خامهدوزی
 پارچه ابروبادی خامهدوزی شده |
خامهدوزی؛ گلدوزی نقشهای زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم.
خامهدوزی یا خامکدوزی یکی از انواع سوزندوزی در سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقشهای زیبا و ظریفی روی انواع پارچههای نازک و لطیف دوخته میشود. پیدایش این هنر به دورههای اشکانی و ساسانی بازمیگردد. از این دوخت برای تزیین انواع پوشاک سنتی، رومیزی، روبالشتی و سایر وسایل منزل استفاده میشود.
تعریف
خامهدوزی یا خامکدوزی نوعی تکنیک گلدوزی است که برای دوخت از نخ ابریشم استفاده میشود. خامهدورزی در گذشته بهدلیل استفاده از نخ ابریشم سفیدرنگ در فرایند گلدوزی، به سفیددوزی نیز شهرت یافته بود.[۱] این رنگ در ایران باستان بسیار مقدس بوده و فرد را ناچار به رعایت پاکیزگی میکرد.[۲]
نامگذاری خامک به این دلیل است که در گذشته ابریشم را بهصورت خام و بدون سفیدکاری، رنگرزی و پخت بهکار میگرفتند و تنها با تابیدن در قالب نخ، اثر خامکدوزیشده به وجود میآوردند.
تاریخچه
هنر خامهدوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن بهزمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورهٔ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان بازمیگردد.[۳] دختران سیستانی از نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد میگرفتند. آنها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیهشان را خودشان میدوختند و با این کار، علاوه بر آمادهسازی مقدمات ازدواج، کمکخرج خانواده نیز بودند.[۴]
هنر خامهدوزی در افغانستان به خامکدوزی شهرت دارد[۵] و برخی سابقه آن را به ۶۰۰۰ سال پیش نسبت میدهند.[۶] برخی پژوهشگران هنر خامکدوزی در افغانستان را به پیدایش صنعت ابریشم در این کشور پیوند دادهاند و نخستین نوشتههای اسلامی، افغانستان امروزی را بهترین مکان برای تولید محصولات ابریشمی دانستهاند.[۷] خامکدوزی در سراسر افغانستان رایج است، اما در شهرهای هرات، قندهار، مزارشریف، بامیان، غور و غزنی شهرت بیشتری دارد.[۸] همچنین این هنر ظریف زنانه، در میان اقوام مختلف افغانستان بهویژه هزارهها که با آن زندگی میکنند از اهمیت خاصی برخوردار است[۹] و طرحهای این هنر در شهرهای مختلف با توجه به اختلاف فرهنگی مناطق، تنوع زیادی را در خود گنجانده است.[۱۰]
از خامهدوزی بهعنوان یکی از صنایع دستی مهم سیستان و بلوچستان یاد میشود و در جشنوارهها و نمایشگاههای صنایع دستی استان و کشور به نمایش گذاشته میشود و فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است[۱۱] و با کسب چندین نشان مرغوبیت یونسکو، اعتبار جهانی یافته است.[۱۲] دریافت نشانهای معتبر توسط هنرمندان برجستهای نظیر شهین شهرکی و همچنین ثبت اثر مریم قادری در سال ۱۳۹۷ش، گواهی بر کیفیت و اصالت بیبدیل این صنایع دستی است.[۱۳]
کاربرد
مردم سیستان و بلوچستان قسمت جلوی پیراهن مردانه را با ابریشم سفید خامهدوزی میکردند.[۱۴] خامهدوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت و نشاندهندهٔ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.[۱۵] یقه و لبهٔ آستین لباسی که حجاج پس از بازگشت از حج، میپوشند نیز با خامک تزیین میشود.[۱۶]
هنرخامکدوزی بهعنوان میراث فرهنگی،[۱۷] از نسلی به نسل دیگر توسط خانوادهها منتقل میشود و آنها در زمان کودکی به فرزندان دختر خود این هنر زیبا را آموزش میدهند. در مناطقی از افغانستان بر پایهٔ رسوم کهن، دختران پیش از نامزدشدن، لباس شب عقد داماد را خامکدوزی میکنند تا حاصل هنرمندی خود را در جشن آغازین زندگی مشترک بر تن همسر فردای خود ببینند.[۱۸]
همچنین از خامهدوزی برای تزیین دامن، شال،[۱۹] چادر،[۲۰] مانتو و روسری،[۲۱] عرقچین،[۲۲] لباس عروس و داماد،[۲۳] رومیزی، روبالشتی، پتو، کوسن، جانماز، وسایل دکوری منزل،[۲۴] روی پارچهٔ توری، پرده، پارچههای تزیینی جهیزیه،[۲۵] دستمال،[۲۶] پیشبند، بالش، دوشک، واسکت (جلیقه) و روتختی، استفاده میشود.[۲۷]
ابزارهای لازم برای خامهدوزی
در هنر خامکدوزی از وسائل بسیار ساده و کمهزینه استفاده میشود[۲۸] و عبارتند از:
- پارچه: پارچهٔ خامهدوزی از جنس پنبه و کتان و به رنگ سفید است و با داشتن تاروپود منظم و عمود برهم به هنرمند خامکدوز کمک میکند که نقش را براساس شمارش تار و پود اجرا کند. امروزه از پارچهٔ گاندی برای خامهدوزی استفاده میشود.[۲۹]
- سوزن: برای انجام پروژهٔ خامهدوزی از سوزن نیدل پانچ استفاده میشود.[۳۰]
- تار: در گذشته نخ ابریشمی برای هنر خامک بهکار گرفته میشد، اما امروزه از سند (ریمس) استفاده میشود.
- تارکن: این وسیله برای کندن دوختهای اشتباه، استفاده میشود.
- انگشتانه: یک وسیلهٔ فلزی است که با آن سر انگشت از آسیب سوزن محافظت میشود.
- کارگاه: دو سازهٔ چوبی سبک حلقوی است که پارچه را در وسط آن قرار میدهند تا پارچه بدون حرکت و صاف بماند و کار دوخت بهآسانی انجام شود. خامکدوزان در یکدست کارگاه و در دست دیگر سوزن را میگیرند و گاهی نیز پارچهٔ خامک را روی زانو گذاشته خامکدوزی را شروع میکنند.[۳۱]
انواع نقوش خامهدوزی
نقوش خامهدوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم میشود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گلوگیاه است که بهصورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته میشود. عمدهٔ نقوش خامهدوزی بر پایهٔ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.[۳۲]
مهمترین نقوش خامهدوزی عبارتاند از:
- چوبَک: کوکهای یکسان و هماندازه که پشت سر هم دوخته شود؛
- مثلث: از مهمترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن بهعنوان نماد خانواده یاد میشود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند است؛[۳۳]
- خالَک یا نگینَک: نقش لوزی کوچکی است که با کوکهای افقی و عمودی دوخته شود؛
- جووَک: در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد؛[۳۴]
- خشت و نیمخشت: الهام گرفته از محیط زندگی مردم سیستان که طرح کامل آن بهعنوان خشت و طرح نیمهٔ آن بهعنوان نیمخشت استفاده میشود؛
- گل هشتپر: نمادی از خورشید است که در زبان محلی به آن گل قَتُلمهای میگویند و نیمهٔ این گل بهصورت غنچه در گلدوزی استفاده میشود؛
- خطوط زیگزاگی و پلکانی: دوخت کوکهای افقی یا عمودی بهصورت پلکانی و زیگزاگ.[۳۵]
در خامکدوزی نقشها دو گونه است:
- نقشهایی که برای تاقبندی (اسکلتبندی) بهکار میرود، شامل آوه، چهاربسته، نختک، شبکه، دبست و نباتریز است.
- برخی از نقشها که با استفاده از آن تاقها پر میشود، شامل نختک، تخمک، مارپیچ، لَیس ساده، لیس دودندانه (دندان موش)، لیس چهاردندانه، پشت ماهی و هشتفرق (هشتبرگ) است.[۳۶]
نمادسازیهای معنوی در نقوش خامکدوزی
به نظر کارشناسان، هنرمند خامکدوز با استفادهٔ عالی از نقشهای هندسی و بهخصوص گرهها فراتر از هندسهٔ اقلیدسی رفته و خطهای تزیینی ایجاد میکند که به وضوح، وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را آشکار میسازد. از یک گره، گرههای زیادی بهوجود میآید و باعث تنوع، آهنگ، توازن، پیچیدگی و کثرت میشود. نظم تکتک طرحهای خامکدوزی آکنده از نظم منطقی و در نهایت، کل طرح دارای نظم منطقی توأم با تعادل است. این هنر نشان از ذهن پر مفهوم و ظریف زن هنرمند شرقی دارد و هویت فردی و جمعی او را حکایت میکند.[۳۷]
به نظر برخی محققان نقشهای هندسی، اثر خامکدوزیشده را در بعد مادی و معنوی از ابهت و نجابت ویژهای برخوردار میسازد و خامکدوز هنرمند، روی یک پارچهٔ ساده بهکمک نقشهای هندسی سوژهٔ اصلی خود را بهبهترین شکل بهنمایش میگذارد که لباسهای عروس و داماد در مراسم عروسی از این سنخ است و با تفاوت آشکار از لباس دیگران متمایز میشود.[۳۸]
نمونهٔ دیگر از بعد معنوی خامکدوزی ظرافت در اشکال خامکدوزی شدهٔ لباس زنانه است که به لحاظ لطافت و ملایمت با لباس مردان تفاوت آشکار دارد. همچنین برای آدمهای بانفوذ و ثروتمند لباسهای پرنقش و نگارتر،[۳۹] برای آدمهای عارف مسلک طرحهای ملایم و برای انسانهای بدکردار طرحهای خشن تزیین شده است که از یک اندیشهٔ معنوی و نوع نگاه هنرمند خامکدوز به هستی، پشت این طرحها حکایت دارد.[۴۰]
روش دوخت
این هنر به دو صورت سنتی و ماشینی انجام میشود؛ شکل سنتی آن بهصورت دستدوز اجرا میشود، اما امروزه در رقابت با این هنر دست، ماشینهای خامکدوزی وارد شده است که این کار را در طرحها و تقشههای متنوع با قیمت پایین انجام میدهد. بر خلاف کار دست، دستگاه خامکدوز سرعت بالایی در دوخت دارد، اما در ظرافت به کار دست نمیرسد.[۴۱]
در روش سنتی، زنان خامکدوز این هنر را به سه شیوه اجرا میکنند:
- در روش اول ابتدا تارهای پارچه شمرده شده و پس از آن طرح مورد نظر روی آن دوخته میشود. بانوان خامکدوز با مهارت ویژه در این هنر، نقشه و طرح آن را ترسیم میکنند.
- در روش دوم، هنرمندان خامک، طرح و نقشه را روی پارچه کپی کرده و خامکدوزی را مطابق آن ادامه میدهند.
- در روش سوم، ابتدا دوخت روی پارچهٔ جالی (توری) بهدلیل سهولت در شمارش نخهای توری، انجام میشود و سپس پارچهٔ توری خامکدوزیشده، به پارچهٔ اصلی وصل میشود، اما آن ظرافت نوع اول را ندارد.[۴۲] افراد حرفهای در این هنر بهطور معمول به طراحی اولیه روی پارچه با کاغذ نیاز ندارند، آنها در ذهن خلاق خود طرحهای متنوع را آماده میکنند و سپس آن را روی پارچه اعمال میکنند.[۴۳]
شهر ملی خامهدوزی
شهر اَدیمی واقع در شمال سیستان و بلوچستان به عنوان شهر ملی خامهدوزی در فهرست شهرهای ملی صنایع دستی ثبت شده است.[۴۴]
کارکردها
برخی از کارکردهای خامهدوزی عبارتند از:
- القاء آرامش در عین شرایط جنگ و ناامنی؛[۴۵]
- تقویت اعتمادبهنفس زنان محروم؛[۴۶][۴۷]
- معرفی و گسترش فرهنگ و هنر؛[۴۸]
- تقویت اقتصاد خانواده و صادرات صنایع دستی؛
پانویس
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.
- ↑ کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ «سه اثر صنایع دستی سیستان و بلوچستان نشان یونسکو گرفتند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).
- ↑ «مهر اصالت یونسکو بر هفت اثر صنایع دستی سیستان و بلوچستان»، وبسایت همشهری.
- ↑ عمرانینسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف.
- ↑ پزشکی، ابریشمدوزیهای ایرانی، 1396ش، ص56.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.
- ↑ «صنایع دستی افغانستان»، وبسایت بیتوته.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص6.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.
- ↑ خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.
- ↑ رهدار و خدری، بررسی هنر خامهدوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.
- ↑ خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص5.
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص10.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص9.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص10.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4-3
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ کوهکن، «ادیمی؛ میراثدار خامهدوزی سیستان»، خبرگزاری میراث آریا.
- ↑ «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.
- ↑ «صنایع دستی افغانستان؛ هنری که حامی دارد و به بازار»، وبسایت شفقنا.
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.
منابع
- «برگزاری ششمین شب از هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday، تاریخ درج مطلب: ۲۹ قوس (آذر) ۱۳۹۹ش.
- «خامهدوزی»، وبسایت هنری، تاریخ بازدید: ۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «صنایع دستی افغانستان»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
- «صنایع دستی افغانستان؛ هنری که نه حامی دارد و نه بازار»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۱۵م.
- «مهر اصالت یونسکو بر هفت اثر صنایع دستی سیستان و بلوچستان»، وبسایت همشهری، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۹ش.
- ابراهیمی، آزیتا و حسامی، منصور، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، در دوفصلنامه هنرهای صنایع اسلامی، شماره دوم، سال چهارم، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- ابراهیمی، آزیتا، «خامکدوزی- هنر دستان زنان افغانستانی؛ بارتابدهندهٔ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ جدی (دی) ۱۴۰۲ش.
- اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان»، تاریخ درج مطلب: ۱۱ ثور (اردیبهشت) ۱۳۹۹ش.
- پزشکی، شهین، ابریشمدوزیهای ایرانی، تهران، شادرنگ، ۱۳۹۶ش.
- خورسند، سارا، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، نیشابور، دانشکدهٔ تحصیلات تکمیلی دانشگاه نیشابور، اسفند ۱۴۰۰ش.
- رهدار، علیاکبر و خدری، عصمت، بررسی هنر خامهدوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، تهران، مبصر، ۱۳۹۶ش.
- صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلهٔ خامک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
- عمرانینسب، اشرف السادات، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۸۹ش.
- قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه ۱۴۰۲ش.
- کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، ۱۳۷۴ش.
- کوهکن، نصرالله، «ادیمی؛ میراثدار خامهدوزی سیستان»، خبرگزاری میراث آریا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «سه اثر صنایع دستی سیستان و بلوچستان نشان یونسکو گرفتند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۷ش.