پیشنویس:علینقی
علینقی؛ علی بنمحمد و امام دهم شیعیان اثنیعشری.
علی بن محمد بن موسی (۲۱۲–۲۵۴ قمری)، دهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون هادی و نقی و کنیه ابوالحسن ثالث شناخته میشود. او در سن هشت سالگی پس از پدرش، امام جواد، عهدهدار امامت شد. بیشتر سالهای امامت وی در سامرا و تحت نظارت حاکمان عباسی گذشت. رویکرد ارتباطی وی با شیعیان در این دوره، به واسطه سازمان وکالت بود. علاوه بر احادیث، روایات منقول و ادعیه، زیارت جامعه کبیره و زیارت غدیریه نیز از او نقل شده است. علی بنمحمد در سال ۲۵۴ق در سامرا به شهادت رسید و در منزل مسکونی خود مدفون شد.
زندگینامه
امام هادی در ۱۵ ذیالحجه سال ۲۱۲ هجری در منطقهای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد.[۱] در برخی منابع تاریخی دیگر، تاریخهای متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ هجری[۲]، ۲۷ ذیالحجه یا ماه رجب سال ۲۱۴ هجری[۳] و جمادیالثانی سال ۲۱۵ هجری[۴] نیز برای تولد ایشان بیان شده است. پدرش محمد بنعلی ملقب به امام جواد است.[۵] مادرش کنیزی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است.[۶] نقش انگشتری امام که بر دست داشتند، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده است.[۷]
امام هادی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش امام جواد، به مدینه آمدند و تا سال ۲۳۳ هجری در آن شهر سکونت داشت.[۸] آن حضرت در سال ۲۳۳ هجری به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محلهای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار داشت.[۹]
نسب و کنیه و القاب
امام هادی از نوادگان رسول خدا، با هفت واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنیهاشم، یکی از طایفههای قبیله قریش بود. نام، علی[۱۰] و کنیه آن حضرت ابوالحسن ثالث است.[۱۱] مقصور از ابوالحسن اول، امام موسی بنجعفر و مقصود از ابوالحسن ثانی نیز علی بنموسی میباشد.[۱۲]
مشهورترین القاب امام هادی و نَقی است.[۱۳] در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب[۱۴]، راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی[۱۵] برای آن حضرت ذکر شده که میان شیعیان و اهلسنت شهرت دارد. به دلیل اینکه امام در منطقهای به نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی زندگی میکردند به نام عسکر یا عسکری، لقب داده شدند.[۱۶]
همسر و فرزندان
نام همسر امام در منابع با عنوانهایی چون حدیث، سوسن[۱۷]، عسفان و سلیل ذکر شده است.[۱۸] علامه مجلسی در بحارالانوار با عبارت «کانت من العارفات الصالحات» نام سلیل را برای همسر امام ستوده است.[۱۹]
امام هادی، دارای چهار پسر به نامهای حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دستکم یک دختر بود که با نامهای عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده است.[۲۰]
امامت
امامت امام هادی، در سال ۲۲۰هجری و در سن هشت سالگی آغاز شد.[۲۱] در برخی منابع، آغاز امامت امام در سن کمتر از هفت سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است.[۲۲] آن حضرت از دیدگاه شیعه براساس حدیث لوح و نصوصی که امام جواد درباره جانشینی وی بیان کردند و از طریق برخی روایان همچون اسماعیل بنمهران، محمد بناسماعیل و ابوجعفر اشعری، نقل شد، به امامت رسید.[۲۳]
سن کم ایشان همانند مورد پدرش امام جواد باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند.[۲۴] دوران ۳۴ ساله امامت ایشان(۲۲۰-۲۵۴هجری) با خلافت شش تن از خلفای عباسی از جمله ده سال با معتصم برادر مأمون، یک سال در عصر واثق پسر معتصم، حدود شانزده سال با متوکل، شش ماه با منتصر پسر متوکل، چهار سال با مستعین پسر عموی منتصر و سه سال با معتز پسر متوکل همزمان بود.[۲۵]
اوضاع فکری-فرهنگی عصر امام جواد
در عصر امام هادی چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه و مجسمیه، اشاعره و معتزله جامعه را با بحرانهای بسیار عقیدتی-فکری مواجه کرده بودند.[۲۶]
مناظرات
امام هادی در راستای این مناظرات علاوه بر دفع شبهات در زمینههای اعتقادی با بهرهگیری از اصول هدایتآفرینی و بصیرتافزایی با لحاظ نمودن شرایط و آداب، مهارتها و فنون و اهداف و آرمانها، همچون اضاع مثلثی در گام نخست به خلق شیوههای کاربردی در برخوردهایشان پرداختند. سپس با استفاده از استراتژی قاطعیت و صلابت در برابر فرقههای انحرافی در گام دوم با باطل نمودن افکار و ادعاهای بیپایه و اساس آنان و بیانات صریح، منطقی، مبارزه و برخورد سخت و ردّ آنان و در نهایت طرد و لعنشان جهت هدایت و آگاهسازی جامعه اقدام کردند.[۲۷]
مکاتبات
در کتب و منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از علینقی نقل شده است که میتوان آنها را به دو دسته نامههایی که برای افراد خاص نوشته شده و نامههایی که برای گروهها و افراد عام نوشته شدهاند، تقسیم کرد. محتوای نامهها نیز در برگیرنده دو محور است.[۲۸]
- مهمترین موضوعات تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگیهای امام معصوم در جامعه اسلامی بوده است. این هدف بهمنظور افزایش آگاهی و بصیرت جامعه در راستای اتخاذ راه حق و پرهیز از پیروی از فرقههای انحرافی و همچنین معرفی خود، امام حسن عسکری بهعنوان جانشین و امام مهدی بهعنوان امام در عصر غیبت بوده است.
- تلاش برای پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.[۲۹]
سیره سیاسی
سیره سیاسی علینقی را میتوان در سه حوزه اصلی بیان کرد.[۳۰]
- اصل حکومت و نوع نگاه به دنیا و قدرت: امام قدرت و جکومت را ارزشمند میداند که حاکمان در آن تنها به فکر دنیا و بهرهبرداریهای شخصی، حزبی و گروهی موقتی نباشند و با عملکرد صحیح آخرت را بر دنیا مقدم بدارند.
- ویژگیهای نخبگان سیاسی و بازیگران عرصه سیاست: تقوای الهی، صداقت و یکرنگی در برخورد و تعامل با مردم، بردباری و تحمل در برخورد با ناملایماتی که گاه خود مسبب بودهاند، رعایت حدود، توجه به شایستگی و صلاحیت خویش و تمهید شرایط لازم برای نصیحت و خیرخواهی افراد جامعه آن هم براساس عدم خودکامگی از اقدامات خود.
- مردم و وظیفه آنان در قبال حکومت: مردم موظف به اطاعت کامل نسبت به حاکمانی هستند که خالصانه با همت و تلاش و دغدغه کار میکنند. باید از تبعیت ناآگاهانه بپرهیزند. از نصیحت و خیرخواهی نسبت به حاکمان دریغ نکنند. همواره خود را نسبت به آنچه حاکمان انجام میدهند، مسئول بدانند.[۳۱]
سبک زندگی
قم؛ مرکز تجمع شیعیان ایران
در زمان علینقی، شهر قم، مهمترین پایگاه تشیع ایران بود و روابط محکمی میان شیعیان قم و امام وجود داشت.[۳۲] ابوالحسن محمد بناحمد بنداوود معروف به اِبْنِداوودِ قُمی و محمد طلحی از قم و مراکز شیعهنشین اطراف قم مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و غیره، خمس، هدایا و سؤالات مردم را جمعآوری و به دست امام میرساندند.[۳۳] همچنین در حلّ مسائل و مشکلات فقهی و کلامی و تثبیت امامت امام بعدی در منطقه خود، نقش داشتند.[۳۴]
کرامات
معجزات علینقی در سیره علمی و ولایی امام نقش شده است. برخی از این کرامات، عبارتند از: علم به امور غیبی همانند خبر دادن از ضمیر افراد، پاسخ به سؤال و نامه ذکر نشده، آگاهی از آینده، علم به امور غائب، علم به داخل ارحام، علم به آجال، علم به نزول باران، آموزههای طبی و آگاهی از خواب افراد، همچنین علم به زبانها، استجابت دعا، شفابخشی، طیالارض، معرفت حیوانات به امام و آسیب نرساندن به ایشان، در اختیار داشتن خزائن و گنجهای زمین، کشف حجاب از دیدهها و نشان دادن امور عجیب و احترام ناخواسته به امام.[۳۵]
زیارت
توسل
علینقی با وجود مقام مستجابالدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد امام حسین تشویق میکردند تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهند.[۳۶]
امام خمینی روز چهارشنبه را متعلق به علینقی دانسته و معتقد است در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و در قبولی عبادات ناقص، به آن امام شفاعت برید.[۳۷]
اصحاب
بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد صحابی، شاگرد، راوی وکلای علینقی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.[۳۸] با توجه به به پسوندهای نام برخی از اصحاب وی، برخی از اصحاب در قم، برخی در همدان و برخی در قزوین ساکن بودهاند.[۳۹] برای نمونه، ۲۱ نفر از شاگردان ایرانی علینقی فعالیت چشمگیری در باب کلام داشتند و توانستند در این باب دست به نگارش اثر زده و به مناظرات کلامی بپردازند.[۴۰] لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.[۴۱]
آثار امام
میراث علمی علینقی در چهار بخش قابل دستهبندی است.
- احادیث و روایات: در منابع روایی شیعه، از علینقی نسبت به ائمه دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحتنظر حکومت عباسی است.[۴۲] روایات امام دارای مضامین توحید، امامت، تفسیر، جبر و تفویض، زیارت و بابهای مختلف فقه مانند طهارت، نماز، روزه، خُمس، زکات، ازدواج و نیز آداب است.[۴۳]
- پاسخنامهها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات: علینقی با استناد به آیات و روایات ائمه و استفاده از ادلههای عقلی سعی در پاسخ به پرسشهایی مانند یحیی بناکثم، علم خداوند، رؤیت خداوند، جریان غلو، جبر و تفویض، اثبات عدل و نظایر آن داشته است.[۴۴]
- رسالهها: رسالهای از علینقی درباره جَبر و اختیار باقی مانده است. در این رساله، بر اساس قرآن، حدیث «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الاَمرین»، تبیین و مبانی کلامی شیعه، در مسئله جَبر و تفویض بیان شده است.[۴۵]
- زیارت جامعه کبیره: زیارت جامعه کبیره یکی از معتبرترین زیارات شیعه است که معتقدان را مجموعهای کامل از یک دوره معارف امامشناسی میدانند. علینقی این زیارت را به موسی بنعبدالله آموخت.[۴۶] علما فقهای بسیاری همانند آیتالله جوادی آملی، شیخ انصاری، آیتالله قاضی، آیتالله مرعشی نجفی، آیتالله بهجت، سید احمد بنسیدهاشم بنسیدحسن موسوی رشت، امام خمینی همواره در زندگی خویش به قرائت زیارت جامعه کبیره مداومت داشته و خواندن آن را به شاگردان خود نیز توصیه مینمودند.[۴۷]
- زیارت غدیریه: زیارت جامعی است که محور آن، بیشتر فضائل علی بنابیطالب، تبرّی از دشمنان و بیش از ۷۰ آیه مربوط به ولایت است. همچنین ماجرای جنگهای امام علی، روایات مستند امامت، ماجرای فدک، تولی و تبری، شهادت امام علی و عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.[۴۸]
شهادت
امام هادی در ۳ رجب سال ۲۵۴هجری، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید.[۴۹] در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادیالثانی ذکر شده است.[۵۰] در تشییع پیکر امام، دیوانهای دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و تمام مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند.[۵۱] امام حسن عسکری، بر جنازه پدر نماز خواند و جنازه در خانهای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.[۵۲]
حرم
خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و آن را از یک مسیحی خریداری کرده بود. امام عسکری برای مقبره پدرشان، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.[۵۳]
|
|---|
حرم عسکریین طی دو انفجار تروریستی در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخشهایی از آن تخریب شد.[۵۶]
گونهشناسی دشمنی غرب با امام
به دنبال دشمنی و ستیز غرب با اسلام و تشیع، دشمنان اسلام با همراهی جمعی از ناآگاهان در قالب ترویج اخبار، تصاویر، فیلم و ادعاهای دروغین در مورد مسئله ظهور، استفاده از طنز و کاریکاتورها و مطالب بیهوده، مبتذل و موهن، موسقی و اشعار باطل به اهانت به امام هادی پرداختند که دلایل دشمنی آنان با امام در سه دسته کلی تقسیمبندی میشود.[۵۷]
- دلائل اعتقادی: دین و ولیّستیزی در تاریخ همانند شبهپراکنی و تضیف باورها، فرقهسازی از طریق بدلسازی و ساختن شبیه برای اولیای دین، تقدسزدایی و حرمتشکنی از طریق تحریف، تصحیف و تمسخر باورها.
- دلائل سیاسی: تمرکز دشمنیها، انحراف اذهان مخاطبان از امام مهدی و ظهور ایشان، به وجود آوردن استبعاد ذهنی و عملی درباره ظهور، گفتگو از امام عصر در دولتهای نهم و دهم بهخصوص در عرص بینالملل و سازمان ملل.
- دلائل تاریخی: سیره و شخصیت امام هادی، نقش کلیدی در ماجرای امام مهدی، انتخاب و شناسایی همسر امام عسکری، برخورد قاطع و ترور غالیان، زمینهسازی هوشمندانه و عملی برای عصر غیبت، تبیین صریح اعتقادات شیعه بهخصوص زیارت جامعه کبیره، شباهت لقب هادی و مهدی، تربیت همسر جهت رهبری شیعه در ابتدای غیبت، تقویت و تنفیذ مضاعف سازمان وکالت یا زمینهسازی برای حاکمیت فقها و علما.[۵۸]
کتابشناسی
درباره امام هادی ۳۰ کتاب به زبانهای فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است.[۵۹]
اشعار درباره امام هادی
در ایران از دورهی صفوی و بعد از آن، همزمان با درخشش سبکهندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهلبیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشاندهنده باورها، عواطف و آرمانهای ایرانیان است.[۶۰] از جمله سروده مفتقر اصفهانی در مورد علیالنّقی[۶۱]:
مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است / به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی
کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر / ندیده دیدهی گردون زِ هیچ شدّادی
همایش
در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیرهپژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشهآفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر حجتالاسلام و المسلمین سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریانشناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.[۶۲]
منابع
ابنحجر هیثمی، احمد بنمحمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بیتا.
ابنجوزی، یوسف بنقزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بنعمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
اصغرینژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بیتا.
جانیپور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
«چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخصترین زیارت شیعیان است؟»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهلالبیت، قم، مؤسسه آلالبیت ۱۴۱۰ق.
حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارتنامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
خامهیار، احمد، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهلالبیت، ۱۳۹۳ش.
خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولیعصر(عج)، ۱۴۲۴ق.
خمینی، روحالله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
شیخوند، زهرا، «جریانهای فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روشهای برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
طبرسی، فضل بنحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
طوسی، محمد بنحسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
طوسی، محمد بن حسن، رجالالطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیهالسلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا(ع)، ۱۴۱۰ق.
علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام هادی علیهالسلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
قرشی، باقر شریف، حیاه الامام علی الهادی، بیروت، دار جوادالائمه، ۱۴۲۹ق.
قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
کرجی، علی، «کتابشناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
کلینی، محمد بنیعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
محلاتی، ذبیحالله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
مسعودی، علی بنحسین، اثباتالوصیه للامام علی بنابیطالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
مسعودی، علی بنحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
مطهرینیا، محمود، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
مفید، محمد بنمحمد، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیهالسلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دورهی صفوی)»، صحیفه اهلبیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیرهپژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
مولوینیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.
میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیرهپژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
نظریمنفرد، علی، «درسهای عبرتآموز از تاریخ»، وبسایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
نوبختی، حسن بنموسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بیتا.
یعقوبی، ابنواضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بیتا.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
- ↑ حسینی، تاریخ اهلالبیت، ۱۴۱۰ق، ص۷۶؛ بغدادی، تاریخ بغداد، بیتا، ج۲، ص۵۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.
- ↑ مولوینیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۴۰.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۳.
- ↑ شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۷.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹.
- ↑ قرشی، حیاه الامام علی الهادی(ع)، ۱۴۲۹ق، ص۲۱.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۸۳۶.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵-۳۴ و ۴۱.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ ابنجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.
- ↑ خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۱۱-۱۱۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.
- ↑ ابنحجر هیثمی، الصواعق المحرقه، مکتبه القاهره، بیتا، ص۲۰۷.
- ↑ قمی، منتهى الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص ۱۸۷۸.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۳۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۹-۳۷۵.
- ↑ نوبختی، فرقالشیعه، بیتا، ص۹۲-۹۱.
- ↑ طبرسی، اعلامالوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹؛ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۵.
- ↑ شیخوند، «جریانهای فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روشهای برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۷۵.
- ↑ شیخوند، «جریانهای فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روشهای برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴.
- ↑ جانیپور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.
- ↑ جانیپور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.
- ↑ علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام هادی علیهالسلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۷.
- ↑ علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام هادی علیهالسلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸-۱۷۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ص۶۵۴.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.
- ↑ جعفریان، حیات فکری - سیاسی امامان شیعه، ص۶۳۱.
- ↑ دیمه کار گراب، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.
- ↑ نظریمنفرد، «درسهای عبرتآموز از تاریخ»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ خمینی، روحالله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.
- ↑ طوسی، رجالالطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۰۹؛ اصغرینژاد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰.
- ↑ جعفریان، حیات فکری -سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳۳-۵۳۰.
- ↑ منتظرالقائم و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، ۱۳۹۲ش، ص۹۱.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۱۰.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۹۴-۸۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
- ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۷-۱۹۸.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
- ↑ «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخصترین زیارت شیعیان است؟»، وبسایت خبرگزاری حوزه.
- ↑ حسینی، «نکاتی مهم از زیارتنامۀ غدیریۀ امام هادی علیه السّلام»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، بیتا، ص۹۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیتا، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸.
- ↑ حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹-۱۵.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۴؛ محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸-۳۹۳.
- ↑ خامهیار، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰-۲۹.
- ↑ مطهرینیا، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.
- ↑ مطهرینیا، «گونهشناسی ریشههای دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.
- ↑ کرجی، «کتابشناسی امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹-۱۹۷.
- ↑ معماری، «حضرت امام هادی علیه السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دورهی صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.
- ↑ غروی اصفهانی، دیوان مفتقر، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱.
- ↑ میرلوحی، مجموعه مقالات همایش ملی سیرهپژوهی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳-۱۲.