پیش‌نویس:باب‌المندب

باب‌المندب؛ آبراهه‌ای هم‌مرز با یمن و جیبوتی در جنوب دریای سرخ.

باب‌المندب آبراهی است که خلیج عدن را به دریای سرخ و از طریق کانال سوئز به مدیترانه متصل می‌کند. این تنگه با عبور حدود ۹درصد از تجارت جهانی نفت، کوتاه‌ترین و اقتصادی‌ترین مسیر بین آسیا و اروپا محسوب می‌شود. یمن به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و اشراف بر تنگه باب‌المندب، توانسته است بر این آبراه کنترل داشته باشد. در آذرماه ۱۴۰۲ش انصارالله یمن در حمایت از غزه با راهبرد مسدودسازی انتخابی و حملات موشکی و پهپادی، عبور برخی کشتی‌ها از جمله اسرائیل، آمریکا و انگلیس را محدود کرد و هزینه‌های کشتیرانی را افزایش داد.

معرفی

تنگه باب‌المندب در جنوب دریای سرخ واقع شده و خلیج عدن را به دریای سرخ متصل می‌کند. در شمال‌شرقی، باب‌المندب با یمن و در جنوب‌غربی با جیبوتی و اریتره هم‌مرز است. عرض تنگه باب‌المندب در باریک‌ترین نقطه حدود ۲۶ کیلومتر و طول آن تقریباً ۷۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود. این تنگه به دو کانال تقسیم می‌شود؛ کانال غربی دکة‌المیعون با عرض ۲۶ کیلومتر و عمق ۳۱۰ متر و کانال شرقی تنگهٔ اسکندر که ۳٫۲ کیلومتر عرض و ۳۰ متر عمق دارد.

از لحاظ جغرافیایی، باب‌المندب به‌عنوان دروازۀ ورودی به دریای سرخ و در ادامه به کانال سوئز عمل می‌کند. هر کشتی‌ای که از اقیانوس هند قصد عبور به‌سمت مدیترانه را داشته باشد، باید از این تنگه عبور کند. مختصات آن ۱۲ درجه و ۳۵ دقیقه شمالی و ۴۳ درجه و ۲۰ دقیقه شرقی است.

نام‌گذاری

نام باب‌المندب از افسانه‌ای عربی به‌معنای «دروازهٔ اشک» یا «دروازهٔ حیاط شیون» گرفته شده است. برخی محققان نیز به‌دلیل پرخطر بودن این گذرگاه، باب‌المندب را «دروازۀ ندبه» ترجمه کرده‌اند.

پیشینه

قدیمی‌ترین اسناد مربوط به باب‌المندب، دو کتیبه سبایی از سدۀ ششم میلادی هستند که به درگیری پادشاه سبا با حبشیان اشاره دارند. در این کتیبه‌ها از «سلت مدبن» یاد شده که تاریخ‌نگاران احتمال می‌دهند به‌معنای «سلسلة المنداب» است و ممکن است به زنجیری اشاره داشته باشد که برای جلوگیری از عبور حبشیان در تنگه کشیده شده بود. بسیاری از جغرافی‌دانان و مورخان اسلامی در آثار خود به مندب اشاره کرده‌اند. «المندب» بندری در غرب تنگه باب‌المندب بوده که نام خود را به تنگه داده است. این بندر همان «اُکلیس» دوران باستان است که امروزه به شیخ سعید معروف است.

باب‌المندب از گذشته به‌عنوان گذرگاهی کلیدی در مسیر تجاری بین دریای مدیترانه و اقیانوس هند شناخته می‌شده است. در دوران باستان، بازرگانان مصر باستان و کاشفان از این مسیر برای ارتباط با سرزمین‌های دوردست استفاده می‌کردند و حتی اسکندر مقدونی دستور داد تا ناوگان یونانی از دریای سرخ عبور کرده و از طریق باب‌المندب به اقیانوس هند راه یابد. همچنین تمدن‌هایی مانند ایرانیان، رومیان و اعراب به‌طور مستقیم در این منطقه حضور فعال داشتند. پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹م، مسیر مستقیمی بین دریای سرخ و مدیترانه ایجاد شد و از آن زمان کشورهایی همچون بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی برای کنترل این تنگه با یکدیگر رقابت کردند.

اهمیت

اهمیت راهبردی: این تنگه کوتاه‌ترین و مستقیم‌ترین مسیر تجاری میان مدیترانه، اقیانوس هند و شرق آسیا است که اروپا، آفریقا و آسیا را به یکدیگر متصل می‌کند. عبور از این آبراه در امتداد کانال سوئز، مسافت میان بنادر آسیایی و اروپایی را تا حدود دوسوم کاهش می‌دهد. کشورهای حاشیۀ دریای سرخ همچون اردن، یمن، اتیوپی، سودان، سومالی، جیبوتی و اریتره برای دسترسی به آب‌های آزاد و اقیانوس‌ها، وابستگی حیاتی به این آبراه دارند. تنگه‌های هرمز، باب‌المندب و کانال سوئز تأثیر متقابل و پیوسته‌ای بر یکدیگر دارند؛ به‌طوری‌ که بسیاری از کشتی‌های خروجی از هرمز به‌مقصد اروپا، باید از باب‌المندب عبور کنند.

اهمیت اقتصادی: در مجموع، حدود ۹درصد از کل تجارت دریایی نفت جهان از این تنگه عبور می‌کند. بر اساس آمار سال ۲۰۲۰م، روزانه نزدیک به ۶٫۲ میلیون بشکه نفت خام، میعانات گازی و فرآورده‌های پالایشی از این مسیر به‌سمت اروپا، آمریکا و آسیا جریان داشته است. ایران، عراق و کویت از باب‌المندب، کانال سوئز و خط‌لوله سومد برای ترانزیت و صادرات نفت خود به بازارهای غربی استفاده می‌کنند. عرض و عمق مناسب تنگه، امکان عبور کشتی‌ها و نفت‌کش‌های غول‌پیکر را فراهم کرده است. تقریباً تمامی تجارت دریایی میان اروپا و آسیا، با ارزشی بالغ بر ۷۰۰ میلیارد دلار در سال، از این مسیر انجام می‌شود.

جایگاه ژئواکونومیک باب‌المندب

باب‌المندب نقش تعیین‌کننده‌ای در جریان کالا و انرژی دارد. محموله‌های متنوعی از این گذرگاه عبور می‌کنند، از جمله این محموله‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• انرژی: حجم عظیمی از نفت خام و گاز طبیعی مایع که از خلیج‌ فارس سرچشمه می‌گیرند و به‌سوی بازارهای اروپا و ایالات متحده حرکت می‌کنند. برخی ابرنفتکش‌ها در هر عبور، میلیون‌ها بشکه نفت حمل می‌کنند.
• کالاهای تولیدی: محصولاتی مانند لوازم الکترونیکی، وسایل نقلیه و منسوجات که اغلب از بنادر آسیایی مانند چین، هند یا مالزی بارگیری شده و مقصد نهایی‌شان اروپا است.
• محصولات غذایی و کشاورزی: کالاهایی چون گندم، برنج، شکر و چای که میان آسیای جنوب‌شرقی، خاورمیانه و آفریقا مبادله می‌شوند.
• کالاهای استراتژیک: اقلام حیاتی برای زنجیرۀ تأمین جهانی، مانند قطعات یدکی صنعتی یا اجزای فناوری پیشرفته.

چالش‌های امنیتی

تأثیر انصارالله یمن بر امنیت تنگه باب‌المندب

شاخ آفریقا و شبه‌جزیره عربستان کانون رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای برای گسترش نفوذ و تسلط بر کریدورهای ترانزیتی انرژی است. در جریان جنگ یمن، گروه انصارالله از آن به‌عنوان اهرم فشاری علیه ائتلاف غربی-عربی استفاده کرده‌ است. انصارالله یمن با ارتقای توانمندی‌های موشکی خود شامل موشک‌های بالستیک و پهپادهای تهاجمی و اجرای عملیات دریایی، تهدیدی راهبردی علیه منافع غرب و متحدان منطقه‌ای آن ایجاد کرده است.

اقدامات انصارالله یمن در دو قالب تعریف می‌شود:

• بُعد تهاجمی: افزایش هزینه‌های اقتصادی و نظامی برای رقبای منطقه‌ای مانند ائتلاف عربی و فرامنطقه‌ای از جمله آمریکا و اسرائیل از طریق مختل‌سازی کشتیرانی.
• بُعد تدافعی: استفاده از باب‌المندب به‌عنوان اهرمی برای حفظ دستاوردهای داخلی و مقابله با فشارهای بین‌المللی.

کانون‌های تهدید در باب‌المندب

امنیت این آبراه تحت تأثیر سه منبع اصلی تهدید قرار دارد:

۱. درگیری مسلحانه یمن: جنگ داخلی یمن از ۲۰۱۴م با درگیری بین انصارالله و ائتلافی به رهبری عربستان، به دریا کشیده شد. گروه‌های مسلح با استفاده از پهپاد، موشک و مین، کشتی‌های تجاری مرتبط با طرف‌های درگیر را هدف قرار دادند.

۲. جرائم و دزدی دریایی: تهدیدات ناشی از گروه‌های مسلح و دزدان دریایی به‌ویژه از سواحل سومالی که همچنان به‌صورت موردی فعال هستند؛ مانند توقیف یک کشتی ماهیگیری ایرانی در مارس ۲۰۲۴م.

۳. رقابت قدرت‌های بزرگ: تمرکز پایگاه‌های نظامی کشورهایی مانند آمریکا، چین، فرانسه و امارات در منطقه به ویژه اطراف جیبوتی، این آبراه را به عرصه رقابت ژئوپلیتیک تبدیل کرده و احتمال تبدیل شدن کشتی‌های تجاری به اهداف جانبی یا تحت تأثیر تنش‌ها را افزایش داده است.

پیامدهای ناامنی در تنگه باب‌المندب

ناامنی در این تنگه، پیامدهای پرهزینه‌ای در دو حوزه اصلی دارد:

۱. اقتصادی و لجستیکی: بسیاری از کشتی‌ها مجبور به تغییر مسیر به دور آفریقا شده‌اند که منجر به افزایش زمان سفر ۱۰ تا ۱۵ روز، مصرف سوخت بیشتر، حق بیمه بالاتر برای مناطق جنگی و هزینه‌های امنیتی اضافی می‌شود. کالاهای فاسدشدنی مانند مواد غذایی و دارو نیز ممکن است به‌دلیل تأخیرهای طولانی از بین بروند. بر اساس گزارش EIA، حجم ترانزیت روزانه نفت و فرآورده‌های نفتی در هشت ماهه نخست ۲۰۲۴م نسبت به سال قبل از آن بیش از ۵۰درصد کاهش یافته است.

۲. خطرات جانی و روانی: خدمه در معرض خطر مستقیم حملات پهپادی، موشکی و آدمربایی قرار دارند. استرس ناشی از عبور از یک منطقه جنگی منجر به خستگی روانی شده و برخی شرکت‌های کشتیرانی از پذیرش مأموریت‌های عبوری از این منطقه خودداری می‌کنند. شرکت‌های بزرگ بیمه دریایی، این منطقه را منطقۀ پرخطر اعلام کرده‌اند. بر اساس برآوردها احتمال وقوع حادثه در هر عبور بیش از ۱درصد است که در اوج درگیری‌ها افزایش می‌یابد.

کنترل باب‌المندب

مدیریت باب‌المندب

موقعیت جغرافیایی جزیره پریم در تنگه باب‌المندب، یمن را دارای موقعیت برتر در نظارت و اشراف بر باب‌المندب نسبت به سایر کشورها کرده است. طبق حقوق بین‌الملل دریاها، آب‌های سرزمینی هر کشور تا فاصله ۱۲ مایلی از سواحل آن محاسبه می‌شود؛ این قاعده به‌معنای آن است که بخش عمده‌ای از باب‌المندب در حوزۀ آب‌های سرزمینی یمن قرار می‌گیرد.

با این حال، تلاش‌های قدرت‌های بزرگ جهانی برای بین‌المللی کردن گذرگاه‌های آبی استراتژیک، منجر به کاهش حقوق انحصاری کشورهای مشرف بر تنگه‌ها، از جمله یمن، در باب‌المندب شده است. این امر، دامنۀ اختیارات عملیاتی و حقوق حاکمیتی یمن بر این آبراه را محدود کرده است.

بستن باب‌المندب

یمن کنترل بخش‌هایی از باب‌المندب را در اختیار دارد که می‌تواند از ورود کشتی‌های اسرائیلی به بنادر این رژیم ممانعت کند. انصارالله یمن با هدف حمایت از مردم غزه و وارد کردن ضربۀ اقتصادی به رژیم صهیونیستی، از راهبرد مسدودسازی انتخابی در باب‌المندب استفاده کرد. این گروه ابتدا عبور کشتی‌های عازم بنادر سرزمین‌های اشغالی را ممنوع کرد. با حمایت نظامی آمریکا و انگلیس از اسرائیل، عبور کشتی‌های این دو کشور نیز به لیست ممنوعۀ یمنی‌ها اضافه شد.

این سیاست بنادر اسرائیل را در آستانه تعطیلی قرار داد و به اقتصاد این رژیم آسیب جدی وارد کرد. حملات نظامی متقابل توسط آمریکا، انگلیس و اسرائیل نیز نتوانست مانع از اعمال این محدودیت‌ها شده و امنیت مسیرهای تجاری مورد نظر یمن را به حالت عادی بازگرداند.

نحوه بستن باب‌المندب

کارشناسان معتقدند که انصارالله یمن به‌دلیل فقدان ناوگان‌ جنگی، امکان بستن فیزیکی و محاصرۀ کامل باب‌المندب را ندارد. در مقابل، حضور ناوهای جنگی ایالات متحده، فرانسه و متحدان غربی در منطقه نیز با هدف تضمین آزادی کشتیرانی و جلوگیری از هرگونه انسداد این آبراه صورت می‌گیرد. با این وجود، انصارالله توانسته است با حملات موشکی و پهپادی، اختلالی راهبردی در این مسیر ایجاد کند. اقدامات آن‌ها ناامنی ایجاد کرده و منجر به افزایش چشمگیر هزینه‌های بیمه، سوخت و عملیات برای کشتیرانی بین‌المللی شده است. استراتژی انصارالله نه بر انسداد کامل، بلکه بر تحمیل هزینه‌های گزاف امنیتی متمرکز است.

تهدید به بستن باب‌المندب در جنگ رمضان

جنبش انصارالله یمن، به نمایندگی از دولت صنعا، در جنگ رمضان به آمریکا هشدار داد و تهدید کرد که باب‌المندب را خواهد بست؛ به‌طوری که هیچ‌کس قادر به بازگشایی آن نخواهد بود. پیش‌تر نیز سخنگوی نیروهای مسلح یمن در مورد مداخله نظامی علیه متجاوزان در باب‌المندب هشدار داده بود. باب‌المندب همزمان با تنش‌ها در تنگه هرمز اهمیت بیشتری پیدا کرده و برخی رسانه‌ها آن را «هرمز ۲» نامیده‌اند. ایران با کنترل همزمان تنگه‌های هرمز و باب‌المندب، می‌تواند جریان انرژی و مسیرهای تجاری جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. نیروهای یمنی با زرادخانه‌ای از سلاح‌های نامتقارن، قادر به مختل کردن ناوبری دریایی و کنترل تنگه هستند.

منابع

• «برگ برنده باب‌المندب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «بستن تنگه هرمز با الگوی یمن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۴۰۴ش.
• «تنگه باب‌المندب در دست کیست؟»، وب‌سایت رویداد۲۴، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۲ش.
• «تنگه باب المندب کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
• رنجبر حیدری، وحید و همکاران، «کریدور باب المندب و دیپلماسی قدرت جدید در غرب آسیا»، فصلنامۀ تعاملات دیپلماتیک، سال سوم، شمارۀ ۹، بهار ۱۴۰۴ش.
• زواری، سید عبدالمجید، «اهمیت ژئوپلتیکی تنگه باب المندب و تاثیر آن بر امنیت اقتصادی رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت اندیشکده روابط بین‌الملل، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• فتحی، محمدجواد و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، سال ۱۳، شمارۀ ۲۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
• گنجی، محمدحسن، «باب‌المندب»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۸ش.
• وریج کاظمی، مریم، «اهمیت تنگه باب‌المندب در تفکر ژئواکونومی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای»، جغرافیا و روابط انسانی، شمارۀ ۱۵، زمستان ۱۴۰۰ش.