رفعت حسن

رفعت حسن؛ فمینیست مسلمان و فعال حقوق بشر در ایالات متحده آمریکا.

رفعت حسن، نظریه‌پرداز فمینیسم اسلامی و از نخستین کسانی است که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت. . او استاد بازنشستهٔ مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکی است و به‌عنوان رهبر فمینیست‌های مسلمان در ایالات متحده شناخته می‌شود. رفعت حسن در چارچوب الهیات فمینیستی استدلال می‌کند که متن قرآن، گویای برابری جنسیتی است، اما تفاسیر مردسالارانه و سنت‌های فرهنگی موجب تبعیض علیه زنان شده‌اند. او با نقد خوانش‌های سنتی از داستان آفرینش و تأکید بر حقوق انسانی در قرآن، خواستار مشارکت زنان در فرایند تفسیر می‌شود. این در حالی است که قرآن آشکارا به تفاوت‌های جنسی و جنسیتی زن و مرد اشاره کرده است و انگاره تساوی مطلق زن و مرد، از سوی اسلام‌شناسان و قرآن‌پژوهان، گونه‌ای از تفسیر به‌رأی تلقی می‌شود.

زندگی‌نامه و فعالیت

رفعت حسن (زادهٔ ۱ ژانویه ۱۹۴۳) در لاهور پاکستان و در یک خانوادهٔ سید مسلمان، متولد شد. او یکی از نه فرزند خانواده بود. پدرش در چارچوب سنت فرهنگی رایج، معتقد بود که دختران باید در شانزده‌سالگی با انتخاب والدین، ازدواج کنند. در مقابل، مادرش که فرزند شاعر و دانشمندی به نام حکیم احمد شجاع، با این نگرش مخالفت می‌کرد. این اختلاف نظر باعث آشفتگی و انزوای رفعت در کودکی شد و او را به سمت کتاب‌خوانی و سرودن شعر سوق داد. او در یک مدرسه مذهبی انگلیکان و سپس در کالج سنت‌مری در دانشگاه دوره‌ای انگلستان به تحصیل زبان انگلیسی و فلسفه پرداخت. رفعت حسن در سال ۱۹۶۸م از رساله دکتری خود با موضوعی دربارهٔ محمد اقبال لاهوری دفاع کرد.

رفعت حسن از ۱۹۶۶م تا ۱۹۶۷م در دانشگاه پنجاب لاهور تدریس کرد. در وزارت اطلاع‌رسانی و صداوسیمای پاکستان از ۱۹۶۹م تا ۱۹۷۲م فعالیت کرد. وی در ۱۹۷۲م با دخترش به ایالات متحدهٔ آمریکا مهاجرت و در دانشگاه‌هایی چون اوکلاهاما و هاروارد تدریس کرد. حسن از اولین کسانی بود که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت و در حال‌حاضر استاد مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکی است.

دیدگاه‌های رفعت حسن

رفعت حسن با اتکا به متن قرآن، آن را سند بنیادین حقوق بشر می‌داند که غایتش رهایی انسان از هرگونه ستم و محدودیتِ ناروا است. از نگاه او، حقوق مندرج در قرآن مانند حق حیات، حق کرامت، عدالت، آزادی و علم‌آموزی، ذاتی انسان و ناشی از ارادهٔ الهی است؛ حقوقی تغییرناپذیر که هیچ قدرت بشری نمی‌تواند آن‌ها را سلب کند. او تأکید ویژه‌ای بر مفهوم عدالت قرآنی دارد که از «عدل» به‌مثابهٔ برابری و انصاف و «احسان» به‌عنوان جبران کاستی‌ها و توجه ویژه به محرومان ترکیب شده است. حسن باورمند است که قرآن برده‌داری را عملاً منسوخ کرده و آزادی‌های فردی، از جمله آزادی عقیده و بیان را به‌صورت مطلق تضمین می‌کند.

رفعت حسن، با اثرپذیری از جریان الهیات فمینیستی در مسیحیت، رویکردی موسوم به الهیات فمینیستی در قرآن را ارائه می‌دهد. هستهٔ مرکزی دیدگاه او این ادعا است که قرآن ذاتاً با فمینیسم در تعارض نیست، بلکه آموزه‌های آن در پی رهایی انسان از قیود ناعادلانه از جمله تبعیض جنسیتی است. او قرآن را منشور کبیر حقوق بشر می‌خواند. از منظر وی، نابرابری‌های کنونی علیه زنان در جوامع مسلمان، ریشه در فرهنگ‌ها و تفاسیر مردسالارانه دارد. به عقیدهٔ او، غیبت تاریخی زنان از فرایند تفسیر و علوم دینی، منجر به حاکمیت خوانش‌های یک‌سویه و تبعیض‌آمیز شده است. راه‌حل او، توانمندسازی زنان از طریق آموزش، مشارکت اجتماعی و ورود به عرصه تفسیر قرآن است تا بتوانند با آگاهی از حقوق خویش، قرائت‌های اصیل مساوات‌طلبانه قرآن را احیا کنند.

او سه انگاره را مبنای فرودست‌انگاری زنان معرفی می‌کند: تابعیت زن در آفرینش، مسئولیت حوا در هبوط آدم و آفرینش زن برای مرد. حسن با نقد این انگاره‌ها، استدلال می‌کند که قرآن برتری ذاتی برای مردان قائل نیست.

دیدگاه‌های منتقدان رفعت حسن

• مبانی فکری حسن، تساوی کامل حقوقی و شرعی زن و مرد را نتیجه می‌گیرد؛ در حالی که قرآن در برخی احکام مانند ارث، شهادت یا قضاوت تفاوت‌هایی را میان آنان مقرر داشته است؛ بنابراین برابری مطلق در همه شئون با متن صریح برخی آیات قرآن قابل جمع نیست.
• استدلال‌های حسن به‌طور عمده متکی بر سنت تفسیری اهل‌سنت است و از نقدهای درون‌مذهبی شیعه نسبت به برخی از همان احادیث، یا از احادیث اکرام‌آمیز شیعه دربارهٔ زنان، غفلت کرده است. این امر، دیدگاه او را تا حدی ناقص و یک‌سویه جلوه می‌دهد.
• منتقدان دارای رویکرد سنتی، رویکرد حسن و دیگر فمینیست‌های مسلمان را مصداق تفسیربه‌رأی و تحمیل پیش‌فرض‌های مدرن بر متن دینی می‌دانند. از نگاه آنان، فهم صحیح قرآن نیازمند تخصص در علوم اسلامی است و نمی‌توان صرفاً با انگیزه برابری‌خواهانه، مفاهیم جدیدی را به قرآن نسبت داد. آنان همچنین اشاره می‌کنند که حتی مفسران زن نیز گاه برداشت‌هایی متفاوت از فمینیست‌ها داشته‌اند و برخی تفاوت‌های حقوقی در قرآن را مبتنی بر تفاوت‌های طبیعی زن و مرد دانسته‌اند.

آثار

برخی از مهم‌ترین آثار رفعت حسن (به انگلیسی: Riffat Hassan) عبارتند از:

سال	عنوان انگلیسی	معنای فارسی
۱۹۹۶	Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives	حقوق بشر دینی در چشم‌انداز جهانی: دیدگاه‌های دینی
۱۹۹۹	Feiminism in Islam [in Feiminism and World Religion]	فمینیسم در اسلام (در فمینیسم و دین جهانی)
۲۰۰۷	Human liberation in supported by the Holy Quran	آزادی انسان در کنف حمایت قرآن کریم
۲۰۰۹	The Quranic Perspective on Religious Pluralism	دیدگاه قرآن در مورد کثرت‌گرایی دینی
۲۰۱۳	Woman and man’s "fall": A Quranic theological perspective, In Muslim Theology: The voices of Muslim Women Theologicans	«سقوط» زن و مرد: یک دیدگاه الهیاتی قرآنی، در الهیات اسلامی: آرای زنان متکلم مسلمان

منابع

• امین، سیده نصرت، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
• بدره، محسن و دیگران، «چشم‌انداز جریان موسوم به فمینیسم اسلامی به بازنگری فقه سنّی»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۷، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۴ش.
• حسن، رفعت، «حقوق بشر در قرآن»، مجلهٔ اندیشهٔ اصلاح، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۵ش.
• حسن‌نیا، علی و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، مجلهٔ فلسفه دین، دوره ۱۶، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۸ش.

• Cahill, Susan N. (1996). Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women. W.W. Norton and Company. riffat hassan
• "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". louisville.edu. Retrieved 16 November 2015.
• "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 4 March 2008.