پیشنویس:ترور
ترور (قتل سیاسی) به سلب حیات عمدی، غافلگیرانه و غیرقانونی یک شخصیت برجسته سیاسی، علمی، نظامی یا مذهبی با انگیزههای مشخص به جهت جایگاه، مواضع یا کارکرد مقتول اطلاق میشود. این پدیده اجتماعی و سیاسی، قدمتی به درازای تاریخ جوامع بشری دارد و همواره به عنوان ابزاری قهرآمیز برای تغییر موازنه قدرت یا حذف فیزیکی رقیب به کار رفته است. در شریعت اسلام و مذاهب فقهی (از جمله فقه شیعه و احناف)، کشتن پنهانی و غافلگیرانه انسانها تحت عناوین عهدشکنی، مکر و خیانت به شدت نفی و تحریم شده است. با وجود تداخلهای اصطلاحی رایج، ترور با پدیده گستردهتر «تروریسم» تفاوتهای ساختاری عمیقی دارد و انطباق قوانین مدرن بر احکام فقهی سنتی مستلزم واکاوی دقیق مفاهیمی نظیر «فتک»، «اغتیال»، «دفاع مشروع» و «مجازاتهای قانونی» است.
تفاوتهای مفهومی ترور و تروریسم
مرز میان ترور (Assassination) و تروریسم (Terrorism) عمدتاً در سطح اهداف، روشها و ساختار قربانیان ترسیم میشود:
نوع و جایگاه قربانیان: در پدیده ترور، هدف مستقیم اقدام خشونتآمیز همواره شخصیتی مشخص و دارای جایگاه سیاسی، نظامی، علمی یا اجتماعی است که حذف فیزیکی او به طور مستقیم مد نظر عاملان قرار دارد«کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی»، فصلنامه مطالعات بینالمللی.؛ در حالی که در تروریسم، قربانیان مستقیم لزوماً مهرههای کلیدی حریف نیستند، بلکه غیرنظامیان و شهروندان عادی به صورت کور یا تصادفی هدف حمله قرار میگیرند تا از طریق قربانی کردن آنان، پیام ارعاب به مخاطب اصلی (جامعه یا دولت) مخابره شود«تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن»، معرفت سیاسی..«روانشناسی اجتماعی تروریسم و نسبت آن با امنیت»، فصلنامه آفاق امنیت.
هدف نهایی و رعب عمومی: هدف اصلی ترور حذف فیزیکی یک مهره کلیدی برای تضعیف جبهه مقابل یا تغییر یک سیاست است. اما در تروریسم، شهروندان عادی نقش ابزاری ایفا میکنند تا اثرات روانی عمیق و ترس فلجکننده در کل ساختار جامعه حاکم گردد«بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم»، مطالعات سیاسی..«تروریسم دولتی پندار یا واقعیت»، پژوهشهای حقوقی.
علاوه بر این، در دکترین نظامی معاصر پدیدهای به نام «قتل هدفمند» (Targeted Killing) شکل گرفته است که برخی فلاسفه حقوق آن را متمایز از ترور میدانند؛ زیرا ترور همواره اقدامی قبیح و غیرقانونی است، در حالی که قتل هدفمند توسط دولتها علیه رهبران تروریستی در شرایط عدم امکان دستگیری آنها به عنوان یک استراتژی دفاعی اعمال میشود«کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی»، فصلنامه مطالعات بینالمللی..
ریشهشناسی و واژهگزینی
واژه تروریسم از ریشه لاتین «ترور» (Terror) به معنای ترس فلجکننده و هراس شدید مشتق شده است که نخستین بار در جریان «حکومت وحشت» ژاکوبنها در انقلاب فرانسه (۱۷۹۳ تا ۱۷۹۴ میلادی) وارد ادبیات سیاسی شد«تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.. در زبان فارسی، واژه ترور مأخوذ از فرانسوی و به معنای قتل سیاسی به وسیله اسلحه رواج یافته است«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه..«بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم»، مطالعات سیاسی.
در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی، سه مفهوم وجود دارند که با این پدیده انطباق مییابند:
فتک: به معنای یورش ناگهانی، غافلگیرانه و بدون آگاهی قبلی به کسی و کشتن اوست. در فقه، فتک معادل دقیق اقدام به ترور فیزیکی و سوءقصد پنهانی تلقی میشود«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی..«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
اغتیال (قتل غیله): به معنای هلاک کردن غافلگیرانه از طریق خدعه، مکر و فریب پنهانی است؛ به این صورت که قاتل قربانی را بفریبد، به مخفیگاهی بکشاند و او را غافلگیرانه بکشد«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه..«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
ارهاب: در لغت به معنای ترساندن است و در زبان عربی مدرن، به عنوان برگردان اصطلاح تروریسم به کار میرود و نه ترور تکموردی«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی..
تاریخچه ترور
اقدام به حذف فیزیکی رقیب سیاسی سابقهای طولانی در تاریخ بشر دارد. در امپراتوری روم باستان و دوران بیزانس، دسیسهچینی برای کشتن اشراف و رقبای سیاسی امری متداول بود و امپراتورانی نظیر نرون مسئولیت قتلهای سیاسی متعددی را بر عهده داشتند«تروریسم دولتی پندار یا واقعیت»، پژوهشهای حقوقی.. در تاریخ ایران باستان نیز شاهانی همچون خسرو پرویز به دست درباریان به قتل رسیدند«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه..
یکی از سازمانیافتهترین جریانهای ترور در قرون وسطی، فرقه اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح (معروف به حشاشین) بود که مخالفان سیاسی و وزرای برجستهای همچون خواجه نظامالملک طوسی را به صورت مخفیانه و برنامهریزیشده ترور میکردند«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.. در تاریخ معاصر ایران نیز ترور ناصرالدین شاه قاجار به دست میرزا رضای کرمانی از برجستهترین نمونههای قتل سیاسی به شمار میرود«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه..
حرمت شرعی ترور در فقه اسلامی
اندیشمندان و فقیهان برجسته اسلامی، با تکیه بر ادله اربعه عقل، کتاب، سنت و اجماع، پدیدههای ترور پنهانی (فتک و اغتیال) را به طور مطلق حرام و محکوم میدانند«تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن»، معرفت سیاسی.«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.:
آیات قرآنی حرمت قتل نفس: آیه ۳۲ سوره مائده با صراحت اعلام میدارد که کشتن یک انسان بیگناه بدون ارتکاب قتل یا فساد در زمین، به منزله کشتن تمامی بشریت است«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.. این آیه هرگونه سلب حیات خودسرانه را نفی میکند.
سنت نبوی در نهی از فتک: در احادیث متعدد پیامبر اسلام و امامان معصوم، ترور پنهانی به شدت نهی شده است. در حدیثی مشهور از پیامبر اکرم آمده است: «ایمان، کشتن غافلگیرانه (فتک) را به بند کشیده است و مؤمن ترور (فتک) نمیکند»«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه..«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
سیره علوی: حضرت علی در پاسخ به پیشنهادهای عباس و ابوسفیان پس از رحلت پیامبر، فرمود که اگر پایبندی به اسلام و نهی از غافلگیری (فتک) نبود، مسیر دیگری اتخاذ میکرد«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.۔ همچنین در جریان جنگ جمل، زمانی که عمرو بن جرموز زبیر بن عوام را در حال کنارهگیری از جنگ به صورت غیله (غافلگیرانه) کشت، امام قاتل وی را به آتش بشارت داد؛ زیرا زبیر در پناه امان بود و کشتن او مصداق فتک و غدر تلقی میشد«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.۔
پاسخ امام صادق به درخواست ترور: ابوصباح کنانی از امام جعفر صادق درباره همسایهای که به امام علی دشنام میداد رخصت خواست تا او را به صورت پنهانی بکشد. امام صادق در پاسخ فرمود: «این کار ترور (فتک) است و رسول خدا از ترور نهی فرمود؛ همانا اسلام مانع ترور است»«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.۔
تمایز ترور با مجازاتهای شرعی
یکی از مغالطات رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیده ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد:
اذن حاکم و شأن قضاوت: مجازاتهای اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسد فیالارض یا حد محارب، صرفاً پس از اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب به صورت آشکار اجرا میشود«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه..«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه. در حالی که ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.۔
دستورهای پیامبر و ائمه: احکامی که پیامبر اسلام صادر نمود (نظیر حکم قتل کعب بن اشرف) یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع و قاضی جامعه اسلامی به دلیل سلب امنیت عمومی، غلو، کذب و خیانت آنان بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.۔
نمونههای تاریخی نفی ترور در تاریخ اسلام و ایران
در سیره بزرگان دین و رهبران مذهبی معاصر، پرهیز از مشی مسلحانه و ترور به عنوان یک اصل اخلاقی برجسته مطرح است:
اقدام مسلم بن عقیل در کوفه: شریک بن اعور به مسلم بن عقیل پیشنهاد داد تا عبیدالله بن زیاد را که به عیادتش میآمد، در پشت پرده غافلگیر کرده و ترور کند. مسلم از این کار خودداری کرد و علت آن را پایبندی به کلام پیامبر مبنی بر حرمت فتک (ترور پنهانی) اعلام نمود«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه..«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
مخالفت امام خمینی با ترور حسنعلی منصور: پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷، اعضای جمعیت مؤتلفه اسلامی نمایندهای به نجف گسیل داشتند تا برای ترور حسنعلی منصور (نخستوزیر وقت) از امام خمینی اذن بگیرند؛ اما ایشان از صدور چنین حکمی استنکاف ورزید«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.۔ امام خمینی اساساً کار مسلحانه و ترور را به عنوان استراتژی مبارزه رد میکرد و به آگاهیبخشی تودهها معتقد بود و حتی با اعدام پیشدستانه خسرو داد (فرمانده نیروی هوایی پهلوی) مخالفت نمود«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.۔
موضع امام خمینی پس از انقلاب: امام خمینی اقدامات تروریستی و قتلهای مخفیانه را برخاسته از ضعف عمیق عاملان آن میدانست و با مقایسه ترورهای پنهانی با اقدام آشکار ابنملجم یا عباسآقا صراف (قاتل امینالسلطان)، عاملانی را که پنهانی بمبگذاری یا ترور میکردند، به دلیل عدم شهامت رویارویی، فاقد مردانگی خوانده و ترور دزدکی را «تز نامردها» توصیف کرد«اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه..«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
پانویس
منابع
«اسلام و مساله ترور». رواق اندیشه. ۱ مهر ۱۳۸۲. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم». مطالعات سیاسی. ۱ مهر ۱۳۹۰. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف» (PDF). پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی. ۱ تیر ۱۴۰۲. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«بیوتروریسم (تروریسم بیولوژیکی) تهدید فرا روی حقوق بینالملل به مثابه نقض حقوق بشر» (PDF). مطالعات علمی حقوق بشر اسلامی. ۱ تیر ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بینالملل معاصر» (PDF). پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. ۱ اسفند ۱۳۹۷. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«تروریسم دولتی پندار یا واقعیت؟» (PDF). پژوهشهای حقوقی. ۱ دی ۱۳۹۷. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«تروریسم و فلسفه سیاسی: واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن» (PDF). معرفت سیاسی. ۲۳ دی ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«تعریف، تاریخچه و رهیافتهای موجود در تحلیل پدیده تروریسم» (PDF). فصلنامه سیاست. ۲۳ بهمن ۱۳۸۵. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«راهبردهای تروریسم». فصلنامه آفاق امنیت. ۱۹ آذر ۱۳۹۱. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«روانشناسی اجتماعی تروریسم و نسبت آن با امنیت» (PDF). فصلنامه آفاق امنیت. ۲۷ آذر ۱۳۹۲. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«رویارویی حقوق بینالملل با پدیده بیوتروریسم از رژیمهای سنتی مادهمحور تا ضرورت توسعه رویکردهای نوین» (PDF). پژوهشکده قوه قضاییه. ۱ اسفند ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم: نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی». فصلنامه مطالعات بینالمللی. ۱ فروردین ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور». نشریه زمانه. ۱ آذر ۱۳۸۵. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
«موجبات پیدایش قوانین و مقررات بینالمللی دولتها در مقابله با تروریسم». پژوهشهای سیاسی و بینالمللی. ۱ خرداد ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.