مارگوت بدران

مارگوت بدران؛ مورخ و متخصص در رشته مطالعات زنان.

مارگوت بدران، پژوهشگر ارشد مطالعات زنان در جهان اسلام از اواخر قرن نوزدهم به این سو، هویت فمینیستی خود را آشکارا پذیرفته و این رویکرد در نوشته‌هایش از جمله مدخل دایرةالمعارف قرآن لیدن مشهود است. دیدگاه‌های او که در مراکزی چون دانشگاه جورج‌تاون ارائه می‌شود، هم در غرب و هم در شرق مورد توجه است و اثر مذکور نیز از منابع معتبر قرآن‌پژوهی در جهان غرب محسوب می‌شود.

زندگی‌نامه

مارگوت بدران، پژوهشگر و استاد آمریکایی، متولد ۴ دسامبر ۱۹۳۶م تحصیلات دانشگاهی خود را در مقطع کارشناسی در کالج ترینیتی دوبلین آغاز کرد و پس از گرفتن مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه هاروارد، موفق به دریافت درجهٔ دکتری از دانشگاه آکسفورد شد. وی همچنین در رشتهٔ مطالعات عربی و اسلامی در دانشگاه الازهر قاهره به تحصیل پرداخته است. بدران به‌عنوان پژوهشگر ارشد در مرکز بین‌المللی پژوهشی ویلسون در واشینگتن نیز فعالیت کرده است. فعالیت‌های میدانی وی شامل مستندنگاری تجربیات زنان مبارز در جریان آزادسازی کویت است که بازتاب‌دهندهٔ مخاطرات پذیرفته‌شده توسط زنان در دفاع از کشورشان بود. آثار مکتوب او به‌دلیل بهره‌گیری از رویکردی بین‌رشته‌ای و تلفیق دانش تاریخ، انسان‌شناسی و مطالعات ادیان مورد توجه صاحب‌نظران قرار گرفته است. منتقدان روش‌شناسی وی را در تحلیل چگونگی مواجهه زنان با حوزه‌های پیچیده سیاسی و گفتمانی ستوده‌اند.

جایگاه علمی او موجب شد تا نگارش مدخل کلیدی جنسیت در دانشنامهٔ قرآن لیدن به وی واگذار شود. این دانشنامه که تحت نظارت جین دمن مک اولیف و با مشارکت جمعی از پژوهشگران بین‌المللی تدوین شده، از مهم‌ترین منابع پراستناد در محافل آکادمیک غرب برای مطالعهٔ نظام‌مند قرآن است. حضور بدران در این پروژه ملی و بین‌المللی، نشان‌دهندهٔ نفوذ آراء او در تبیین مفاهیم جنسیتی برای مخاطبان جهانی است؛ هرچند منتقدان، رویکرد او را نوعی تفسیر به‌رأی برای انطباق اسلام با الگوهای لیبرال غربی دانسته و بر این باورند که تفاوت‌های جنسیتی در اسلام نه بر پایه تبعیض، بلکه بر مبنای نقش‌های تکمیلی و مسئولیت‌های نظام خانواده استوار است.

دیدگاه‌های مارگوت بدران

دیدگاه درباره فمینیسم اسلامی

مارگوت بدران فمینیسم اسلامی را نظامی فکری می‌داند که نه تنها با جوهرهٔ دین تناقضی ندارد، بلکه به دنبال بازیابی مفهوم امت به‌عنوان فضایی کثرت‌گرا برای تضمین حقوق برابر جنسیتی است. از دیدگاه او، فمینیسم در قلمرو اسلام بر پایهٔ آگاهی از محدودیت‌های تحمیلی و تلاش برای انطباق مجدد دین با پیام قرآنی عدالت اجتماعی بنا شده است. وی بر این باور است که نابرابری‌های موجود ناشی از ذات اسلام نیست، بلکه محصول تحمیل عقاید مردسالارانهٔ مفسران بر متن قرآن و نوسازی‌های آمرانه‌ای است که ساختارهای اجتماعی و نهاد خانواده را تضعیف کرده‌اند.

بدران با تفکیک میان اسلام و جامعه پدرسالار، معتقد است مفسران زن به‌دلیل تجربه زیسته خود، قرائت‌های پویایی از روح قرآن ارائه داده‌اند که برابری جنسیتی پنهان‌مانده در تفاسیر سنتی را آشکار می‌کند. او در موضوعاتی مانند حجاب، میان دستورات اصیل قرآنی و سنت‌های تحمیلی تفکیک قائل شده و معتقد است که زنان مسلمان با استناد به خودآگاهی قرآنی و روش‌های ساختارشکنانه، به دنبال بازیابی حقوقی هستند که در طول تاریخ تحت لوای دین از آنان دریغ شده است.

دیدگاه درباره تعدد زوجات در اسلام

مارگوت بدران، مسئله تعدد زوجات در اسلام را به‌عنوان چالشی برای جایگاه و حقوق زن در خانواده و جامعۀ اسلامی تحلیل می‌کند. از دید وی، مشروعیت چندهمسری در اسلام منجر به تثبیت سلطۀ مردانه و نابرابری جنسیتی شده و حق و کرامت ذاتی زن را زیر سؤال می‌برد. بدران با اشاره به سیاست تک‌همسری در کشورهای غربی، آن را موجب برابری حقوق زن و مرد و احترام به جایگاه زن می‌داند، در حالی که تعدد زوجات در جوامع اسلامی را عاملی برای تحقیر و تنزل موقعیت زنان معرفی می‌کند.

دیدگاه‌های منتقدان

انتقاد به دیدگاه فمینیسم اسلامی

منتقدان در رد مفهومی گرایش فمینسیم اسلامی بدارن، معتقدند که فمینیسم اسلامی به‌دلیل تضاد مبنایی با اصول عقلانی و شرعی، فاقد حجیت است و آنچه بدران مطرح می‌کند، بیش از آنکه استنباط دینی باشد، نوعی تفسیر به رأی برای انطباق اسلام با الگوهای لیبرال غربی است. به باور این گروه، تفاوت در نقش‌های زن و مرد در اسلام نه به‌معنای تبعیض، بلکه به‌مثابه نقش‌های تکمیلی است که جایگاه رفیعی برای زن در سرنوشت خانواده و اجتماع قائل شده و قوامیت مرد را نیز نه به معنای برتری، بلکه به معنای مسئولیت همه‌جانبه در نظام خانواده تعبیر می‌کنند.

محققان نقدهای دیگری نیز بر دیدگاه‌های مارگوت بدران نوشته‌اند که برخی از آنها عبارت است از:

• استفاده از تفسیر به رأی شخصی برای غیرقرآنی نشان‌دادن احکام سنتی اسلام؛
• تلاش برای واردکردن افکار و ارزش‌های غربی به بستر جوامع اسلامی؛
• نادیده‌گرفتن علوم تخصصی و پیش‌نیازهای لازم برای اجتهاد و استنباط از نصوص؛
• نادیده‌گرفتن سنت نبوی و سیرهٔ ائمه در تبیین حدود پوشش و روابط جنسیتی؛
• بی‌توجهی به تفاسیر مفسران زن معتقد به تفاوت‌های طبیعی و فیزیکی میان زن و مرد؛
• تقلیل‌دادن جایگاه حمایتی و مصونیتی حجاب به یک محدودیت تحمیلی و غیرقرآنی.

انتقاد به دیدگاه درباره تعدد زوجات

در نقد دیدگاه بدران دربارۀ تعدد زوجات، محققان با استناد به مبانی اسلامی استدلال می‌کنند که چندهمسری در اسلام، برخلاف تصویر ارائه‌شده، نه تنها به معنای هوسرانی یا تحقیر زنان نیست، بلکه در چارچوب مقررات محدود و مشروط مانند عدالت بین همسران و حداکثر چهار زن طراحی شده است. از نگاه این منتقدان، این نظام در مقایسه با روابط نامشروع و معشوقه‌گرایی در جوامع غربی که فاقد ضوابط شرعی و اجتماعی است، رویکردی واقع‌بینانه و مسئولیت‌محور در قبال نیازهای اجتماعی محسوب می‌شود.

براساس این نقد، تعدد زوجات در اسلام کارکردهای اجتماعی مشخصی دارد، از جمله: حمایت از زنان بی‌سرپرست (مانند بیوه‌ها)، کاهش آسیب‌های ناشی از روابط خارج از چارچوب خانوادگی و افزایش نسل مشروع در چارچوب قانونی. در این تحلیل، تک‌همسری به‌عنوان اصل اولیه در اسلام پذیرفته شده و تعدد زوجات راه‌حلی استثنایی و مشروط برای شرایط ویژۀ اجتماعی مانند عدم توانایی همسر اول یا ناتوانی در تأمین نیازهای عاطفی و جنسی، در نظر گرفته می‌شود. این دیدگاه همچنین تأکید می‌کند که سوءاستفاده از این حکم به‌معنای نادرستی ذات آن نیست، بلکه پیامد اجرای ناصحیح توسط افراد است.

آثار

مارگوت بدران آثاری قابل توجه در حوزۀ فمینیسم اسلامی تألیف کرده است. از مهم‌ترین کتاب‌های او می‌توان به «گشودن دروازه‌ها: یک قرن نوشته‌های فمینیستی عربی» (۱۹۹۰م) و «فمینیسم ورای شرق و غرب: حرف و عمل جنسیتی جدید در اسلام جهانی» (۲۰۰۷م) اشاره کرد. کتاب «فمینیسم در اسلام: هم‌گرایی‌های دینی و سکولار» (۲۰۰۹م) نیز مجموعه‌ای از مقالات او را دربرمی‌گیرد که در دو دهه پیش از انتشار گردآوری شده‌اند.

منابع

• اقبال، مظفر، «خاورشناسی و دائره المعارف قرآن»، مجلهٔ قرآن پژوهی خاورشناسان، شمارهٔ ۶، ۱۳۸۸ش.
• حسن‌نیا، علی و بستاکچی، افشان، «نقد دیدگاه مارگوت بدران درباره تعدد زوجات»، دوفصلنامه علمی و قرآن‌پژوهی خاورشناسان، سال هفدهم، شمارۀ ۳۲، 1401ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، «بررسی دائرةالمعارف قرآن لایدن»، مجلهٔ قرآن‌پژوهشی خاورشناسان، شمارهٔ شمارهٔ ۱، ۱۳۸۵ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «فمینیسم اسلامی نداریم»، بازتاب اندیشه، شمارهٔ ۱۰۱، ۱۳۸۷ش.
• "Margot Badran". Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality. «سفر جنسیت به خاورمیانه»، وب‌سایت دورنما، تاریخ درج مطلب: 21 آذر 1402ش.
• فتاحی، فتحیه و افسردیر، حسین، «ارزیابی و نقد مدخل جنسیت از دائرةالمعارف قرآن لیدن»، مجلهٔ مطالعات زن و خانواده، ۱۳۹۳ش.
• مودب، سیدرضا و موسوی مقدم، سیدمحمد، «نقد دائرة المعارف قرآن لیدن بر اساس آراء و مبانی شیعه»، مجلهٔ شیعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۳، ۱۳۸۷ش.
• نصر اصفهانی، مریم، «سفر جنسبت به خاورمیانه»، وب‌سایت رادیو دورنما، تاریخ بازدید: 14 بهمن 1404ش.

• Hamilton, Lynn (۳۰ ژوئن ۱۹۹۱). "Telling of Kuwaiti women's resistance role". The Philadelphia Inquirer. p. 3-M. Retrieved 22 August 2023.
• "Margot Badran". Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality. 13 August 2009. Retrieved 21 August 2023.
• Raemdonck, An Van (۱۹ فوریه ۲۰۱۵). "Review of Margot Badran (ed.), Gender and Islam in Africa: Rights, Sexuality and Law". Religion & Gender. 5 (1): 118– Retrieved 23 August 2023.
• Sikand, Yoginder (۱۵ سپتامبر ۲۰۰۹). ""Islamic Feminism Is a Universal Discourse"". Qantara.de. Retrieved 20 August 2023.