تقویم

تقویم؛ تعیین اوقات و زمان‌ها تقویم، واژه‌ای عربی و به‌معنی راست کردن کژی‌ها و به صلاح آوردن مردمان است. تقویم که در زبان فارسی، گاهنامه، سالنما و سالنامه گفته می‌شود، در اصطلاح، حساب یک‌ساله‌ی اوضاع ستارگان است که توسط منجمان تهیه می‌شود. در این حساب، که هر سال به‌صورت جداگانه استخراج می‌شود، بر اساس حرکات و رفتارهای ستارگان، اطلاعاتی درباره روز، ماه و سال، خسوف و کسوف، اتصال عرضی و طولی روزها با یکدیگر، طالع، فصل و امثال آن، ثبت می‌شود و به‌منظور انجام امور کشاورزی، مالی، اقتصادی، آیینی، اجتماعی، خانوادگی و شرعی استفاده می‌شود.

تقویم در اسناد و منابع

در قرآن به واژه تقویم اشاره شده و مفسران، آن را به‌معنای اندازه، تناسب، تعدیل و ترکیب دانسته‌اند. برخی، دفتر السنة (دفتر سال) را نیز تقویم ناميده‌اند. دفتر السنة، که شامل اطلاعات گاه‌شماری بوده، به‌تدریج، به‌معنای گاه‌شمار به‌کار گرفته شد. برخی از داروشناسان کهن نیز کتاب‌هایی درباره نام و نشان بیماری‌ها و خواص داروها به روش تقویم‌های نجومی نوشته‌اند، که معمولا با عنوان تقویم از آن یاد شده است.

پیشینه تقویم در جهان

نیاز بشر به تعیین زمان‌بندی، به‌منظور پیش‌بُرد زندگی اجتماعی و کشاورزی، خاستگاه شکل‌گیری تقویم است. مورخان، تقویم قمری را نخستین تقویم مدون بشری دانسته‌اند که قدمت آن به 30 هزار سال قبل، بازمی‌گردد. پس از آن، تقویم شمسی ـ قمری و سپس تقویم خورشیدی، ایجاد شده‌ است. پژوهشگران، مصریان را اولین قومی دانسته‌اند که از تقویم خورشیدی 365 روزه استفاده کرده‌اند. پس از آن، بابلی‌ها، جزء نخستین اقوامی بودند که سال را به 12 ماه 30 روزه، تقسیم کردند. تقویم ژولینی، در حدود 45 سال قبل از میلاد، توسط ستاره‌شناسان یونانی تهیه شد. این تقویم، طول یک سال خورشیدی را 365 روز و 0،25 روز در نظر می‌گرفت که هر 4 سال یک‌بار، یک روز به طول سال اضافه می‌شد (سال کبیسه). سپس، تقویم میلادی مسیحی، با مبدأ میلاد مسیح، محاسبه شد و در تقویم گریگوری، به دقت بالایی رسید. سرانجام، تقویم جلالی ایرانی در سال 471 هجری قمری ایجاد شد که دقیق‌ترین تقویم جهان است و امروزه، آن را تقویم هجری خورشیدی می‌نامند.

دفتر سال

ابوریحان بیرونی در «التفهیم»، دفتر سال را دفتری حاوی ماه و سال پارسی دانسته است. در هر صفحه از این دفتر، جدولی تنظیم شده که شامل اطلاعات مربوط به یک ماه پارسی است. گاهی اطلاعات بیش‌تر از یک صفحه بود و جدول اختصاصی آن ماه، در دو صفحه‌ی روبه‌روی هم، تنظیم می‌شد ستون‌های این جدول، از راست به چپ، شامل اطلاعات زیر بوده است:

1. ستون اول: روزهای هفته (که به‌صورت حروف ابجد نوشته می‌شد)
2. ستون دوم: روز ماه قمری (که به‌صورت حروف ابجد نوشته می‌شد که درصورت 30 روزه بودن ماه قمری، از «ا» تا «ل» را در بر می‌گرفت)
3. ستون سوم: روز ماه میلادی (که به‌صورت حروف ابجد نوشته می‌شد تا روزهای ماه تمام شوند)
4. ستون چهارم: روز ماه پارسیان (که از «ا» تا «ل» شامل می‌شد، به‌جز آبان ماه که تا «له»=35 ادامه می‌یافت)
5. ستون پنجم: نام هر روز ماه در گاه‌شمار یزدگری

در ستون‌های بعدی، موقعیت ستارگان 7گانه (خورشید، ماه، زحل، مشتری، مریخ، زهره و عطارد) نوشته می‌شد. ستون بعدی برای رسم موضع رأس و دو ستون برای ثبت طول روز و حداکثر ارتفاع نصف‌النهاری خورشید در نظر گرفته می‌شد. پس از آن، ستون‌های دیگری بود که جایگاه ماه در برج‌ها و ارتباط آن‌ها با ستارگان را بیان می‌کرد. در حاشیه سمت راست هر جدول، جشن‌ها و مناسبت‌های آن ماه، مکتوب می‌شد. خسوف ماه و کسوف خورشید نیز در پایان هر دفتر، ثبت می‌شد.

انواع تقویم‌های مشهور

تقویم‌های متفاوتی از دیرباز در جهان وجود داشته که گاهی، اساس کار آن‌ها با یکدیگر، تفاوت‌های بسیاری داشته است. برخی از آن‌ها، بدین شرح است:

1. تقویم جلالی: این تقویم به‌دستور جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی تهیه شد و شامل 12 ماه سی روزه و 5 روز اضافه در آخر ماه دوازدهم است.# تقویم رومی: مبدأ این تقویم، 312 سال پیش از تاریخ و 12 سال پس از فوت اسکندر بوده است.# تقویم شمسی: این تقویم، بر مبنای حرکت زمین به دور خورشید، محاسبه شده است.# تقویم قمری: این تقویم، بر مبنای حرکت ماه به دور زمین، محاسبه شده است.# تقویم مَلِکی: برخی، این تقویم را معادل تقویم جلالی دانسته‌اند.# تقویم میلادی: همسان تقویم شمسی است اما مبدأ آن، سال تولد عیسی مسیح است.# تقویم هجری: تقویمی که مبدأ آن، هجرت حضرت محمد از مکه به مدینه است.# تقویم یزدگردی: تقویمی که مبدأ آن، سال جلوس یزدگرد سوم (آخرین پادشاه ساسانی)، سال 632م است.

تقویم در ادبیات فارسی

واژه تقویم از دیرباز، در آثار منظوم و منثور نویسندگان و شاعران ایرانی وارد شده است. برای مثال، فردوسی گفته است: از آن پس که بنمود پنجاه و هشت *** بسر بر فراوان شگفتی گذشت همی آز کمتر نگردد بسال *** همی روز جوید بتقویم و فال

خاقانی نیز در شعر خود بارها به این واژه و گذر روز و سال اشاره کرده است، مانند: حکم صد ساله توان دیدن ز یک تقویم او *** طفل یک روزه مجسطی گیرد از تعلیم او

منابع

• قرآن.
• بیرونی، ابوریحان، التفهیم، روایت فارسی، به‌تحقیق جلال‌الدین همایی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ش.
• «تقویم در تاریخ باستان»، مجله علمی ایلیاد، تاریخ بارگذاری: 16 فروردین 1384ش.
• خاقانی، دیوان اشعار، ترجیعات، بند 5، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 فروردین 1401ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 23 فروردین 1401ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 23 فروردین 1401ش.
• فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 فروردین 1401ش.
• مکارم شیرازی، ناصر همراه با جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1387ش.