- ↑ احمدی، «پروان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
- ↑ بارتولد، خاورشناسی در روسیه و اروپا، ۱۳۵۱ش، ص219.
- ↑ دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، 1371ش، ص35.
- ↑ «ولایت پروان – نفوس و ولسوالی‌های آن»، خبرگزاری شاهد.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ بابر، بابرنامه، ۱۹۹۵م، ص۱۹۹.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ «برآورد نفوس کشور سال 1403»، وب‌سایت NSIA، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ alegsaonline ,"Parwan Province — geography, history, people and economy".
- ↑ دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، 1371ش، ص37.
- ↑ alegsaonline ,"Parwan Province — geography, history, people and economy".
- ↑ «معرفی ولایت پروان – افغانستان»، وب‌سایت واسع ویب.
- ↑ "Parwan Provincial Profile»، وب‌سایت mrrd-nabdp.org، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۴ و ۳۸–۳۹.
- ↑ «ولایت پنجشیر در قاب تصویر»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «چاریکار»، قاموس جغرافیای افغانستان، ۱۳۳۸ش، ج۲، ص۳۰.
- ↑ «ولایت تاریخی پَروان افغانستان؛ از گذشته تا امروز»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «در خانه‌ی آفتاب و آب؛ جشن نوروز در پروان از دیروز تا امروز بخش اول»، وب‌سایت روایت
- ↑ «برگزاری نمایشگاه غذاهای محلی در «پروان»»، وب‌سایت آی فیلم.
- ↑ «در خانه‌ی آفتاب و آب؛ جشن نوروز در پروان از دیروز تا امروز بخش اول»، وب‌سایت روایت
- ↑ «بعد از به قدرت رسیدن طالبان، فعالیت ده رسانه در پروان و کاپیسا متوقف شده است»، خبرگزاری آوا.
- ↑ «تولیدکنندگان صنایع دستی در پروان از نبود بازار برای تولیدات شان شکایت دارند»، خبرگزاری پژواک.
- ↑ «صنایع دستی زنان در پروان به نمایش گذاشته شد»، وب‌سایت ۸ صبح.
- ↑ «کوچه چرمگری؛ بازاری با ۷۰۰ سال قدمت در پروان»، وب‌سایت طلوع نیوز.
- ↑ «معرفی ولایت پروان – افغانستان»، وب‌سایت واسع ویب.
- ↑ «دانشگاه پروان»، وب‌سایت دانشگاه پروان.
- ↑ ریاست اقتصاد ولایت پروان، پروفایل ولایت پروان، ۱۳۹۸ش، ص۶۷.
- ↑ ریاست اقتصاد ولایت پروان، پروفایل ولایت پروان، ۱۳۹۸ش، ص۶۷.
- ↑ «مرکز تحقیقاتی ملی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در دانشگاه پروان آغاز به‌کار کرد»، خبرگزاری صدای افغان.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ «چاریکار»، دائرةالمعارف آریانا، ۱۳۴۸ش، ج۵، ص۸۸.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ (دولت‌آبادی، 1371 ش، ص38-39 و 329-331.
- ↑ «چاریکار»، دائرةالمعارف آریانا، ۱۳۴۸ش، ج۵، ص۸۸.
- ↑ «ریاست معادن پروان می‌گوید، ۷۹ میلیون افغانی عواید جمع‌آوری کرده است»، خبرگزاری پژواک.
- ↑ «معرفی ولایت پروان – افغانستان»، وب‌سایت واسع ویب.
- ↑ "Parwan Provincial Profile", ecoi.net.
- ↑ احمدی، «پروان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
- ↑ «اینفوگرافی | همه چیز دربارهٔ پایگاه هوایی بگرام در افغانستان»، خبرگزاری شهرآرا نیوز.
- ↑ «چرا ترامپ پایگاه بگرام افغانستان را از طالبان می‌خواهد؟»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «شاهراه سالنگ جاده‌ای عجیب در دل کوه‌های هندوکش + عکس»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.
- ↑ دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، ۱۳۷۳ش، ص۳۹.
- ↑ «بهار در تپه گُلْغُنْدی چاریکار در پروان»، وب‌سایت پارس تودی.
- ↑ ریاست اقتصاد ولایت پروان، پروفایل ولایت پروان، ۱۳۹۸ش، ص۵.
- ↑ «سفر به تپه گلغندی در شهر چاریکار ولایت پروان»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «ثبت نخستین ساحه باستانی کافرقلعه پروان در فهرست آبدات تاریخی»، خبرگزاری آوا.
- ↑ گروهی از پژوهشگران، افغانستان، ۱۳۷۶ش، ص196 و 203-204.
- ↑ «چاریکار»، قاموس جغرافیای افغانستان، ۱۳۳۸ش، ج۲، ص۳۰.
- ↑ «پانزده اثر تاریخی در پروان ثبت گردید»، خبرگزاری پژواک.
منابع
- ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ۱۹۳۸م.
- احمدی، محسن، «پروان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، ۲۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
- «اینفوگرافی | همه چیز دربارهٔ پایگاه هوایی بگرام در افغانستان»، خبرگزاری شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۴۰۴ش.
- بابر، محمد، بابرنامه، به کوشش مانوایزی نینک، کیوتو، ۱۹۹۵م.
- بارتولد، و.و. خاورشناسی در روسیه و اروپا، ترجمهٔ حمزه سردادور، تهران، ۱۳۵۱ش.
- «بعد از به قدرت رسیدن طالبان، فعالیت ده رسانه در پروان و کاپیسا متوقف شده است»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۴۰۰ش.
- «برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، اداره احصائیه مرکزی افغانستان، کابل، ۱۳۹۹ش.
- «برگزاری نمایشگاه غذاهای محلی در «پروان»»، وب‌سایت آی فیلم، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «بهار در تپه گُلْغُنْدی چاریکار در پروان»، وب‌سایت پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۹ حمل ۱۴۰۱ش.
- «برآورد نفوس کشور سال ۱۴۰۳»، وب‌سایت NSIA، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- «پانزده اثر تاریخی در پروان ثبت گردید»، خبرگزاری پژواک، تارخی درج مطلب: ۲ فروردین ۱۳۹۴ش.
- «تغییر نام یکی از شهرهای افغانستان از سوی طالبان واکنش برانگیز شد»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
- «تولیدکنندگان صنایع دستی در پروان از نبود بازار برای تولیدات شان شکایت دارند»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۹۵ش.
- «ثبت نخستین ساحه باستانی «کافرقلعه» پروان در فهرست آبدات تاریخی»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- جوزی، مهدی، «چاریکار»، در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۸ش.
- «چاریکار»، قاموس جغرافیایی افغانستان، کابل، انجمن آریانا دایرةالمعارف، ۱۳۳۸ش.
- «چرا ترامپ پایگاه بگرام افغانستان را از طالبان می‌خواهد؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
- «در خانهٔ آفتاب و آب؛ جشن نوروز در پروان «از دیروز تا امروز» بخش اول»، وب‌سایت روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مه ۲۰۲۵م.
- دولت‌آبادی، بصیراحمد، شناسنامه افغانستان، قم، شهید، ۱۳۷۱ش.
- «دانشگاه پروان»، وب‌سایت دانشگاه پروان، تاریخ بازدید: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
- ریاست اقتصاد ولایت پروان، پروفایل ولایت پروان، بی‌جا، وزارت اقتصاد، ۱۳۹۸ش.
- «ریاست معادن پروان می‌گوید، ۷۹ میلیون افغانی عواید جمع‌آوری کرده است»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۱ش.
- «سفر به تپه ارغوانی یا گُلغُندی در شهر چاریکار ولایت پروان»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۴۰۰ش.
- «شاهراه سالنگ جاده‌ای عجیب در دل کوه‌های هندوکش + عکس»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۰ش.
- «شناسایی آستان یا (گوشتی) یا ولایت پروان»، وب‌سایت حقیقت، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- «صنایع دستی زنان در پروان به نمایش گذاشته شد»، وب‌سایت ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۱ش.
- «کوچه چرمگری؛ بازاری با ۷۰۰ سال قدمت در پروان»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۴ش.
- گروهی از پژوهشگران، افغانستان: مجموعة مقالات، ترجمة سعید ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم، تهران، ۱۳۷۶ش.
- «مرکز تحقیقاتی ملی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در دانشگاه پروان آغاز به‌کار کرد»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ انتشار: ۲۹ سرطان ۱۳۹۷ش.
- «معرفی ولایت پروان – افغانستان»، وب‌سایت واسع ویب، تاریخ درج مطلب: ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۹م.
- مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.
- «ولایت تاریخی پَروان افغانستان؛ از گذشته تا امروز»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۰ش.
- «ولایت پنجشیر در قاب تصویر»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۹ش.
- «ولایت پروان – نفوس و ولسوالی‌های آن»، خبرگزاری شاهد، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مه ۲۰۲۱م.
- یمین، محمدحسین، افغانستان تاریخی، کابل، سعید، ۱۳۸۰ش.
- alegsaonline ,"Parwan Province — geography, history, people and economy»، تاریخ بازدید: ۲ مهر ۱۴۰۵ش.
- «Parwan Provincial Profile»، وب‌سایت mrrd-nabdp.org، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- «Parwan Provincial Profile", ecoi.net، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۵ش.