نبرد هرمز

نبرد هرمز؛ جنگ ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز در ۱۴۰۴-۱۰۴۵ش.

معرفی

نبرد هرمز به تقابلی راهبردی میان ایران و آمریکا بر سر کنترل مهم‌ترین آبراه انرژی جهان در جریان جنگ رمضان تبدیل شده است. به‌گفته تحلیلگران، آنچه این نبرد را از رویارویی‌های پیشین متمایز می‌کند، تغییر محسوس در ادبیات و اهداف اعلامی واشنگتن است؛ موضوعاتی چون برنامه هسته‌ای و توان موشکی ایران، جای خود را به محوریت تنگه هرمز داده‌اند. این درگیری که پس از ناکامی آمریکا در دستیابی به اهداف اولیه خود از طریق فشارهای سیاسی، اقتصادی و حملات نظامی ۴۰ روزه شکل گرفت، اکنون بر سر تعیین‌کننده نهایی قواعد بازی در این آبراه متمرکز است. در این میدان، ایران با تأکید بر اعمال حاکمیت و مدیریت مسیرهای عبور، و آمریکا با ادعای حفظ آزادی کشتیرانی، هر یک در تلاش برای تثبیت نظم امنیتی مورد نظر خود هستند. به نظر تحلیلگران، شکل‌گیری اجماع ملی در ایران پیرامون هرمز به‌عنوان نماد حاکمیت و تمامیت ارضی، ظرفیت تصمیم‌گیری راهبردی را با پشتوانۀ اجتماعی همراه ساخته و معادلات آیندۀ منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

تاریخچه

سابقه نبرد بر سر تنگه هرمز به قرن شانزدهم میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که پرتغالی‌ها با اشغال جزیره هرمز و ساخت قلعه‌ای مستحکم در سال ۱۵۰۷م، برای نخستین بار کنترل این آبراه را در دست گرفتند و با دریافت باج از کشتی‌های عبوری، سلطه خود را بر راه‌های دریایی اعمال کردند. پس از ۱۱۷ سال، شاه‌عباس صفوی در سال ۱۶۲۱م با همکاری امامقلی‌خان و اتحاد با انگلیسی‌ها، پرتغالی‌ها را از هرمز بیرون راند و حاکمیت ایران بر این آبراه را احیا کرد. با سقوط صفویه، انگلیس به بهانه سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، نزدیک به دو قرن بر خلیج فارس مسلط شد و با کشف نفت در ۱۹۰۸م، حضور خود را در منطقه تشدید کرد تا اینکه در ۱۹۷۱م با خروج از منطقه، آمریکا جایگزین آن گردید. پس از انقلاب اسلامی، ادارۀ تنگه بر اساس یک موافقتنامه بین‌المللی به طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد. در سال‌های ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش، با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و بسته‌شدن تنگه توسط ایران، نبرد جدیدی شکل گرفت.

زمینه‌های اصلی

در صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، ایالات متحده و اسرائیل با عملیات مشترک «خشم حماسی»، حملات هوایی گسترده‌ای را علیه ایران آغاز کردند که به ترور سیدعلی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی و چندین مقام ارشد نظامی و امنیتی انجامید. این حملات که اهداف نظامی، هسته‌ای و زیرساختی را شامل می‌شد، در واکنش به ناکامی مذاکرات هسته‌ای صورت گرفت. در پی آن، ایران با شلیک موشک‌هایی به سوی اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در منطقه پاسخ داد و در ۱۳ اسفند، با صدور هشدارهای دریایی، در عمل تنگه هرمز را به روی کشتی‌های مرتبط با آمریکا و متحدانش بست. پس از بسته شدن تنگه هرمز، ایران با مین‌گذاری در آبراه و حمله به کشتی‌های تجاری که از مسیر تحت حمایت آمریکا (نزدیک سواحل عمان) عبور می‌کردند، کنترل خود را بر این گلوگاه تثبیت کرد. در طول جنگ رمضان ده‌ها کشتی هدف موشک‌ها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتند و ترافیک کشتیرانی در تنگه تا ۷۰ درصد کاهش یافت. آمریکا در واکنش، با اعزام ناوگان‌های نظامی و اعلام محاصره دریایی ایران، تلاش کرد تا مسیر را برای کشتیرانی بین‌المللی بازگشایی کند، اما این اقدام با عدم استقبال متحدانش روبه‌رو شد و در عمل، «محاصره مضاعف» (محاصرۀ ایران توسط آمریکا و محاصرۀ خلیج فارس توسط ایران) شکل گرفت. پس از ۴۰ روز جنگ تمام‌عنان، در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش، آتش‌بسی موقت بین ایران و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان برقرار شد. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و لغو موقت تحریم‌های نفتی ایران بود، با ابهاماتی درباره شیوه دقیق مدیریت آبراه همراه بود. بر اساس این تفاهم، کشتی‌های تجاری باید از مسیر تعیین‌شده توسط ایران عبور می‌کردند و تردد کشتی‌های نظامی و محموله‌های مرتبط با کشورهای متخاصم ممنوع اعلام شد. با این حال، اختلافات بر سر نقش نیروی دریایی آمریکا در منطقه و حق ایران برای دریافت عوارض، حل‌نشده باقی ماند و این ابهامات، آتش‌بس را شکننده ساخت.

اهمیت نبرد هرمز

به باور تحلیلگران، نبرد هرمز در ژرفای خود، فراتر از یک درگیری نظامی بر سر کنترل یک آبراه است و به کارزاری برای تعیین مشروعیت دو نظم متضاد در نظام بین‌الملل تبدیل شده است. از نگاه بسیاری از ناظران، این تقابل در واقع رویارویی میان نظم جهانی مبتنی بر قواعد غربی (با معماری و تضمین ایالات متحده) با نظم مستقل مورد نظر جمهوری اسلامی ایران است که بر پایه حق تعیین سرنوشت، حاکمیت ملی و بازتعریف هویت سیاسی-فرهنگی استوار شده است. به اعتقاد پژوهشگران، این کشمکش که ریشه در انقلاب اسلامی و گسست ایران از نظام دوقطبی و سپس تک‌قطبی دارد، در تنگه هرمز به نقطه جوش تاریخی خود رسیده و آن را به صحنه‌ای برای سنجش دو روایت از مشروعیت تبدیل کرده است. از دیدگاه مفسران، در حالی که کشورهای عربی منطقه همچنان درون نظم تحت رهبری آمریکا تعریف می‌شوند، ایران با تکیه بر الگوی استقلال‌خواهی، قواعد بازی را در مهم‌ترین آبراه انرژی جهان به چالش کشیده است. به نظر کارشناسان، نتیجه این نبرد نه تنها سرنوشت یک گذرگاه دریایی، بلکه آینده نظم امنیتی در خلیج فارس و حتی مشروعیت ساختار قدرت جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

آغاز نبرد

بامداد چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش، نیروهای آمریکایی با دستور مستقیم دونالد ترامپ، حملات گسترده‌ای را علیه اهداف نظامی در سواحل جنوبی ایران از جمله بندرعباس، سیریک، بوشهر، قشم و چابهار آغاز کردند. این حملات که سنتکام آن را تنبیهی و قدرتمندتر از حملات پیشین توصیف کرد، در واکنش به ادعای هدف‌قرارگرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز صورت گرفت، هرچند ایران با اشاره به تردد این شناورها از مسیرهای غیرهماهنگ شده و خاموش‌کردن سیستم‌های شناسایی، آن را اقدامی مخاطره‌آمیز و مغایر با مفاد یادداشت تفاهم دانست که می‌توانست به بروز تصادم و اختلال در تلاش‌های تهران برای تسهیل تردد ایمن منجر شود. در پی این حملات، ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در چارچوب عملیات نصر ۲ با پاسخ تدافعی موشکی و پهپادی، ۸۵ نقطه از تأسیسات نظامی آمریکا در پایگاه‌های بحرین و کویت را هدف قرار دادند.

بازتاب رسانه‌ای

بازتاب نبرد هرمز در رسانه‌های جهان عمدتاً بر ابعاد ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی این درگیری متمرکز بوده است. رسانه‌های انگلیسی با پوشش حملات متقابل و تأکید بر اختلافات ایران و آمریکا درباره وضعیت تنگه، از «بن‌بست راهبردی» و «شکست اهداف اعلامی» متجاوزان سخن گفته‌اند. شبکه‌های عربی نیز این بحران را فراتر از موضوع کشتیرانی دانسته و آن را به رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا و چین و تلاش برای تضعیف جایگاه منطقه‌ای ایران مرتبط دانسته‌اند. رسانه‌های چین و روسیه نیز ضمن گزارش حملات متقابل، بر تشدید تنش‌ها با وجود تفاهم پیشین تأکید کرده و برخی تحلیلگران روس، سیاست جنگ‌افروزی آمریکا علیه ایران را نماد رویکرد مداخله‌گرایانه نخبگان سیاسی غرب ارزیابی کرده‌اند.

پیامدها

در پی آغز نبرد هرمز قیمت نفت برنت با افزایش بیش از ۵ درصدی از مرز ۷۸ دلار عبور کند. وزارت امور خارجه ایران نیز در بیانیه‌ای، حملات آمریکا را نقض آشکار تفاهم اسلام‌آباد و منشور سازمان ملل دانست و اعلام کرد که تهران برای صیانت از منافع و امنیت ملی خود، هر اقدامی را که ضروری بداند، اتخاذ خواهد کرد. این حملات هم‌زمان با لغو مجوز فروش نفت ایران توسط وزارت خزانه‌داری آمریکا انجام شد. ایران نیز در ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش تنگی هرمز را بست و دونالد ترامپ نیز با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی تروث‌سوشال، از بازگشت محاصره دریایی علیه ایران خبر داد.

منابع

«آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز». همشهری آنلاین. ۲۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«بن‌بست تنگه هرمز عمیق‌تر شد/ بازتاب جنگ علیه ایران در رسانه‌های جهان». خبرگزاری مهر. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«تفاهم ایران و آمریکا | ترامپ: آتش بس با ایران تمام شده است | حمله ارتش و سپاه به کویت و بحرین | حملات آمریکا به جنوب ایران؛ انفجار در بندرعباس، ماهشهر، بوشهر، قشم و سیریک». وب‌سایت آفتاب. ۱۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه». تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه. ۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«درباره تنگه هرمز». همشهری آنلاین. ۶ شهریور ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«در روز نود و یکم آتش‌بس چه گذشت؟/ قیمت نفت صعود کرد و به ۷۶ دلار رسید/آمریکا تعلیق تحریم فروش نفت ایران را لغو کرد/قطر معاون سفیر ایران را احضار کرد؛ کشتی‌ای که در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت، یک نفتکش قطری بوده/حمله عده‌ای قلیل و رادیکال به عراقچی در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید با پرتاب سنگ/سازمان دریایی بریتانیا: سه نفتکش در تنگه هرمز طی ۲۴ ساعت مورد اصابت قرار گرفتند». وب‌سایت انتخاب. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

معصومی‌زاده، زینب السادات (۱۳۹۷). «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز». خلیج فارس. ۱۳۸۵ (۸۰): ۱۴۵-۱۷۰.

«نبرد تمدن‌ها در تنگه هرمز». خبرگزاری تسنیم. ۲۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«هرمز میدان آخر جنگ میان ایران و آمریکا». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۴ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.