بخارادوزی

بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی، ظریف و پرکار است که خاستگاه آن شهر بخارا می‌باشد. اوج شکوفایی این هنر به عصر تیموری بازمی‌گردد، دوره‌ای که هنرمندان توانستند این هنر را به صورت دو رو بر روی پارچه اجرا کنند؛ هنری که تا دوران صفویه و قاجار نیز جایگاه خود را حفظ کرد. نقوش به‌کاررفته در بخارادوزی بسیار متنوع بوده و بر روی انواع پارچه‌های کتان، چلوار و ابریشم اجرا می‌شود. کاربرد اصلی این هنر تزییناتی است و از آن برای تزئین کیف، کفش، لباس و اقلام جهیزیه دختران استفاده می‌گردد. در سنت خانه‌داری، نوعروسان قطعاتی از این دست‌بافت‌ها را به عنوان دیوارکوب، رومیزی یا روکش آینه در منزل جدید به نمایش می‌گذاشتند که این کار هم قدرت هنری آنان را نشان می‌داد و هم جنبه‌ای محافظتی در برابر چشم بد داشت. همچنین بخارادوزی به دلیل تأثیرات فرهنگی منطقه‌ای، دارای سبک‌های متفاوتی نیز هست.

تعریف بخارادوزی

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی است که هنرمندان با کارکردن روی آن، پارچه‌های ساده را با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌کنند. بخارادوزی جزء صنابع دستی تزیینی ـ کاربردی ایران است. این هنر جزء رودوزی‌های ظریف و پرکار است که دقت و وقت زیاد می‌طلبد. مبدأ پیدایش این هنر، شهر بخارا در کشور ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر سنتی بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.

تاریخچه

بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها در میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است. به‌گفته برخی منابع، این نوع سوزن­‌دوزی تاریخ مشخصی ندارد ولی در دورۀ سلجوقیان از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود. قدیمی‌ترین نمونۀ بخارادوزی مربوط به سلسلۀ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامۀ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی (مؤسس سلسلۀ تیموریان)، اشاره‌ای به آن می‌کند. در دورهٔ تیموری، با توجه به جایگاه شهر بخارا به‌عنوان یکی از مراکز تجمع علما و هنرمندان، هنر بخارادوزی گسترش یافت. منابع تاریخی گزارش کرده‌اند که در این دوره، تغییراتی در شیوه‌های اجرای این هنر ایجاد شد و هنرمندان توانستند آن را بر روی پارچهٔ تافته و به‌صورت دو رو اجرا کنند.

در دورهٔ صفویه نیز، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج شناخته می‌شد و در تزیین پوشاک و منسوجات، به‌ویژه در میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. برخی نویسندگان از گسترش و تنوع شیوه‌های بخارادوزی در این دوره خبر می‌دهند. این هنر در دورهٔ قاجار نیز ادامه یافت و بر اساس شواهد موجود، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌ها متناسب با سلیقهٔ رایج آن دوره ایجاد شد. امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.

پارچه‌های مناسب بخارادوزی

بخارادوزی هنری دستی است که روی پارچۀ ساده با رنگ‌های متنوع دوخته می‌شود. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای سوزن‌دوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچۀ پشمی است.

مراحل و طراحی‌های بخارادوزی

مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوزی از تنوع بالایی برخوردار هستند که می‌توان به انواع نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای اشاره کرد.

انواع بخارادوزی

بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود. از جمله آنها سوزنی است که در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از جهیزیه، معمولاً پس از مراسم عروسی بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند گل، ماه و ستاره تزئین می‌شود. نوع دیگر بخارادوزی را نیم‌سوزنی معرفی کرده‌اند که در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید می‌شود و به‌عنوان روتختی یا دیوارکوب کاربرد دارد. مدالیون نوع دیگری از بخارادوزی است که با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود. بولین‌پوش نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی مورد استفاده قرار می‌گیرد و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود. جانماز و سجاده نوع دیگر بخارادوزی است که با نقش محراب برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شوند و بخش‌هایی از آن‌ها بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند. چُویشب نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است. علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش، خلعت آینه و تاشکیز برای کاربردهای روزمره یا تزئینی تولید می‌شوند. تاشکیز دیوارکوبی است که توسط قزاق‌ها و قرقیزها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.

انواع سبک‌های بخارادوزی

سبک‌های متنوع بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش سوزن‌دوزی نسبت به سایر مناطق است. از سوی دیگر، نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در سوزن‌دوزی‌های خود، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است. پسکند واقع در استان تاشکند به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود. سمرقتد دومین شهر بزرگ ازبکستان با قدمتی هزار ساله، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد. در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانواده‌ای پرجمعیت برای عروس است.

نقوش بخارادوزی به‌روش قلاب‌دوزی در شهر سبز، زادگاه تیمور گورکانی اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند. همچنین قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک که در بخش‌هایی از شمال افغانستان نیز سکونت دارند، با ترکیب تکنیک‌های دوخت ترکمن با روش‌های ازبکستان و افغانستان، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند. سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منورا (شمعدان هفت‌شاخه) است. در دوران تسلط شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارۀ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط‌‌ نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از رسم‌الخط فارسی به روسی تغییر یافت که درنهایت به‌دلیل شرایط اقتصادی آن دوران، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.

راهکارهای درآمدزایی از بخارادوزی

هنر بخارادوزی پتانسیل درآمدزایی خوبی برای هنرمندان فراهم می‌کند. یکی از اصلی‌ترین راه‌ها، فروش آثار تولیدشده در نمایشگاه‌ها و بازارهای صنایع دستی است؛ این محصولات به‌دلیل ارزش هنری بالا و دقت در تولید، قیمت‌های بالایی دارند و مشتریان خاصی را به‌عنوان هدایای منحصربه‌فرد و هنری جذب می‌کند. علاوه‌بر فروش مستقیم، هنرمندان می‌توانند با برگزاری کارگاه‌های آموزشی و دوره‌های آنلاین یک منبع درآمد پایدار ایجاد کنند و مهارت‌های خود را به علاقه‌مندان این حوزه منتقل کنند. همچنین همکاری با طراحان مد و دکوراسیون داخلی راهکار دیگری برای افزایش درآمد است؛ این تعاملات امکان تولید محصولات سفارشی مطابق با نیازهای خاص را فراهم کرده و به معرفی بهتر هنر بخارادوزی و تقویت جایگاه آن در صنعت صنایع دستی کمک می‌کند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صدا‌وسیما، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1399ش.
• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «بخارادوزی شیوۀ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1397ش.
• «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، 12 مهر 1401ش.
• «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1403ش.