شهادت؛ کشتهشدن در راه خدا که در فرهنگ اسلامی، گرامیترین مرگ است.
شهادت کشته شدن در راه خدا و بهترین راه ملاقات با او است که در احادیث از آن بهعنوان بالاترین نیکی و گرامیترین مرگ یاد شده است. بر اساس آموزههای اسلام، شهیدان بعد از پیامبران، امامان و عالمان حق شفاعت دارند. شهید در گفتمان انقلاب اسلامی، به کسی گفته میشود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند. در جمهوری اسلامی ایران، روز ۲۲ اسفند روز شهید نامیده شده است.
معنای شهادت
واژۀ «شهادت» بهمعنای حضور همراه با مشاهده است[۱] و در فرهنگ مسلمانان، بهمعنای کشته شدن در راه خدا است.[۲] از این منظر، هر کس که هنگام انجام وظیفۀ الهی و انسانی خود از دنیا برود، شهید است؛ اما در معنای خاص به مسلمانی که در میدان جنگ با کافران کشته شود، شهید میگویند.[۳] در احادیث آمده است که اگر کسی در مسیر طلب علم از دنیا برود،[۴] یا با معرفت به خدا، پیامبر و ائمه در بستر بیماری از دنیا برود[۵] یا برای دفاع از مال و ناموس خود، ایستادگی کند و کشته شود، در زمرهٔ شهید است و اجر شهید را میبرد.[۶]
وجه نامگذاری شهادت
با توجه به معنای لغوی شهادت، در مورد نامگذاری شهید به وجوه زیر، توجه شده است:
در آیات قرآن و روایات، آثاری برای شهادت ذکر شده است:
زنده بودن: با توجه به آیات قرآن، شهیدان زندهاند و نزد پروردگارشان، روزی داده میشوند.[۱۲]
ورود به بهشت: مجاهدان در راه خدا، اولین کسانیاند که وارد بهشت میشوند.[۱۳]
آمرزش گناهان و رحمت خدا: هنگامی که اولین قطرۀ خون شهید ریخته میشود، تمام گناهان او بهجز حقالناس بخشیده میشود.[۱۴]
حق شفاعت: شهیدان بعد از پیامبران، ائمه و عالمان، حق شفاعت دارند.[۱۵]
مقام ویژه: شهدا در صحنۀ محشر، مورد تکریم و احترام پیامبران هستند.[۱۶]
شهادت در قرآن و روایات
آیات زیادی در قرآن به جایگاه شهادت اشاره کردهاند.[۱۷] این آیات از ویژگیهای شهدا پردهبرداری کرده و با تعبیر «قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ» و «عِندَ رَبِّهِم یُرزَقُون» به مقام متعالی و زندگی جاودانه آنان در نزد پروردگارشان اشاره میکنند. بر اساس این آیات شهدا کسانی هستند که مجاهدانه برای گسترش و برتری آرمانهای الهی مبارزه کرده و با ارزشترین سرمایه؛ یعنی جان خود را خالصانه و باافتخار فدا میکنند. شهید در این آیات، انسانی معرفی شده که پیروز واقعی این دنیا و جهان آخرت، روزیخور در پیشگاه خدا و شاهد بر امتهای دیگر است.[۱۸]
شهادت در روایات، گرامیترین مرگ[۱۹] و بالاترین نیکی دانسته شده[۲۰] و اجر و پاداش برخی از مرگها هم به آن تشبیه شده است.[۲۱] از این منظر، هیچ قطرهای نزد خدا محبوبتر از قطرۀ خونی که در راه خدا ریخته شود و هیچ گامی بهتر از گامی که در جنگ در راه خدا برداشته شود، نیست.[۲۲] همچنین در دعاهای رسیده از امامان، کشته شدن به دست بدترین انسانها، از خدا طلب شده است.[۲۳]
شهادت در سیرهٔ امامان شیعه
شهادت، همواره مقبول و محبوب امامان شیعه بوده است. امام علی، هنگام شهادتش ابراز رستگاری میکند[۲۴] و از لقبهای مشهور امام حسین، «سیّدالشّهداء» است.[۲۵] شیعیان با تکیه بر روایات، معتقدند که همۀ امامان شیعه با شهادت از دنیا رفتهاند.[۲۶]
در نظر علامه طباطبایی، حقایق اعمال و معانی نفسانیه، خیر و شر، شقاوت و سعادت، کفر و ایمان و مانند اینها، با حواس عادی قابل درک نیست و تنها با قلوب درک میشوند؛ اما شهیدان به ادراکی میرسند که بر آنها اشراف یافته و در کنارشان حضور دارند. از نظر شهید مطهری، منطق شهید با منطق افراد معمولی قابل سنجش نیست. منطق او والا و آمیخته با عشق است.[۲۷]
امام خمینی، شهادت در راه خدا را تضمینکنندۀ پیروزی اسلام و رسوایی دشمنان دانسته است. او معتقد است که برنامهٔ اسلام از زمان نزول قرآن تاکنون بر شهادت استوار بوده است و هر قطره خونِ شهید که بر زمین ریخته میشود، انسانهای مصممتر و مبارزی به وجود میآیند. راه شهادت از بین رفتنی نیست و تمام ملتها و آیندگان از راه این شهیدان پیروی خواهند کرد.[۲۸]
امام خمینی در بیانی، شهادت را هنر مردان خدا میداند؛ هنری که در آن انسان، بدون هیاهوهای سیاسی و خودنمایی، تنها برای رضای خدا به جهاد برمیخیزد و جان خود را در راه هدف الهی فدا میکند. از دید وی، شهید در پیشگاه الهی با آبرو میرود و به بالاترین مقام انسانی دست مییابد. وی تأکید میکند که دستیابی به چنین مرتبهای تنها با یاری خدا و رهایی از جهالت و نفسانیت ممکن است.[۲۹]
آیتالله خامنهای، عزت، عظمت و اقتدار معنوی نظام اسلامی و ملت مسلمانایران در مقابل ابرقدرتهای جهان را ثمرۀ خون شهیدان دانسته و این سنت الهی را افتخاری میداند که بهوسیلۀ آن، نظام اسلامی احیا میشود.[۳۰]
شهادت در گفتمان انقلاب اسلامی
در جمهوری اسلامی ایران، شهید به کسی گفته میشود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، بنیان نظام اسلامی، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند.[۳۱] از سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش، تقریباً ۲۲۰ هزار نفر شهید شدهاند.[۳۲] برای رسیدگی به مسائل خانوادههای شهداء، سازمان بنیاد شهید در ایران تأسیس شده[۳۳] و ۲۲ اسفند را روز شهید نامیدهاند.[۳۴]
اصطلاحاتی که در جمهوری اسلامی ایران در مورد شهیدان به کار برده میشود، عبارتاند از:
شهید محراب: امام جمعهای که هنگام برپایی نماز، توسط دشمنان نظام جمهوری اسلامی ترور شود.[۳۵]
شهدای دفاع مقدس: شهدای ایرانی که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به شهادت رسیدند.[۳۶]
شهدای گمنام: شهدای جنگ ایران و عراق که هویتشان مشخص نیست.[۳۸] در ایران، بر مزار این شهدا بنایی میسازند و مردم در مناسبتهای مذهبی، مراسمهایی در آن مکانها برگزار میکنند.[۳۹]
شهدای مدافع حرم: نیروهایی که جمهوری اسلامی ایران، لبنان، عراق و افغانستان در حمایت از دولت سوریه برای جنگ با داعش اعزام کردند و در آنجا کشته شدند.[۴۰]
شهدای امنیت: افرادی که برای مبارزه با قاچاقچیان و اغتشاشگران و ایجاد امنیت و نظم عمومی جامعه کشته میشوند.[۴۱]
شهدای سلامت: افرادی که برای حفظ سلامتی مردم ایران، بهویژه در دوران شیوع ویروس کرونا، جانشان را از دست دادهاند.[۴۲]
شهدای خدمت: پس از سقوط هلیکوپتر سیدابراهیم رئیسی سیزدهمین رئیسجمهور ایران و همراهان اصطلاح شهدای خدمت نیز رایج شده است.[۴۳]
