وطن
وطن؛ قلمروی سرزمینی و کانون سکونت دائمی جهت تثبیت هویت فردی، پیوندهای اجتماعی و میراث فرهنگی.
وطن اقامتگاه و زادگاه فرد و مفهومی چندوجهی است که از پیوند جغرافیا، تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی شکل میگیرد. مفهوم مدرن و حقوقی آن همزمان با پیدایش دولت-ملتها در اروپای قرن هجدهم پدیدار شد و در ایران نیز در دوره مشروطه با تلفیق هویت تاریخی بومی و مفاهیم غربی، تکامل یافت. این مفهوم که عامل بنیادین همبستگی جمعی است، در اندیشه اسلامی محترم و مقدس دانسته شده و مبنای احکامی چون نماز و روزه است. وطن بازتابی گسترده و پربسامد در هنر و ادبیات فارسی دارد.
مفهومشناسی
واژهٔ وطن (از ریشهٔ عربی: و-ط-ن) در لغت بهمعنای اقامتگاه دائمی، زادگاه و محل رشد فرد است و گسترهٔ جغرافیایی آن میتواند روستا، شهر یا کشور باشد.[۱] این واژه در زبانهای دیگر (نظیر Homeland در انگلیسی، Heimat در آلمانی و Patrie در فرانسوی) معادلهایی با بارهای معنایی متفاوت دارد.[۲] در اصطلاح، وطن مفهومی چندوجهی است که با تلفیق عناصر جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی، زبانی و حقوقی، بستر شکلگیری هویت و احساس تعلق را فراهم میکند.[۳]
معیار تعیین وطن
دربارهٔ ملاک تعیین مصداق وطن، سه دیدگاه اصلی مطرح است:
- دیدگاه مکانمحور: هر محل سکونت و زیستی، وطن تلقی میشود.
- دیدگاه پیوندگرا: علاوه بر سکونت احراز پیوندهای طبیعی مانند زادگاه، همسانی فرهنگی و دینی یا حقوقی و قراردادی با یک جامعه الزامی است.
- دیدگاه نَسبی: وطن بر اساس عمق ریشههای وجودی و روانی فرد تعریف میشود و پیوندی ناگسستنی است که حتی در صورت دوری فیزیکی مشابه پیوند خونی با والدین حفظ میگردد.[۴]
عناصر سازنده وطن
جغرافیا هستهٔ مرکزی مفهوم وطن است؛ بستر فیزیکی که تخریب آن آسیب به کلیت وطن محسوب میشود و چهار مؤلفهٔ دیگر نیز بر پایهٔ آن شکل میگیرند:
- زبان: زبان بومی شکلگرفته در آن جغرافیا که ابزار انتقال حافظهٔ جمعی است.
- فرهنگ: مجموع آداب، رسوم، ارزشها و سبک زندگی حاصل از زیست جمعی.
- حافظهٔ تاریخی: رخدادها و تجربیات تاریخی مشترک که در بستر آن سرزمین رقم خوردهاند.
- حاکمیت سیاسی-حقوقی: وطن بهمثابه قلمرو حاکمیت، چارچوب قوانین، حقوق شهروندی و مسئولیتهای جمعی.[۵]
پیشینهٔ مفهوم وطن
مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن ۱۸م و همزمان با شکلگیری دولت-ملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به دین، قبیله، شاه یا امپراتوری معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹م، نقطهٔ عطفی بود که برای نخستینبار ملت را منبع حاکمیت و «وطن» را قلمروی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. در این چارچوب، مفهوم وطن بهعنوان یک ساختار سیاسی، از اروپا به سایر نقاط جهان صادر شد.[۶] در ایران نیز این مفهوم بدین معنا در دورهٔ قاجار و سپس در دوران مشروطه شکل گرفت.[۷]
دربارهٔ خاستگاه و سیر تطور مفهوم وطن در ایران، سه رویکرد نظری عمده مطرح است:
رویکرد مدرنگرایانه: مفهوم سیاسی و مرزدار وطن پدیدهای درونزاد نیست، بلکه در پی مواجهه با تهدیدات خارجی (روسیه و بریتانیا) و آشنایی روشنفکران با اروپا وارد ایران شد. با نهضت مشروطه و گذار از نظام پادشاهی سنتی، واژهٔ ملت جایگزین رعایا شد[۸] و سرزمین از قلمرو شاه به خانهٔ ملت تغییر ماهیت داد. این مفهوم در دورهٔ پهلوی از طریق سیاستهای دستوری یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تثبیت شد.[۹]
رویکرد دیرینهگرا: وطندوستی ایرانی ریشه در اندیشهٔ ایرانشهر و هویت تاریخی-فرهنگی پیش از اسلام دارد. کاربرد مفاهیمی چون ایرانزمین در ادبیات کلاسیک نظیر اشعار فردوسی و حافظ گواه وجود یک وطن فرهنگی دیرینه است. با این حال، منتقدان بر این باورند که این رویکرد، احساس تعلق فرهنگی را با مفهوم حقوقی-سیاسیِ دولت-ملت مدرن خلط میکند.[۱۰]
رویکرد میانه: وطن در ایران نه کاملاً وارداتی است و نه صرفاً باستانی؛ بلکه برآیندی از ترکیب این دو است. در این دیدگاه، زیرساختهای بومی و پیشامدرن مانند سرزمین یکپارچه، زبان فارسی و حافظهٔ تاریخی باستان در مواجهه با تجدد، با مفاهیم و نهادهای سیاسی-حقوقی اقتباسشده از غرب مانند پارلمان، قانون اساسی و شهروندی درآمیختند و مفهوم وطن مدرن مشروطه را شکل دادند.[۱۱]
اهمیت و کارکرد وطن
مفهوم وطن از منظرهای اجتماعی، معنوی و روانشناختی اهمیت یافته است:
جامعهشناختی و هویتی: وطن عامل بنیادین همبستگی و هویت جمعی است که در شرایط بحرانی محرک کنشهای داوطلبانه میشود.[۱۲] این مفهوم با زبان، فرهنگ و حافظهٔ تاریخی بهویژه در ادبیات و زبان فارسی پیوند تنگاتنگی دارد[۱۳] و عواملی چون پیشینهٔ خانوادگی، دوران رشد و تجربهٔ مهاجرت در شکلگیری آن مؤثرند.[۱۴] وطن در این چارچوب با استعارهٔ وطن بهمثابه مادر و مفاهیمی چون فداکاری و حفظ تمامیت سرزمینی پیوند میخورد.[۱۵]
ارزش معنوی: در اندیشهٔ اسلامی، دفاع از سرزمین پیششرط تحقق اهداف و آرمانهای جمعی است و بر اختلافات داخلی تقدم دارد.[۱۶] همچنین، علاقه به وطن میلی طبیعی و محترم دانسته شده و ترک آن جز در مواقع ضرورت توصیه نمیشود؛[۱۷] با این حال، میان وطندوستی و ناسیونالیسم افراطی برتریطلبانه تمایز وجود دارد.[۱۸] در این چارچوب، سرزمین فراتر از موجودیت مادی، واجد قداست و دفاع از آن ماهیتی معنوی دارد.[۱۹]
روانشناختی: بر پایهٔ روانشناسی معناگرا، وطن بهمثابه یک معنای جمعی والا، ظرفیت تابآوری افراد را در برابر رنجها و بحرانهایی نظیر جنگ افزایش داده و ایستادگی آگاهانه را جایگزین غریزهٔ گریز میکند.[۲۰]
همبستگی ملی: مفهوم وطن و حفظ تمامیت ارضی همواره عامل بنیادین و فراجناحی همبستگی ملی در ایران بوده است. نمودهای عینی این انسجام اجتماعی را میتوان در حضور و مقاومت مردمی طی بحرانها و رویدادهای مختلفی نظیر جنگ تحمیلی هشتسالهٔ عراق علیه ایران، جنگ دوازه روزه[۲۱] و حوادث دی ۱۴۰۴ش، مشاهده کرد.[۲۲] شکلگیری حرکتهای اجتماعی و نمادین مانند تجمعات شبانه[۲۳] و پویش جانفدا در جنگ رمضان،[۲۴] نشاندهنده آن است که هویت ایران به عنوان یک کشور-تمدن فراتر از مرزبندیهای سیاسی و ایدئولوژیک عمل میکند؛ به گونهای که در مواجهه با تهدیدات و بحرانها، اقشار مختلف مردم فارغ از اختلافات داخلی، منحصراً حول محور دفاع از موجودیت سرزمین یکپارچه شده و این همبستگی را به عنوان مستحکمترین رکن امنیت ملی و عامل بازدارندگی کشور به نمایش میگذارند.[۲۵]
جهانوطنگرایی
در برابر مفهوم جغرافیامحور وطن، دیدگاه جهانوطنگرایی قرار دارد که انسان را شهروند جهان دانسته[۲۶] و همبستگی جهانی انسانها را بر مرزهای جغرافیایی مقدم میشمارد.[۲۷] این رویکرد در چهار نوع اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تصویر شده است.[۲۸] جهانوطنگرایی در نقطهٔ مقابل ناسیونالیسم افراطی که به خودبرتربینی ملی میانجامد قرار دارد،[۲۹] با این حال، لزوماً نافی وطندوستی و علایق طبیعی انسان به زادگاهش نیست.[۳۰] اندیشهٔ اسلامی نیز با نفی تعصبات قومی، رویکردی جهانشمول و فراملی را در آموزههای خود ارائه میدهد؛[۳۱] اما علاقه به وطن را محترم دانسته و آن را به رسمیت شناخته است.[۳۲]
وطن در فقه اسلامی
در فقه اسلامی، وطن در احکام نماز و روزه نقش داشته و به محل اقامت فرد اشاره میکند. بر اساس منابع فقهی، برخی انواع آن عبارتاند از:
وطن عرفی: محلی که در عرف، سکونتگاه و محل استقرار شخص بهشمار میرود. این نوع به دو دسته تقسیم میشود:
- وطن اصلی: زادگاه انسان و محلی که در آن رشد و نمو یافته است.
- وطن اتخاذی: محلی که فرد با قصد اقامت (غالباً دائم) بهعنوان مسکن خود انتخاب کرده و در آن ساکن میشود.
وطن شرعی: محلی که شخص در آن ملکی داشته و حداقل به مدت شش ماه در آن سکونت کرده باشد.[۳۳]
وطن در هنر
در شعر فارسی
مفهوم وطن در شعر فارسی همواره متأثر از شرایط سیاسی، اجتماعی و جهانبینی شاعران در ادوار مختلف بوده است.[۳۴] سیر تطور این مفهوم در موارد زیر خلاصه میشود:
- حماسه (شاهنامه): وطن به معنای سرزمین ایران و دفاع از آن در برابر بیگانگان.[۳۵]
- ادبیات غنایی و اقلیمی: بازنمایی وطن در مقیاس زادگاه، طبیعت و خاطرات شخصی.[۳۶]
- دورهٔ مشروطه: تبدیل شدن وطن به پربسامدترین مضمون شعری تحت تأثیر اندیشههای مدرن غربی و مفاهیم هویت و فردیت.[۳۷]
- دورهٔ پهلوی: گرایش شاعران به استفاده از نماد برای بیان مفاهیم میهنی و انتقادی به دلیل سانسور و فضای بسته سیاسی.[۳۸]
- ادبیات مهاجرت: بازسازی وطن در غیاب سرزمین مادری از طریق زبان و تخیل.[۳۹]
از برجستهترین اشعار معاصر با محوریت وطن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
از خون جوانان وطن لاله دمیده (عارف قزوینی)
تصنیفی نمادین و اعتراضی متعلق به دوره مشروطه در یادبود کشتهشدگان این جنبش. این اثر با الهام از اسطورهٔ روییدن لاله از خون سیاوش، به نماد تاریخی فداکاری در راه آزادی بدل شده است. این اثر به دلیل مضمون وطنپرستانه و انتقادی، در دورههای مختلف سیاسی ایران، از مشروطه تا اعتراضات معاصر، مورد توجه قرار گرفته است.[۴۰]
دوباره میسازمت وطن (سیمین بهبهانی)
شعری با مضمون پایداری که بازتابدهنده اراده جمعی برای بازسازی میهن بهرغم ویرانیها و مصائب است.
ایران، ای سرای امید (هوشنگ ابتهاج)
از مشهورترین تصانیف ملی با خوانندگی محمدرضا شجریان که نخستینبار در شب پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش پخش شد و نویدبخش رهایی و امید است.
در تلویزیون و سینمای ایران
در سینمای ایران، مفهوم وطن فراتر از جغرافیای فیزیکی و در پیوند با هویت ملی، ایثار و مقاومت تصویر شده است. سیر تطور این مفهوم در چهار گفتمان دستهبندی شده است:
- وطن تاریخی (۱۳۴۰–۱۳۵۷ش): تأکید بر میراث باستانی در برابر تهاجم بیگانگان در آثاری مانند سیاوش در تخت جمشید.
- وطن مقدس (۱۳۶۰–۱۳۷۰ش): پیوند مقاومتهای محلی با جنبشهای ملی و مذهبی در آثاری مانند دلیران تنگستان و کوچک جنگلی و تجسم میهن در قامت رزمندگان آسیبدیده در آثاری مانند آژانس شیشهای.
- وطن فرامرزی (۱۳۸۰–۱۳۹۰ش): گسترش مفهوم میهن به مقیاس مقاومت منطقهای و فراتر از مرزهای سیاسی در آثاری مانند مجموعه در چشم باد و فیلم به وقت شام.
- وطن در سینمای اجتماعی (دهههای اخیر): رویکرد نمادین و جامعهشناختی به میهن؛ ازجمله تجسم وطن در جایگاه مادر در آثاری مانند گیلانه یا بررسی مسئله مهاجرت و گسست از ریشهها در آثاری مانند جدایی نادر از سیمین.[۴۴]
پانویس
- ↑ «ریشۀ وطن»، وبسایت الکتاب؛ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن؛ مرادی غیاثآبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.
- ↑ «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages.
- ↑ «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند »، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی».
- ↑ روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.
- ↑ بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.
- ↑ کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.
- ↑ روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص160-161.
- ↑ اشرف، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.
- ↑ چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.
- ↑ «تا آخرین قطرۀ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.
- ↑ «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.
- ↑ میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.
- ↑ «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.
- ↑ «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.
- ↑ گریباوی، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ بنیاسدی، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف.
- ↑ افشینفر، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وبسایت روزنامه ایران.
- ↑ «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر؛ آزاد ارمکی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستادهاند»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ میرکوشش، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، 1393ش، ص12.
- ↑ «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ میرکوشش، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، 1393ش، ص13-14.
- ↑ «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.
- ↑ دهقان، «اقسام وطن در فقه»، 1398ش، ص 94.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات.
- ↑ «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران.
- ↑ «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین.
- ↑ «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- آزاد ارمکی، تقی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستادهاند»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۸ دی ۱۳۸۹ش.
- «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- اشرف، احمد، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، بهترجمهٔ حمید احمدی، تهران، نی، ۱۳۹۵ش.
- افشینفر، سمیه، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وبسایت روزنامه ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۴ش.
- بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعهشناسی و توسعهٔ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۸۲ش.
- بنیاسدی، غلامرضا، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «تا آخرین قطرهٔ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ بارگذاری: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: ۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بارگذاری: ۱۰ شهریور ۱۳۹۳ش.
- «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۳ش.
- چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۹ بهمن ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
- دهقان، مهناز، «اقسام وطن در فقه»، فصلنامه علمی تخصصی معارف اسلامی نامه جامعه، سال هفدهم، شماره ۱۳۱، پاییز ۱۳۹۸ش.
- «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
- روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، ۱۴۰۳ش.
- «ریشهٔ وطن»، وبسایت الکتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
- کاشانی ثابت، فیروزه، افسانههای مرزی ۱۹۴۶–۱۸۰۴، بهترجمهٔ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، ۱۳۸۹ش.
- گریباوی، حسین، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
- محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، پایان نامهٔ کارشناسی ارشد، ۱۳۹۲ش.
- مرادی غیاثآبادی، رضا، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ می ۲۰۱۲م.
- میرجلیلی، علی محمّد و دیگران، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، مجله کتاب قیم، شماره ۵، تابستان و پاییز ۱۳۹۱ش.
- میرکوشش، امیر هوشنگ، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، پژوهشهای روابط بینالملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۹۳ش.
- «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
- «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانهٔ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
- یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.