مدگرایی زنانه

مدگرایی زنانه؛ چگونگی و میزان استفاده زنان از مدهای روز در پوشش و آراستگی.

مدگرایی زنانه به مجموعه‌ای از الگوها، نگرش‌ها و رفتارهای مرتبط با پوشش، آراستگی، مصرف مد و تعامل زنان با صنعت مد اطلاق می‌شود. این مفهوم در مطالعات فرهنگی، اجتماعی و جنسیتی به‌عنوان پدیده‌ای چندبعدی بررسی شده و به نقش زنان در شکل‌گیری، بازتولید و مصرف مد در بافت‌های تاریخی و فرهنگی مختلف می‌پردازد. پژوهش‌ها مدگرایی زنانه را در ارتباط با هویت زنانه، بازنمایی اجتماعی بدن، الگوهای مصرف، تحولات اقتصادی و تأثیر رسانه‌ها تحلیل کرده‌اند و دیدگاه‌های متنوعی دربارهٔ کارکردها، انگیزه‌ها و پیامدهای آن ارائه داده‌اند. همچنین این پدیده در جوامع و نظام‌های ارزشی مختلف، از جمله در چارچوب‌های دینی و فرهنگی، تفسیرها و گونه‌بندی‌های متفاوتی یافته است.

تعریف مدگرایی زنانه

مدگرایی زنان به‌معنای خودآرایی متظاهرانه و انطباق با مدل‌های رایج زنانه است. مدگرایی زنانه با مفاهیمی چون آراستگی، آرایش، مد، مدلینگ، صنعت مد و الگوهای مصرف پوشاک در میان زنان و مردان ارتباط دارد. این مفهوم به نقش زنان در فرایندهای مرتبط با مد، به‌ویژه در جایگاه مصرف‌کننده و مخاطب محصولات مد می‌پردازد. مدگرایی زنانه در برخی رویکردهای نظری به‌عنوان پدیده‌ای مرتبط با برداشت‌های زنان از هویت زنانه و شیوه‌های بازنمایی آن در فضای اجتماعی و به‌عنوان یکی از ابزارهای بیان هویت تلقی شود. برخلاف مدلینگ که به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که با هدف معرفی و تبلیغ پوشاک و سایر محصولات مرتبط با مد با استفاده از جذابیت‌های جنسی زنان انجام می‌شود.

تاریخچه مدگرایی زنان

مدگرایی به‌معنای خودآرایی متظاهرانه زنان؛ در فرهنگ‌های مختلفی جوامع سنتی، دارای قدمت تاریخی است. در چین باستان؛ خمیدگی پا به‌مثابه مد تلقی شده و زنان پاهای‌شان را شکسته و آنها را خمیده‌تر می‌ساختند. در روم باستان، زنان به آراستگی ظاهری خود اهمیت جدی داده و موهای‌شان را متناسب با مدهای آن زمان، رنگ می‌کردند.

بر پایه گزارش منابع تاریخی؛ در گذشته، «نحوهٔ بودن» با «نحوهٔ عملکرد» زنان ایرانی تناسب داشته؛ آراستگی آنها متناسب با نقش‌های جنستی‌شان تفسیر می‌شد؛ آرایش چشم از حدود ۴۵۰۰ سال قبل از میلاد در ایران گزارش شده است و زنان ایرانی، در ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد از رژلب (ماتیک)، استخوان حیوانات و سنگ‌های رنگی برای زیباسازی خود استفاده می‌کردند. زنان ایرانی به‌دلیل اعتقاد به عدد هفت با هفت‌قلم آرایش؛ سرمه، حنا، خضاب، سفیداب، وسمه، زرک و خال خود را منطبق با مد زمانه آرایش می‌کردند. از منظر برخی محققین؛ در سبک‌زندگی ایرانی اسلامی، «رسیدن به خود» غالباً ویژگی زنانه تفسیر می‌شده؛ اما مدگرایی به سبک زندگی غربی در سال۱۳۲۱ش توسط خانمی به نام زینت جهانشاه وارد ایران شد؛ وی در برگشت از سوئیس، خیاط‌خانه‌ای را با نمایش مد لباس‌های فرنگی در تهران راه اندازی کرده و به تشویق مصرف مد پرداخت.

مدگرایی زنانه در ایران

از منظر محققین؛ ورود مدگرایی موجب تغییرات جدی در سبک زندگی زنان ایرانی شد؛ استایل‌های زنانه بر وظایف زنانگی اولویت یافته و بدن زنانه به‌عنوان برساخت اجتماعی تبدیل به یک ابژه شد. در چنین فرایندی مدگرایی در ابعاد و سطوح مختلف در میان زنان ایرانی رواج پیدا کرده و نمودهای آن به‌ویژه در حوزه پزشکی مورد توجه رسانه‌ها و منابع مختلف قرار گرفته است؛ به‌عنوان نمونه امروزه با قطع نظر از مدل‌های متنوع لباس‌های زنانه، ایران در جراحی زیبایی بینی مقام اول را در دنیا داشته و ۸۰٪ از زنان ایرانی به انجام عمل زیبایی بینی تمایل دارند. حدود یک‌میلیون جراحی پلاستیک در سال در کشور انجام می‌شود که بیشترین متقاضی آنها زنان و دختران جوان هستند. در برخی از وب‌سایت‌های ایرانی از ۸۰ مدل ناخن زنانه ترند پاییز ۱۴۰۴ش و ۵۰ مدل طرح ناخن کروم متناسب با لباس‌های زنانه تبلیغ می‌شود.

در ایران سالیانه حداقل ۱۶میلیارد تومان صرف جراحی‌های زیبایی می‌شود و سالیانه ۵۲ زن براثر انجام عمل لیپوساکشن جان خود را از دست می‌دهند. برخی زنان برای لاغری اندام به مصرف مواد مخدر به‌ویژه شیشه پرداخته و در نتیجه معتاد شده‌اند.

تغییرات مدگرایی زنانه

بر اساس برخی مطالعات تاریخی، مدگرایی در گذشته به‌طور مستقیم با فرهنگ و جنسیت ارتباط داشته است. در برخی جوامع، نقش‌مایه‌های مورد استفاده در خال‌کوبی زنان با طرح‌هایی که میان مردان رواج داشته تفاوت داشته است و برخلاف مردان که علاقه‌مند به طراحی نمادهای قدرت بودند؛ طرحی از بوته گل، گنجشک، سرو یا خالی را در بدن خود خال‌کوبی می‌کردند. در دورهٔ مدرن، با گسترش الگوهای جهانی مد و تضعیف مرزهای سنتی جنسیتی، استفاده از عناصری که پیش‌تر به‌طور سنتی مردانه یا زنانه تلقی می‌شدند، از میان رفته و زنان تشویق به استفاده از مدهای مردانه نیز می‌شوند. امروزه مدگرایی بازتابنده نوع سبک‌زندگی است که برای تقویت آن ملکه‌های مد تبلیغ می‌شوند؛ به‌عنوان نمونه، کیت میدلتون، همسر نوه ملکه انگلیس در کانون توجهات فعالان صنعت مد قرار داشته و برخی از رسانه‌ها به او لقب ملکه مد را داده‌اند. همچنین در رسانه‌ها، رانیا ملکه اردن، به‌عنوان ملکه مد خاورمیانه شناخته می‌شود، وی لباس‌های از برندهای مد خاورمیانه به تن کرده و در سفرهای خارجی، جزئیاتی را در پوشش خود استفاده می‌کند که به فرهنگ کشور میزبان اشاره دارد.

دیدگاه‌ها دربارهٔ مدگرایی زنانه

دربارهٔ مدگرایی زنانه دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است:

جورج زیمل با تأکید بر زنانه بودن مد، مدعی است که زنان نسبت به مردان گرایش بیشتری به مد داشته و بیش از مردان به مد وفادار هستند؛ زیرا مد برای آنها فراتر از احساس خوشایندی، فرصتی برای ارتقای منزلت اجتماعی شمرده می‌شود. بر مبنای نظریه مقایسه اجتماعی، زنان بدن خود را با بدن دیگران به‌ویژه بدن مدل شده توسط رسانه‌ها مقایسه کرده و به استفاده از مد می‌پردازند. دیدگاه کارکردگرایانه؛ مدگرایی زنان را مصرف تظاهری دانسته و مدها را ماسکی می‌داند که چهره‌ای دروغین از زنان ارائه می‌دهد.

برخی فمینیست‌ها مد را منشأ استثمار جنسیتی زنان می‌دانند و مد را ابزار سرکوب جنسیتی زنان از معرفی کرده‌اند. طبق رویکرد جدید فمینیستی، مدگرایی زنانه نشانه قرار گرفتن زنان در چارچوب فانتزی‌های جنسی مردسالارانه و وسیله‌ای برای اعمال عاملیت مؤثر زن است؛ لذا زنان به جراحی‌های زیبایی‌ای خطرناک و در برخی موارد کشنده روی می‌آورند.

در برخی منابع، مدگرایی زنانه در چارچوب نظام‌های فرهنگی مختلف بررسی و گونه‌بندی‌هایی از آن ارائه شده است؛ از جمله در متون اسلامی، الگوهای پوشش و مد زنانه در سنجش با هنجارهای حجاب تبیین شده است.

تیپ‌شناسی مدگرایی زنانه

مد انطباق‌گرایانه

برخی زنان متأهل و دارای سطح تحصیلات متوسط، متأثر از گردانندگان مد، اشتیاق به مصرف مد دارند. این گروه، گرایش به دیده شدن و انطباق با جماعت داشته و از پیامدهای ناشی از عدم مقبولیت می‌ترسند.

مد واسازانه

زنانی متأثر از فمینیسم و دارای سطح تحصیلات بالا، به‌منظور واسازی زنجیرهٔ مدگرایی‌های منفعلانه و مبتنی بر جذابیت‌های جنسی زنان، می‌خواهند با استفاده از لباس‌های ساده و کمتر متعارف، سبک جدیدی از تظاهر زنانه و تصویر فعال از زن مدرن خلق کنند. آنها به مد به‌مثابه قدرت اجتماعی نگاه کرده و با مدهای روز، مقابله می‌کنند.

همچنین زنان مسلمان با انتخاب آگاهانه مد و با استفاده از حجاب اسلامی به نفی مدهای غربی پرداخته و با پوشش خود تصویری عفیفانه از الگوی زن مسلمان ارائه می‌کنند. به گزارش برخی محققین، مدل حجاب اسلامی به یک الگویی قابل توجه برای کارگردانان صنعت مد در کشورهای غربی از جمله در بریتانیا شده است.

مد التقاطی

این مد، تلفیقی از مدل‌های قبلی بوده و گفته شده که پیوند مستقیم با لذت‌گرایی و رهایی از کسالت روزمرگی، دارد. در این مدل، پیروی زنان از مد جنبه‌ای ثانویه داشته و اولویت آنها دیدن مدهای جدید و گشت‌وگذار در مراکز خرید است.

عوامل مدگرایی زنانه

برمبنای برخی پژوهش‌ها؛ مصرف مد توسط زنان برخواسته از عوامل مختلفی است از جمله: کسب اعتمادبه‌نفس، تنوع‌طلبی، برتری‌جویی، جلوه‌گری، خودشیفتگی، چشم‌وهم‌چشمی، تقلید، متمایز بودن و اعتراض نسبت به وضعیت موجود. برخی معتقدند افزایش توجه به مد در میان زنان متأثر از سبک زندگی غربی و توجه فزاینده به بدن زنانه است؛ عاملی که در بستر سازوکارهایی مانند صنعت تبلیغات و هنجارهای اجتماعی معاصر بررسی شده است:

سودآوری

در برخی مطالعات، گسترش مدگرایی در جوامع معاصر با تحولات نظام‌های اقتصادی به‌ویژه در میان زنان، مرتبط دانسته شده است. بر پایه گزارش‌های آماری، صنعت مد زنان از بخش‌های مهم و پرگردش مالی اقتصاد جهانی به‌شمار می‌آید. همچنین در برخی منابع، سود مدگرایی زنان در جهان سالانه ۶۲۱ میلیارد گزارش شده است؛ از این‌رو طراحی لباس و فشن‌های زنانه جایگاه ویژه‌ای در صنعت بسیاری از کشورهای جهان دارد. این صنعت در حوزه پزشکی نیز سودهای کلانی داشته و مراکز جراحی زیبایی عموماً از واژگان درمانی برای جذب هرچه بیشتر زنان برای انجام عمل جراحی، استفاده می‌کنند.

تبلیغات رسانه‌ای

در تیپ ایده‌آل رسانه‌ای؛ زیبایی و داشتن جذابیت‌های جنسی به‌عنوان اولویت‌های مدل زنانه بازنمایی می‌شوند و زن ایده‌آل رسانه‌ای زنی است که شکل و تیپ ظاهری اولویت اصلی او شمرده می‌شود. در تبلیغات رسانه‌ای، زنان تشویق به پوشش مردانه و با کمرنگ شدن مرزهای جنسیتی، زنان مردنما نیز الگوی مطلوب معرفی می‌شوند. طبق برخی مطالعات، افزایش توجه به مد در میان زنان به‌عنوان یکی از پیامدهای گسترش این بازنمایی‌ها و مصرف مد به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های هویت جنسیتی زنانه معرفی شده است.

فشارهای اجتماعی

برخی زنان برای جلب مقبولیت‌اجتماعی و اجتناب از برچسب‌های ارتجاعی، خود را ملزم به رعایت استانداردهای مد روز می‌دانند. به‌ویژه در جامعه‌ای که جذابیت‌های اندام زنانه به‌عنوان سرمایه اجتماعی تلقی می‌شوند؛ زنان ناگزیرند که در استفاده از مدهای روز به رقابت بپردازند. برخی محققان رقابت‌های جدی زنان در فشن و جراحی زیبایی اندام را، عمدتاً ناشی از فشار اجتماعی دانسته‌اند.

پیامدهای مدگرایی زنانه

برخی محققین؛ آراستگی، نشاط، رهایی از یکنواختی و ارضای هیجانات زنانه را از آثار مثبت مدگرایی معرفی کرده‌اند. در برخی دیدگاه‌ها؛ مدگرایی، پیامدهایی برای مصرف‌کنندگان مد، خانواده‌ها و جامعه به‌دنبال دارد:

۱. پیامدهای اخلاقی و اجتماعی:

• کاهش منزلت زنان در سطح جذابیت‌های جنسی.
• رفت‌وآمد غیرهدفمند زنان در مراکز فروش کالاهای لوکس.
• بحران خانوادگی ناشی از ناسازگاری مردان با زنان مردنما.

۲. پیامدهای روان‌شناختی

• عدم انطباق هویت برساخته با هویت زنانگی.
• بدریخت‌انگاری بدن و کاهش عزت نفس.
• نارضایتی از خود و ابتلا به افسردگی.

۳. پیامدهای سلامتی و بهداشتی

• اعتیاد به مواد مخدر به‌دلیل استفاده از آنها به‌ویژه شیشه برای لاغری.
• جراحی زیبایی و ابتلا به معلولیت‌های جسمی و خطرات جانی.

مدگرایی زنانه در ایران

گروهی از تحلیل‌گران تاریخی بیان کرده‌اند که در گذشته؛ «نحوهٔ بودن» با «نحوهٔ عملکرد» زنان ایرانی تناسب داشته؛ آراستگی آنها متناسب با نقش‌های جنستی‌شان تفسیر می‌شد؛ اما با ورود مدگرایی، استایل‌های زنانه بر وظایف زنانگی اولویت یافته و بدن زنانه به‌عنوان برساخت اجتماعی تبدیل به یک ابژه شد. در چنین فرایندی مدگرایی در ابعاد و سطوح مختلف در میان زنان ایرانی رواج پیدا کرده و نمودهای آن به‌ویژه در حوزه پزشکی مورد توجه رسانه‌ها و منابع مختلف قرار گرفته است؛ به‌عنوان نمونه امروزه با قطع نظر از مدل‌های متنوع لباس‌های زنانه، ایران در جراحی زیبایی بینی مقام اول را در دنیا داشته و ۸۰٪ از زنان ایرانی به انجام عمل زیبایی بینی تمایل دارند. حدود یک‌میلیون جراحی پلاستیک در سال در کشور انجام می‌شود که بیشترین متقاضی آنها زنان و دختران جوان هستند. در برخی از وب‌سایت‌های ایرانی از ۸۰ مدل ناخن زنانه ترند پاییز ۱۴۰۴ش و ۵۰ مدل طرح ناخن کروم متناسب با لباس‌های زنانه تبلیغ می‌شود.

در ایران سالیانه حداقل ۱۶میلیارد تومان صرف جراحی‌های زیبایی می‌شود و سالیانه ۵۲ زن براثر انجام عمل لیپوساکشن جان خود را از دست می‌دهند. برخی زنان برای لاغری اندام به مصرف مواد مخدر به‌ویژه شیشه پرداخته و در نتیجه معتاد شده‌اند.

اسلام و مدگرایی زنانه

در منابع اسلامی، به مفاهیمی مانند پرهیز از اسراف و رعایت حدود رفتاری و پوششی در تعاملات اجتماعی اشاره شده است. در این چارچوب، بدن انسان به‌عنوان آفریده الهی مورد توجه قرار می‌گیرد و برای زنان و مردان نقش‌ها و کارکردهای متفاوتی در نظر گرفته شده است. بر پایهٔ برخی تفاسیر دینی، شیوه‌های پوشش و آراستگی توصیه‌شده برای زنان با این نقش‌ها و کارکردها مرتبط دانسته شده و مدگرایی در صورتی پذیرفته می‌شود که با نقش مردان و زنان هم‌خوانی داشته باشد. همچنین در فقه و اخلاقی اسلامی، نسبت به برخی الگوهای مد و سبک پوشش که با معیارهای معرفی شده در تعالیم اسلام سازگار نیستند، دیدگاه‌های انتقادی مطرح شده است. تعدادی از کارشناسان به‌منظور تقویت آثار مثبت مدگرایی معتدل و جلوگیری از پیامدهای مدگرایی افراطی، تأکید بر تصحیح الگوی مدگرایی زنانه در ایران داشته و معتقد به سیاست‌گذاری‌ها، نظارت و تقویت فرهنگ عمومی در حوزه صنعت مد زنانه، متناسب با منزلت زنانگی در فرهنگ ایرانی اسلامی هستند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم.
• آقایی، سیدعلی، «تغییر سبک زندگی و علل و انگیزه‌های مدگرایی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری سبک‌زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۳۹۷ش.
• «بانوی اول اردن، ملکه مد خاورمیانه»، سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۴۰۲ش.
• پاشکنی، رسم دردناک زنان چین باستان برای زیبایی»، وب‌سایت خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۴۰۲ش.
• «تحولات جنسیتی نوجوانان پسر در حوزه مد و لباس»، وب‌سایت اندیشکده رهیافت، تاریخ بازدید مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش.
• «۵۰ مدل طرح ناخن کروم جدید» وب‌سایت فروشگاه شیکسون، تاریخ بازدید مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
• رفیعی، ملکه و بخارایی، احمد، «زنان و گرایش به مد»، زن در توسعه و سیاست، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۵ش.
• عبداللهیان، حمید و دیگران، «بازنمایی مردانگی در آگهی‌های تبلیغاتی مجلات خانوادگی»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، شماره ۳۳، آذر ۱۳۹۸ش.
• علیخواه، فردین، «مردانگی و کرم ضدآفتاب»، وب‌سایت خبری تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۴ش.
• «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
• کارپرور، ریحانه، «زنان و اصلاح الگوی مصرف»، طهورا، شماره۱۱، زمستان ۱۳۹۰ش.
• «کیت میدلتون، ملکه مد جهان»، پایگاه خبری برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۴ش.
• کیخسروانی، مولود و دیگران، «رابطه بین گرایش به جراحی زیبایی با نگرش به مد و تصویر بدنی منفی زنان متقاضی جراحی زیبایی با تکیه بر نوع جراحی: نقش میانجیگری تنظیم شناختی هیجان»، پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۱ش.
• گنجی، مهدی و دیگران، «تبارشناسی اجتماعی دست‌کاری بدن در زنان ایرانی»، مطالعات زن و خانواده، شماره ۱۳، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• «مدگرایی و شناخت باید و نبایدهای شرعی در زمینهٔ مدگرایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی هیئت رزمندگان اسلام، تاریخ بازدید مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۴ش.
• مظاهری، علی‌اکبر، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
• مکنون، ثریا و عطائی‌آشتیانی، زهره، «شکل‌گیری مبانی «نظام الگوی مصرف»، «انتخاب نیاز» و «جنسیت»، زن در فرهنگ و هنر، شماره۱، پاییز ۱۳۹۰ش.
• مؤذن سلطان‌آبادی، معصومه و مریجی، شمس‌الله، «بررسی مناسبات هویت و جنسیت با مصرف در دو رهیافت غربی و اسلامی»، دو فصلنامه دین و سیاست فرهنگی، شماره ۷، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
• موسوی، سیده‌طاهره، «مدگرایی زنان در مردانه‌پوشی»، تبلیغ و خانواده، شماره ۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
• موسوی، مریم، «خاطره‌انگیزترین مدل موهای کیت میدلتون ملکه مد جهان»، وب‌سایت ژومنت، تاریخ بازدید مطلب: ۲۱ آبان ۱۴۰۴ش.
• «نظام سرمایه‌داری صنعت مُد و زنان «فراواقعی»، وب‌سایت تبیین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۹۷ش.
• نقدی، اسداله و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرف‌گرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهه‌های۵۰، ۶۰ و ۷۰ شهر اصفهان»، جامعه‌شناسی کاربردی، شماره۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
• «نگاهی به پدیده مدگرایی در جهان و ایران؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
• یعقوبی، فاطمه، «بررسی نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در گرایش دختران به مد وخودآرایی»، دانشگاه کاشان، ۸۹۳۱ش.