حق‌الناس

حق‌الناس؛ حقوق مردم بر یکدیگر.

حق‌الناس، آن بخشِ از تکالیف دینی است که مرزهای تعهد آدمی را فراتر از مناسکِ فردی، تا حریمِ جان و مال و آبروی دیگری گسترش می‌دهد. در نگاهِ اسلام، اگر نماز و روزه، حقِّ خداست، ادایِ حقِّ بندگان، برترین عبادت است؛ چنان‌که سوگند خداوند بر آن گواهی می‌دهد که از حقِّ هیچ انسانی نخواهد گذشت، و شهیدِ راهِ او نیز تا ادا نکند، از قرض و حقِّ خلق رها نخواهد شد. این حقوق، گاه در غصب مالی و گاه در جراحتی بر پیکر یا تهمتی بر آبرو و گاه در گمراه‌کردنِ دیگری، جریان می‌یابد و جبرانِ آن، بی‌آلایش و راست، تنها در بازگرداندنِ مال، حلالیت‌خواهی، استغفارِ به‌نیابت، یا هدایتِ دوبارهٔ گمراه‌شدگان، تصویر می‌شود.

مفهوم‌شناسی

در چارچوب فرهنگ دینی، حق‌الناس در برابر حق‌الله، به حقوقی گفته می‌شود که بندگان بر یکدیگر دارند و خداوند به ادای آن فرمان داده است.

اهمیت حق‌الناس

در آموزه‌های اسلامی، حق‌الناس جایگاهی ویژه دارد و در متون دینی با تعابیر گوناگون بر آن تأکید شده است:

• ادای حق مؤمن، برترین عبادت شمرده شده است.
• خداوند به عزت و جلال خود سوگند یاد کرده که از حق مردم نخواهد گذشت.
• دین و قرض شهید با شهادت ساقط نمی‌شود و باید اداء گردد.
• کسی که به ناحق مالی را غصب کند، مستحق آتش دوزخ است.
• رعایت نکردن حق‌الناس سبب عدم استجابت دعا می‌شود.

انواع حق‌الناس

حق‌الناس به دو دستهٔ کلی تقسیم می‌شود:

1. حق‌الناس محض: حقوقی که کاملاً از حق‌الله جدا هستند و شامل واجبات دینی مانند نماز و روزه نمی‌شوند؛ مانند حفظ جان و مال انسان‌ها.
2. حقوق دوگانه: حقوقی که جنبه‌های مربوط به حق‌الله و حق‌الناس را توأمان در خود جای داده‌اند؛ مانند خمس و زکات.

در تقسیمی دیگر، حق‌الناس شامل چهار دستهٔ زیر است:

• حق‌الناس مالی: بر اساس آموزه‌های اسلامی، دارایی انسان‌ها محترم است و هرگونه اتلاف و تجاوز در آن مانند ربا، رشوه، فریب‌کاری و سرقت، مجاز نیست.
• حق‌الناس جانی: جان انسان‌ها از نظر اسلام حرمت دارد و هیچ‌کس اجازه ندارد به جان دیگری آسیب برساند. این آسیب، افزون بر ضرب‌وجرح، شامل مواردی مانند دادن غذای فاسد و توزیع مواد مخدر نیز می‌شود.
• حق‌الناس آبرویی: حفظ آبروی افراد از مصادیق حق‌الناس است و بر این اساس، غیبت، تهمت، افشاگری و هرگونه رفتار آسیب‌زا به حیثیت دیگران، در روابط انسانی جایز نیست.
• حق‌الناس اضلالی: به‌معنای گمراه‌کردن و سوق‌دادن افراد به کار ناصواب و نادرست است.

راه‌های جبران حق‌الناس

در آموزه‌های اسلامی تأکید شده است که هرگاه حقی از دیگران بر گردن انسان باشد، باید برای جبران آن تلاش کند؛ این امر با توجه به نوع حق متفاوت است:

• در حق‌الناس مالی: باید مال مورد نظر را به صاحبش بازگرداند و اگر او را نمی‌شناسد، از طرف او صدقه دهد (رد مظالم).
• در حق‌الناس جانی: باید از فرد آسیب‌دیده حلالیت بطلبد، یا دیه بپردازد یا قصاص شود.
• در حق‌الناس آبرویی: باید به فرد مراجعه کرده و حلالیت بطلبد؛ در صورت احتمال مفسده یا ناراحتی، باید به‌نیابت از او استغفار کند و تا حد ممکن آثار آسیب را بکاهد.
• در حق‌الناس اضلالی: باید تلاش کند تا کسانی را که گمراه کرده است، به راه راست بازگرداند.

منابع

• «انواع حق‌الناس و راه اداء آن»، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: سه‌شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «حق‌الناس چیست و چه مواردی را در برمی‌گیرد؟»، عصر اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۷ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة، ترجمهٔ زین‌العابدین کاظمی خلخالی، تهران، دهقان، ۱۳۸۰ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، بی‌تا.
• عاملی جزینی، ابوعبدالله شمس‌الدین محمد بن مکی بن محمد شامی، القواعد و الفوائد فی الفقه و الأُصول و العربیة، محقق عبدالهادی سید محسن حکیم، قم، مکتبة المفید، بی‌تا.
• کلینی، أبوجعفر محمّد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق.
• مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.