تشییع جنازه محمدرضا پهلوی

تشییع جنازه محمدرضا پهلوی؛ مراسم تدفین محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران.

محمدرضا پهلوی، واپسین شاه ایران، در ۵ مرداد ۱۳۵۹ش در قاهره درگذشت. پیکر او با تشریفات نظامی و دولتی مصر بر روی عرادهٔ توپ از بیمارستان به مسجد الرفاعی منتقل شد و در جوار آرامگاه خاندان سلطنتی مصر و در همان نقطه‌ای که پیکر پدرش رضاشاه پیش‌تر به‌صورت امانت دفن شده بود، به خاک سپرده شد. نماز میت را سید طالب الرفاعی، روحانی شیعهٔ عراقی، بر پیکر وی اقامه کرد. در این مراسم، انور سادات، ریچارد نیکسون و کنستانتین دوم به‌همراه اعضای خانوادهٔ پهلوی حضور داشتند. براساس وصیت شاه، پیکر او باید به ایران بازمی‌گشت، اما به‌دلیل شرایط سیاسی ایران، میسر نشد.

تبعید و درگذشت

محمدرضا پهلوی (زادهٔ ۴ آبان ۱۲۹۸ش – درگذشتهٔ ۵ مرداد ۱۳۵۹ش)، واپسین پادشاه ایران از دودمان پهلوی، در تاریخ ۲۶ دی‌ماه ۱۳۵۷ش، هم‌زمان با اوج‌گیری انقلاب اسلامی، ایران را ترک کرد. در ماه‌های پس‌از آن، بسیاری از کشورها از پذیرفتن وی خودداری کردند. در همین دوره، بیماری سرطان او رو به وخامت گذاشت. او برخلاف تمایل مقامات آمریکایی، برای ادامهٔ درمان به مرکز سرطان مموریال اسلون-کترینگ در ایالات متحده رفت. با وقوع حادثهٔ گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده در تهران، هیچ کشوری تمایل به پذیرش او نشان نمی‌داد. روزنامهٔ نیویورک تایمز در آن زمان، او را به «هلندی سرگردان» تشبیه کرد که به‌دنبال بندری برای پهلو گرفتن می‌گردد.

پس‌از ترک بیمارستان، محمدرضا پهلوی به‌ترتیب به مرکز پزشکی ویلفورد هال در پایگاه نیروی هوایی لاکلند در تگزاس، سپس پاناما، مکزیک و در نهایت به مصر رفت. کشورهای انگلیس، سوئیس، اردن و فرانسه نیز از پذیرش وی خودداری کردند. انور سادات، رئیس‌جمهور وقت مصر، تنها رهبر کشوری بود که با پذیرش او موافقت کرد. بااین‌حال، اقامت او در مصر کوتاه‌مدت بود و وی در سن ۶۱ سالگی در تاریخ ۵ مرداد ۱۳۵۹ش در بیمارستان معادی قاهره درگذشت. علت مرگ او بیماری لنفوم (نوعی سرطان خون) گزارش شده است.

انتقال پیکر و مراسم تشییع

پس‌از درگذشت، پیکر محمدرضا پهلوی به کاخ عابدین در قاهره منتقل شد؛ همان کاخی که ۵۲ سال پیش‌تر، مراسم ازدواجش با فوزیه، اولین همسرش، در آن برگزار شده بود. دولت مصر به فرمان انور سادات، برگزاری یک مراسم تشییع جنازهٔ دولتی با تشریفات کامل نظامی را برای پیکر وی اعلام کرد. این مراسم در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۵۹ش برگزار شد.

اردشیر زاهدی، که زمانی وزیر امور خارجه و سفیر ایران در آمریکا و نیز داماد سابق شاه بود، در خاطرات خود به‌عنوان شاهد عینی، جزئیات این مراسم را این‌گونه روایت کرده است: «پرزیدنت انور سادات حق دوستی و برادری را کاملاً به‌جا آورد. جسد شاه را در تابوتی که روی یک عراده توپ قرار داده شده بود و با اسب کشیده می‌شد، در یک فاصله پنج کیلومتری از بیمارستان قاهره تا مسجد الرفاعی حمل کردند. تابوت شاه مخلوع در پرچم سه‌رنگ ایران پوشانده شده و مدال‌ها و نشان‌های شاه روی آن قرار داشتند.»

براساس گزارش‌های خبری، تابوت با پرچم شیر و خورشید ایران پوشانده شد و بر روی یک عراده توپ که توسط شش اسب کشیده می‌شد، حمل می‌شد. نماز میت بر پیکر محمدرضا پهلوی توسط سید طالب الرفاعی، یک روحانی شیعهٔ عراقی و از نزدیکان آیت‌الله سید محمدباقر صدر، اقامه شد. بنا به نقل قولی از خود او، این درخواست به‌طور مستقیم از طرف انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، به وی ابلاغ شده بود. وی همچنین در برابر انتقاداتی که به وی وارد شده بود بیان کرد که آیت‌الله خمینی فتوا دارند که نمازخواندن بر پیکر مسلمان، ولو گناهکار باشد، اشکال ندارد.

حاضران در مراسم

در این مراسم، افزون‌بر اعضای خانوادهٔ پهلوی ازجمله فرح پهلوی، چند شخصیت بین‌المللی نیز حضور داشتند که عبارتند از: انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده آمریکا، هنری کیسینجر، وزیر امورخارجه اسبق آمریکا، کنستانتین دوم، پادشاه پیشین یونان. منابع تاریخی همچنین از حضور دیپلمات‌هایی از کشورهای بریتانیا، فرانسه، چین، استرالیا، مراکش و اسرائیل در این مراسم خبر داده‌اند. برگزاری این مراسم در قاهره به تیرگی روابط ایران و مصر و نام‌گذاری خیابانی در تهران به نام خالد اسلامبولی، قاتل انور سادات، انجامید.

محل خاکسپاری و اهمیت آن

پیکر محمدرضا پهلوی در مسجد الرفاعی در قاهره به خاک سپرده شد. آرامگاه او در سمت چپ ورودی اصلی این مسجد قرار دارد. این مسجد از اهمیت نمادین بالایی برخوردار است، چرا که محل دفن خاندان سلطنتی پیشین مصر (خاندان محمدعلی) نیز بوده است. پیش‌از این، پیکر رضاشاه، بنیان‌گذار دودمان پهلوی نیز از سال ۱۳۲۳ش تا ۱۳۲۹ش، به‌طور موقت در همین مسجد نگهداری می‌شد. به این ترتیب، واپسین پادشاه ایران در جوار پادشاهان پیشین مصر، ازجمله ملک فاروق، شوهر سابق فوزیه، همسر اول محمدرضا و ملک فؤاد، به خاک سپرده شده است.

وصیت و آرزوی بازگشت

براساس برخی منابع، محمدرضا پهلوی در وصیت‌نامهٔ خود خواسته بود تا پیکرش در خاک ایران دفن شود، اما به‌دلیل شرایط سیاسی ایران، این امر ممکن نشد و خاکسپاری او در مسجد الرفاعی قاهره به‌صورت امانت انجام شد.

هم‌زمانی با بحران گروگان‌گیری

در زمان درگذشت محمدرضا پهلوی، بحران گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده در تهران که از آبان ۱۳۵۸ش آغاز شده بود، همچنان ادامه داشت. دولت ایران پیش‌تر استرداد او و دارایی‌هایش را به عنوان یکی از موضوعات مرتبط با این پرونده مطرح کرده بود. با مرگ او، این مانع از سر راه مذاکرات برداشته شد و مذاکرات بعدی سرانجام به آزادی گروگان‌ها در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۵۹ش انجامید.

منابع

• «الرفاعی؛ تنها مسجدی که صلیب و آیات قرآن را یک‌جا در دل خود دارد». خبرگزاری فارس. ۲ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «تصاویر، مراسم تشییع محمدرضا پهلوی». وب‌سایت فرادید. ۴ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «تصاویر نایاب از مراسم تشییع محمدرضا پهلوی». وب‌سایت آفتاب‌نیوز. ۵ مرداد ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «تصاویر دیده نشده از مراسم تشییع محمدرضا شاه، روایاتی از زندگی خصوصی شاه». وب‌سایت صدای میانه. ۵ مرداد ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «شاه بعد از فرار به کجاها رفت». وب‌سایت تابناک. ۲۹ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «علل و پیامدهای تسخیر سفارت آمریکا در آبان ماه 1358». وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی. ۱۳ آبان ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «مراسم تشییع محمدرضا پهلوی». وب‌سایت بیتوته. ۲ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «مرگ شاه». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ۵ مرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «همه چیز دربارهٔ خاکسپاری محمدرضاشاه پهلوی در قاهره، سالروز تدفین یک شکست‌خورده تاریخ». وب‌سایت رویداد 24. ۷ مرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «5 مرداد محمد رضا پهلوی درگذشت». وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی. ۲ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.